បញ្ហា (The Problem)៖ ការរំលឹកឡើងវិញជាប្រព័ន្ធបែបប្រពៃណីបរាជ័យក្នុងការវាយតម្លៃអន្តរាគមន៍សង្គម និងការថែទាំសុខភាពដ៏ស្មុគស្មាញ ដោយសារវិធីសាស្ត្រទាំងនោះមិនបានអើពើពីរបៀបដែលបរិបទ និងសកម្មភាពរបស់មនុស្សជះឥទ្ធិពលដល់លទ្ធផល។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកនិពន្ធបានគូសបញ្ជាក់អំពីគំរូវិធីសាស្ត្រថ្មីមួយសម្រាប់ "ការរំលឹកឡើងវិញតាមបែបភាពពិត (Realist review)" ដែលផ្តោតលើការធ្វើតេស្ត និងកែលម្អទ្រឹស្តីកម្មវិធីដែលជាមូលដ្ឋាននៃអន្តរាគមន៍នីមួយៗ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Traditional Systematic Review (e.g., Cochrane) ការរំលឹកឡើងវិញជាប្រព័ន្ធបែបប្រពៃណី (ឧ. Cochrane) |
មានស្តង់ដារច្បាស់លាស់ អាចធ្វើឡើងវិញបាន (Reproducible) ងាយស្រួលក្នុងការត្រួតពិនិត្យ និងផ្តល់ទិន្នន័យទំហំនៃប្រសិទ្ធភាព (Effect size)។ | មិនស័ក្តិសមសម្រាប់អន្តរាគមន៍សង្គមដែលស្មុគស្មាញ និងទម្លាក់ចោលភស្តុតាងដែលមិនមែនជាការសាកល្បងដោយចៃដន្យ (RCT) ដែលធ្វើឱ្យបាត់បង់ព័ត៌មានពីបរិបទសំខាន់ៗ។ | ផ្តល់ចម្លើយទូទៅថា តើការព្យាបាល ឬកម្មវិធីនោះមានប្រសិទ្ធភាពជារួមដែរឬទេ (What works?) |
| Realist Synthesis/Review ការសំយោគ ឬការរំលឹកឡើងវិញតាមបែបភាពពិត (Realist synthesis) |
អាចពន្យល់ពីមូលហេតុ និងរបៀបដែលកម្មវិធីមួយដំណើរការក្នុងបរិបទខុសៗគ្នា ដោយប្រើប្រាស់ភស្តុតាងចម្រុះ (បរិមាណ គុណភាព និងឯកសាររដ្ឋបាល)។ | ទាមទារអ្នកស្រាវជ្រាវដែលមានជំនាញកម្រិតខ្ពស់ មិនមានស្តង់ដារនីតិវិធីទូទៅដែលងាយស្រួលធ្វើតាម និងចំណាយពេលយូរក្នុងការវិភាគប្រភពទិន្នន័យ។ | ផ្តល់ចម្លើយជាក់លាក់ថា តើអ្វីដែលដំណើរការ សម្រាប់នរណា ក្នុងកាលៈទេសៈណា និងដោយរបៀបណា (What works for whom, in what circumstances, and how?) |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ វិធីសាស្ត្រនេះមិនទាមទារធនធានផ្នែករឹង (Hardware) ឬកម្មវិធីកុំព្យូទ័រ (Software) ស្មុគស្មាញនោះទេ ប៉ុន្តែទាមទារយ៉ាងខ្លាំងនូវកម្រិតជំនាញ និងពេលវេលា។
ឯកសារនេះផ្អែកលើឧទាហរណ៍នៃការថែទាំសុខភាព និងគោលនយោបាយនៅចក្រភពអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិក (ឧទាហរណ៍៖ ប្រព័ន្ធ NHS, ការវាយតម្លៃមន្ទីរពេទ្យ)។ ទោះបីជាបរិបទសង្គម និងស្ថាប័នទាំងនេះខុសពីប្រទេសកម្ពុជាក៏ដោយ ក៏វិធីសាស្ត្រ Realist synthesis នេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់កម្ពុជា ពីព្រោះអន្តរាគមន៍អភិវឌ្ឍន៍នៅទីនេះតែងតែប្រែប្រួលទៅតាមបរិបទមូលដ្ឋាន និងមិនអាចពឹងផ្អែកតែលើការសាកល្បងបែប RCT បានទេ។
វិធីសាស្ត្រនេះមានសក្តានុពល និងប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការវាយតម្លៃគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍ និងគោលនយោបាយសាធារណៈស្មុគស្មាញនៅកម្ពុជា។
ជារួម វិធីសាស្ត្រនេះជួយឱ្យអ្នកបង្កើតគោលនយោបាយ និងអ្នកស្រាវជ្រាវនៅកម្ពុជាអាចរចនាកម្មវិធីដែលស្របតាមបរិបទជាក់ស្តែង ជាជាងការចម្លងតាមគំរូពីបរទេស ឬកម្មវិធីមុនៗទាំងស្រុង។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Realist synthesis | ជាវិធីសាស្ត្ររំលឹកឡើងវិញនិងប្រមូលផ្តុំទិន្នន័យស្រាវជ្រាវ (Literature Review) ដែលផ្តោតលើការស្វែងយល់ពីមូលហេតុដែលកម្មវិធី ឬគោលនយោបាយមួយដំណើរការ ដោយចោទសួរថា "តើវាដំណើរការសម្រាប់នរណា ក្នុងកាលៈទេសៈណា និងដោយរបៀបណា?" ជាជាងការសួរថា "តើវាមានប្រសិទ្ធភាពឬទេ?" ជារួម។ | ដូចជាការវិភាគរកមើលមុខម្ហូបមួយថាតើវាឆ្ងាញ់សម្រាប់អ្នកណាខ្លះ និងនៅពេលណា ជាជាងគ្រាន់តែសន្និដ្ឋានថាវាជាម្ហូបឆ្ងាញ់សម្រាប់មនុស្សគ្រប់គ្នា។ |
| Programme theory | ជាសម្មតិកម្ម ការសន្មត់ ឬខ្សែសង្វាក់នៃហេតុផលដែលនៅពីក្រោយអន្តរាគមន៍ ឬគម្រោងណាមួយ ដែលពន្យល់ពីរបៀប និងមូលហេតុដែលសកម្មភាព និងការផ្តល់ធនធានជាក់លាក់មួយនឹងផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយារបស់មនុស្ស រហូតឈានទៅរកលទ្ធផលដែលចង់បាន។ | ដូចជាផែនទីគំនិតនៅក្នុងខួរក្បាលរបស់អ្នករៀបចំគម្រោង ដែលជឿថា "បើធ្វើ ក នោះវានឹងនាំឱ្យមាន ខ ដោយសារតែហេតុផល គ"។ |
| Context-Mechanism-Outcome (CMO) | ជាក្របខ័ណ្ឌវិភាគស្នូលនៃការវាយតម្លៃបែបភាពពិត ដែលពន្យល់ថា លទ្ធផល (Outcome) នៃកម្មវិធីមួយកើតឡើងដោយសារតែយន្តការ (Mechanism) ដែលត្រូវបានជម្រុញ ឬរារាំងដោយបរិបទ (Context) ពោលគឺមជ្ឈដ្ឋានជុំវិញជាក់លាក់ណាមួយ។ | ដូចជាការដាំគ្រាប់ពូជ (យន្តការ) ដែលអាចដុះលូតលាស់ចេញជាផ្លែផ្កាបានល្អ (លទ្ធផល) លុះត្រាតែដីនិងអាកាសធាតុ (បរិបទ) អំណោយផល។ |
| Complex interventions | គម្រោង ឬអន្តរាគមន៍សង្គម និងសុខាភិបាលដែលមានសមាសធាតុជាច្រើនប្រទាក់ក្រឡាគ្នា មានអ្នកចូលរួមច្រើនភាគី និងងាយប្រែប្រួលឬសម្របខ្លួនទៅតាមបរិស្ថាននៅពេលអនុវត្តជាក់ស្តែង ដែលធ្វើឱ្យពិបាកក្នុងការវាស់វែងដោយប្រើវិធីសាស្ត្រធម្មតា។ | ដូចជាការរៀបចំពិធីមង្គលការមួយដែលមានមនុស្សចូលរួមច្រើន ត្រូវការការសម្របសម្រួលផ្នែកជាច្រើន ហើយតែងតែមានការប្រែប្រួលខុសពីផែនការដើម។ |
| Theoretical saturation | ជាចំណុចគន្លឹះនៅក្នុងការប្រមូលទិន្នន័យ (ជាពិសេសការស្រាវជ្រាវគុណភាព) ដែលការស្វែងរកឯកសារ ឬអត្ថបទស្រាវជ្រាវបន្ថែមទៀត លែងផ្តល់នូវគំនិត ឬទស្សនៈថ្មីៗ ដែលអាចយកមកកែប្រែទ្រឹស្តីដែលកំពុងសិក្សាបានទៀតហើយ។ | ដូចជាពេលដែលយើងសួរមនុស្សទី ១០០ ពីមូលហេតុដែលគេទិញទូរស័ព្ទម៉ាកមួយ ហើយចម្លើយរបស់គេគឺដដែលៗដូចអ្នកមុនៗដែរ នោះយើងអាចឈប់សួរបានហើយ។ |
| Purposive sampling | ជាយុទ្ធសាស្រ្តនៃការជ្រើសរើសសំណាក ឬឯកសារដោយមានចេតនា និងគោលដៅច្បាស់លាស់ ដើម្បីទាញយកទិន្នន័យមកឆ្លើយតបទៅនឹងសំណួរស្រាវជ្រាវ ឬសាកល្បងទ្រឹស្តីជាក់លាក់ណាមួយ ជាជាងការជ្រើសរើសដោយចៃដន្យ (Random sampling)។ | ដូចជាការរើសយកតែផ្លែប៉ោមដែលទុំល្អមកធ្វើនំប៉ោម ជាជាងការបិទភ្នែកចាប់យកផ្លែឈើអ្វីក៏បាននៅក្នុងកន្ត្រក។ |
| Theory adjudication | ដំណើរការនៃការប្រើប្រាស់ភស្តុតាងជាក់ស្តែង ដើម្បីវាយតម្លៃ ប្រៀបធៀប និងសម្រេចថាតើទ្រឹស្តី ឬការពន្យល់មួយណា (ក្នុងចំណោមទ្រឹស្តីប្រជែងគ្នាជាច្រើន) អំពីរបៀបដែលកម្មវិធីមួយដំណើរការ មានភាពត្រឹមត្រូវ និងស័ក្តិសមជាងគេ។ | ដូចជាចៅក្រមដែលស្តាប់ភស្តុតាងពីសាក្សីជាច្រើន ដើម្បីសម្រេចថាតើសាច់រឿងមួយណាជាការពិតដែលសមហេតុផលជាងគេ។ |
| Systematic review | ការរំលឹកឡើងវិញនូវអក្សរសិល្ប៍ស្រាវជ្រាវបែបប្រពៃណី ដែលប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រតឹងរ៉ឹង ស្តង់ដារ និងកំណត់ទុកជាមុន ដើម្បីប្រមូល ចម្រោះ និងសំយោគភស្តុតាង (ភាគច្រើនការធ្វើតេស្តដោយចៃដន្យ) ដើម្បីរកមើលទំហំនៃប្រសិទ្ធភាពរួមរបស់ការព្យាបាលណាមួយ។ | ដូចជាការរែងអង្ករតាមកញ្ច្រែងស្តង់ដារមួយ ដើម្បីចម្រាញ់យកតែគ្រាប់អង្ករដែលមានទំហំនិងគុណភាពតាមការចង់បាន ដោយបោះបង់ចោលកម្ទេចកំទីផ្សេងៗ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
