បញ្ហា (The Problem)៖ តើសាលារៀនកម្រិត K-12 អាចអនុវត្តកម្មវិធីចីរភាពសាលារៀនទាំងមូល (Whole-school sustainability - WSS) យ៉ាងដូចម្តេច ដើម្បីរៀបចំសិស្សឱ្យត្រៀមខ្លួនរួចរាល់ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាសកល និងចូលរួមក្នុងសកម្មភាពពលរដ្ឋ?
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវចម្រុះ ដោយប្រមូលទិន្នន័យពីសាលារៀនចំនួនបួននៅសហរដ្ឋអាមេរិក តាមរយៈការសម្ភាសន៍ ការសង្កេត និងការពិនិត្យទីតាំងជាក់ស្តែង។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Traditional Education (Teacher-deposit model) ការអប់រំតាមបែបប្រពៃណី (វិធីសាស្ត្រគ្រូបញ្ជូនចំណេះដឹង) |
ងាយស្រួលក្នុងការអនុវត្តតាមកម្មវិធីសិក្សាស្តង់ដារ និងមិនទាមទារធនធាន ឬហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធច្រើនពីសាលារៀននិងសហគមន៍ឡើយ។ | សិស្សពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើគ្រូ ខ្វះការអនុវត្តជាក់ស្តែង និងមិនបានអភិវឌ្ឍការយល់ដឹងអំពីបញ្ហាសកល ឬការគិតជាប្រព័ន្ធនោះទេ។ | សិស្សទទួលបានចំណេះដឹងទ្រឹស្តីជាមូលដ្ឋាន ប៉ុន្តែខ្វះសមត្ថភាព និងបទពិសោធន៍ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាស្មុគស្មាញពិតប្រាកដ។ |
| Whole-School Sustainability (WSS) ចីរភាពសាលារៀនទាំងមូល (រួមបញ្ចូលការគិតជាប្រព័ន្ធ និងសកម្មភាពពលរដ្ឋ) |
ជំរុញឱ្យសិស្សអនុវត្តជាក់ស្តែង កសាងជំនាញដោះស្រាយបញ្ហា (Systems thinking) និងភ្ជាប់ការសិក្សាទៅនឹងការដោះស្រាយបញ្ហាក្នុងសហគមន៍។ | ទាមទារការប្តេជ្ញាចិត្តខ្ពស់ពីគ្រប់ភាគី (គ្រូ សិស្ស អ្នកគ្រប់គ្រង) ការកែប្រែកម្មវិធីសិក្សា និងត្រូវការមូលនិធិបន្ថែមសម្រាប់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបៃតង។ | សិស្សអាចរៀបចំគម្រោងជាក់ស្តែងទទួលបានជោគជ័យ (ដូចជាកាត់បន្ថយសំរាម បង្កើតសួន Permaculture) និងត្រៀមខ្លួនរួចរាល់ជាពលរដ្ឋសកល។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តកម្មវិធី WSS ទាមទារឱ្យមានការរៀបចំឡើងវិញនូវកម្មវិធីសិក្សា ការកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរូបវន្ត និងការសហការស្វែងរកមូលនិធិពីក្រៅសាលា។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយផ្តោតលើសាលារៀនចំនួនបួនក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលភាគច្រើនជាសាលាមានធនធានហិរញ្ញវត្ថុ និងបម្រើសហគមន៍ដែលមានប្រាក់ចំណូលមធ្យមខ្ពស់។ នេះជាចំណុចដែលគួរយកចិត្តទុកដាក់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ពីព្រោះសាលារៀននៅតាមទីជនបទភាគច្រើននៅមានកម្រិតផ្នែកថវិកា និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ដែលតម្រូវឱ្យមានការកែច្នៃកម្មវិធីនេះឱ្យស្របតាមបរិបទជាក់ស្តែង និងដើម្បីធានាសមធម៌សង្គម។
ទោះជាមានភាពខុសគ្នានៃបរិបទសេដ្ឋកិច្ចក៏ពិតមែន វិធីសាស្ត្រ WSS នេះពិតជាមានសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់ប្រព័ន្ធអប់រំនៅកម្ពុជា ក្នុងការប្រែក្លាយសាលារៀនឱ្យទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលដោះស្រាយបញ្ហាបរិស្ថានមូលដ្ឋាន។
ការធ្វើសមាហរណកម្ម SDGs និងការអនុវត្តជាក់ស្តែងតាមរចនាប័ទ្ម WSS នឹងជួយកសាងធនធានមនុស្សកម្ពុជាជំនាន់ថ្មីឱ្យក្លាយជាពលរដ្ឋសកម្ម (Active citizens) ដែលមានសមត្ថភាពដោះស្រាយបញ្ហាបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Whole-school sustainability (WSS) | គឺជាវិធីសាស្ត្រគ្រប់គ្រងនិងអប់រំ ដែលតម្រូវឱ្យគ្រប់ផ្នែកទាំងអស់របស់សាលារៀន រួមមានកម្មវិធីសិក្សា ការគ្រប់គ្រងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធក្នុងបរិវេណសាលា និងការចូលរួមពីសហគមន៍ ត្រូវធ្វើសមាហរណកម្មបញ្ចូលគ្នាតែមួយដើម្បីអនុវត្តនិងលើកកម្ពស់ចីរភាពបរិស្ថាន។ | ដូចជាការបង្វឹកក្រុមបាល់ទាត់មួយដែលកីឡាករគ្រប់រូបតាំងពីគ្រូ សិស្ស ដល់បុគ្គលិកអនាម័យ សហការគ្នាឆ្ពោះទៅរកគោលដៅតែមួយគឺការការពារបរិស្ថាន។ |
| Systems thinking | គឺជាការគិតនិងវិភាគទៅលើផ្នែកផ្សេងៗនៃប្រព័ន្ធមួយ ដើម្បីយល់ដឹងថាផ្នែកនីមួយៗមានទំនាក់ទំនងនិងឥទ្ធិពលលើគ្នាទៅវិញទៅមកយ៉ាងដូចម្តេចក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាស្មុគស្មាញ ជាជាងការមើលឃើញបញ្ហាតែមួយជ្រុងដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ | ដូចជាការយល់ដឹងថាម៉ាស៊ីនរថយន្តមួយដំណើរការបានដោយសារតែគ្រឿងបន្លាស់នីមួយៗធ្វើការស៊ីចង្វាក់គ្នា មិនមែនពឹងផ្អែកតែលើកង់រថយន្តនោះទេ។ |
| Civic action | គឺជាការចូលរួមយ៉ាងសកម្មរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ (ឬសិស្សានុសិស្ស) ក្នុងសកម្មភាពសង្គម ឬនយោបាយ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាណាមួយនៅក្នុងសហគមន៍របស់ពួកគេ តាមរយៈការតស៊ូមតិ ការសរសេរលិខិត ឬការអនុវត្តគម្រោងផ្ទាល់។ | ដូចជាការនាំគ្នាឈូសឆាយធ្វើផ្លូវក្នុងភូមិរួមគ្នា ជាជាងការអង្គុយរង់ចាំតែអាជ្ញាធរមកជួយដោះស្រាយ។ |
| eco-apartheid | គឺជាភាពអយុត្តិធម៌បរិស្ថានដែលបណ្តាលមកពីរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម ដែលធ្វើឱ្យសហគមន៍អ្នកមានទទួលបានបរិស្ថានល្អ (ដូចជាខ្យល់បរិសុទ្ធ និងសួនច្បារ) ខណៈពេលដែលសហគមន៍ក្រីក្រនិងជនជាតិភាគតិចត្រូវរស់នៅតំបន់ដែលមានការបំពុល និងខ្វះខាតធនធាន។ | ដូចជាការបែងចែកថ្នាក់អ្នកដំណើរលើកប៉ាល់ ដែលអ្នកមានលុយបានអង្គុយបន្ទប់ម៉ាស៊ីនត្រជាក់ ខណៈអ្នកក្រត្រូវអង្គុយហាលថ្ងៃក្បែរម៉ាស៊ីនដែលមានផ្សែងពុល។ |
| Permaculture | គឺជាការរចនានិងការធ្វើកសិកម្មដោយត្រាប់តាមទម្រង់និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៅក្នុងធម្មជាតិ ដើម្បីគ្រប់គ្រងធនធានទឹក និងបង្កើតជាប្រភពអាហារប្រកបដោយចីរភាព ដោយមិនបំផ្លាញបរិស្ថាន។ | ដូចជាការរៀបចំសួនច្បារដែលរុក្ខជាតិ សត្វល្អិត និងទឹក អាចជួយចិញ្ចឹមគ្នាទៅវិញទៅមកដោយស្វ័យប្រវត្តិ ដូចជានៅក្នុងព្រៃធម្មជាតិ ដោយមិនបាច់ប្រើជីគីមី។ |
| eco-audits | គឺជាការត្រួតពិនិត្យ ថ្លឹងថ្លែង និងវាយតម្លៃជាក់ស្តែងលើការប្រើប្រាស់ធនធាន (ដូចជា បរិមាណសំរាម ទឹក និងភ្លើង) នៅក្នុងស្ថាប័នមួយ ដើម្បីស្វែងរកចំណុចដែលត្រូវកែលម្អក្នុងការកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់ដល់បរិស្ថាន។ | ដូចជាការត្រួតពិនិត្យវិក្កយបត្រចំណាយប្រចាំខែក្នុងគ្រួសារ ដើម្បីរកមើលថាតើការប្រើប្រាស់ខ្ជះខ្ជាយនៅត្រង់ណាខ្លះ រួចរកវិធីកាត់បន្ថយការចំណាយនោះ។ |
| constructivism | គឺជាទ្រឹស្តីនៃការអប់រំដែលជឿថាសិស្សអាចកសាងចំណេះដឹងដោយខ្លួនឯងបានល្អបំផុត តាមរយៈបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ ការរុករក និងការដោះស្រាយបញ្ហាជាក់ស្តែង ជាជាងការអង្គុយស្តាប់គ្រូពន្យល់បញ្ចូនចំណេះដឹងតែម្ខាង។ | ដូចជាការរៀនជិះកង់ដោយការសាកល្បងជិះផ្ទាល់និងធ្លាប់ដួលផ្ទាល់ ជាជាងការអង្គុយអានសៀវភៅណែនាំពីរបៀបជិះកង់ដោយមិនដែលប៉ះកង់សោះ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
