បញ្ហា (The Problem)៖ ថ្វីត្បិតតែការគិតបែបប្រព័ន្ធ (Systems Thinking) ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាសមត្ថភាពស្នូលសម្រាប់ចីរភាពក៏ដោយ ក៏ការបញ្ចូលវាទៅក្នុងការអនុវត្តការអប់រំជាក់ស្តែងនៅតែមានភាពបែកខ្ញែក និងខ្វះក្របខ័ណ្ឌគរុកោសល្យច្បាស់លាស់សម្រាប់គ្រូបង្រៀន។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ការរចនាបែបពិនិត្យឡើងវិញជាលក្ខណៈនិទានកថា (Narrative Review) ដើម្បីសំយោគក្របខ័ណ្ឌទ្រឹស្តី ភស្តុតាងជាក់ស្តែង និងគំរូគរុកោសល្យទាក់ទងនឹងការគិតបែបប្រព័ន្ធនៅក្នុងបរិបទអប់រំកម្រិត K-12 និងឧត្តមសិក្សា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| DPSIR Framework (Drivers-Pressures-State-Impact-Response) ក្របខ័ណ្ឌ DPSIR (កត្តាជំរុញ-សម្ពាធ-ស្ថានភាព-ផលប៉ះពាល់-ការឆ្លើយតប) |
ជួយសម្រួលដល់ការគូសផែនទីទំនាក់ទំនងរវាងសកម្មភាពមនុស្ស (សង្គម) និងការប្រែប្រួលបរិស្ថាន ធ្វើឱ្យសិស្សងាយយល់ពីគោលនយោបាយឆ្លើយតប។ | អាចនឹងមើលរំលងសក្ដានុពលស្មុគស្មាញនៃប្រព័ន្ធ (Non-linear dynamics) ប្រសិនបើមិនបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ពីរង្វិលជុំនៃការឆ្លើយតប (Feedback loops)។ | បានបង្ហាញពីភាពជោគជ័យក្នុងការគាំទ្រការផ្លាស់ប្តូរចំណេះដឹង និងជួយអ្នកសិក្សាឱ្យវិភាគបញ្ហាប្រឈមនៃចីរភាពដោយប្រព័ន្ធ (ឧ. ការសិក្សានៅឈូងសមុទ្រថៃ) |
| Model-Based Systems Thinking (MBST) via OPCloud ការគិតបែបប្រព័ន្ធផ្អែកលើគំរូ (MBST) តាមរយៈកម្មវិធី OPCloud |
ផ្តល់នូវភាសាគំរូគោលគំនិតទ្វេភាគី (Bimodal) ដែលមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការវាយតម្លៃការយល់ដឹងរបស់សិស្សលើធាតុផ្សំ និងអន្តរកម្មនៃប្រព័ន្ធ ព្រមទាំងអាចប្រើប្រាស់សម្រាប់ការរៀនតាមអនឡាញបានទូលំទូលាយ។ | ទាមទារឱ្យសិស្សនិងគ្រូចំណាយពេលរៀនពីរបៀបប្រើប្រាស់កម្មវិធី និងភាសាកសាងគំរូ (Modeling language) ជាមុនសិន។ | ជួយឱ្យនិស្សិតវិស្វកម្មកំណត់អត្តសញ្ញាណសមាសភាគនៃប្រព័ន្ធ អន្តរកម្ម និងឧបសគ្គបានកាន់តែប្រសើរឡើងតាមរយៈគម្រោងកសាងគំរូ (Lavi et al., 2020) |
| Socio-scientific Issues (SSI) Pedagogy គរុកោសល្យផ្អែកលើបញ្ហាសង្គម-វិទ្យាសាស្ត្រ (SSI) |
ជម្រុញការចាប់អារម្មណ៍របស់សិស្សយ៉ាងខ្លាំងតាមរយៈការដោះស្រាយបញ្ហាជាក់ស្តែង (ឧទាហរណ៍៖ ការប្រើប្រាស់រថយន្តអគ្គិសនី) ដោយផ្សារភ្ជាប់ភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រទៅនឹងផលប៉ះពាល់សង្គម។ | តម្រូវឱ្យគ្រូបង្រៀនមានចំណេះដឹងឆ្លងវិស័យយ៉ាងទូលំទូលាយ និងអាចទាមទារការសហការគ្នារវាងគ្រូមុខវិជ្ជាផ្សេងៗគ្នា (ឧ. គ្រូវិទ្យាសាស្ត្រ និងគ្រូប្រវត្តិវិទ្យា)។ | ជម្រុញការគិតបែបប្រព័ន្ធដោយលើកទឹកចិត្តអ្នកសិក្សាឱ្យវិភាគបញ្ហាជាក់ស្តែងដែលទាក់ទងនឹងមុខវិជ្ជាច្រើន (Ke et al., 2020) |
| Traditional Rote Learning / Isolated Disciplinary Teaching ការបង្រៀនទន្ទេញមាត់ ឬការបង្រៀនដាច់ដោយឡែកតាមមុខវិជ្ជា (Baseline) |
ងាយស្រួលក្នុងការរៀបចំផែនការបង្រៀន និងវាយតម្លៃតាមរយៈការប្រឡងសំណួរពហុជ្រើសរើស (Multiple-choice) ប្រពៃណី។ | បរាជ័យក្នុងការបណ្តុះសមត្ថភាពសិស្សឱ្យមើលឃើញទំនាក់ទំនងរវាងបញ្ហា និងរារាំងការស្វែងយល់ពីឫសគល់នៃបញ្ហាចីរភាព។ | ជាញឹកញាប់នាំឱ្យមានការយល់ដឹងបែកខ្ញែក (Fragmented understanding) អំពីចីរភាពនិងបរិស្ថានក្នុងចំណោមនិស្សិត (Burmeister & Eilks, 2013) |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រគិតបែបប្រព័ន្ធក្នុងការអប់រំទាមទារការវិនិយោគពេលវេលាច្រើនលើការបណ្តុះបណ្តាលគ្រូ និងឧបករណ៍សិក្សាអន្តរកម្ម។
ការសិក្សានេះភាគច្រើនផ្អែកលើអត្ថបទស្រាវជ្រាវជាភាសាអង់គ្លេស និងករណីសិក្សាពីបរិបទអប់រំនៅប្រទេសលោកខាងលិច (សហរដ្ឋអាមេរិក អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីស្រាអែល ជាដើម)។ កង្វះខាតទិន្នន័យពីប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍មានន័យថា វិធីសាស្ត្រខ្លះអាចទាមទារធនធានបច្ចេកវិទ្យាដែលប្រហែលជាពិបាកអនុវត្តនៅតាមសាលារៀនរដ្ឋមួយចំនួនក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែលមានធនធានមានកម្រិត។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គោលគំនិតនៃការគិតបែបប្រព័ន្ធនេះមានសារៈសំខាន់បំផុត និងអាចសម្របតាមបរិបទកម្ពុជាដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាបរិស្ថាននិងសង្គមក្នុងស្រុកបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។
ការបញ្ចូលវិធីសាស្ត្រទាំងនេះទៅក្នុងកម្មវិធីអប់រំជាតិកម្ពុជា នឹងជួយបណ្តុះធនធានមនុស្សជំនាន់ថ្មីឱ្យមានសមត្ថភាពដោះស្រាយបញ្ហាស្មុគស្មាញ (Complex problems) ប្រកបដោយចីរភាព និងនវានុវត្តន៍ ជាជាងការមើលឃើញបញ្ហាក្នុងជ្រុងតែមួយ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| feedback loops | យន្តការរង្វិលជុំនៃហេតុនិងផលនៅក្នុងប្រព័ន្ធមួយ ដែលលទ្ធផលនៃសកម្មភាពមួយត្រលប់មកជះឥទ្ធិពលលើសកម្មភាពដើមវិញ។ វាអាចធ្វើឱ្យបញ្ហាកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ (Positive/Reinforcing) ឬជួយទប់ស្កាត់ឱ្យមានតុល្យភាព (Negative/Balancing)។ | ដូចជាការដាក់លុយសន្សំនៅធនាគារ (ការប្រាក់បង្កើតលុយបន្ថែម ហើយលុយបន្ថែមបង្កើតការប្រាក់បន្តទៀត ជាការរង្វិលជុំពង្រីក) ឬដូចជាប្រព័ន្ធម៉ាស៊ីនត្រជាក់ដែលបិទបើកដោយស្វ័យប្រវត្តិដើម្បីរក្សាសីតុណ្ហភាពក្នុងបន្ទប់ (ជារង្វិលជុំរក្សាលំនឹង)។ |
| DPSIR framework | ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់វិភាគបញ្ហាបរិស្ថានដោយមើលលើខ្សែសង្វាក់នៃហេតុការណ៍៖ កត្តាជំរុញពីសង្គម (Driver) បង្កើតឱ្យមានសម្ពាធ (Pressure) លើបរិស្ថាន ដែលធ្វើឱ្យស្ថានភាពបរិស្ថានប្រែប្រួល (State) បង្កជាផលប៉ះពាល់ (Impact) ហើយឈានដល់ការបង្កើតគោលនយោបាយឆ្លើយតប (Response)។ | ដូចជាការព្យាបាលជំងឺ៖ ទម្លាប់ហូបចុកមិនល្អ (កត្តាជំរុញ) ធ្វើឱ្យធាត់ (សម្ពាធ) ឡើងជាតិស្ករ (ស្ថានភាព) បណ្តាលឱ្យកើតទឹកនោមផ្អែម (ផលប៉ះពាល់) ទើបយើងចាប់ផ្តើមលេបថ្នាំនិងហាត់ប្រាណ (ការឆ្លើយតប)។ |
| Socio-scientific issues (SSIs) | បញ្ហាជាក់ស្តែងនៅក្នុងសង្គមដែលទាមទារការយល់ដឹងទាំងផ្នែកការពិតបច្ចេកទេស (វិទ្យាសាស្ត្រ) និងការពិចារណាលើកត្តាសង្គម សេដ្ឋកិច្ច ឬសីលធម៌ ដើម្បីដោះស្រាយប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។ | ដូចជាការសម្រេចចិត្តសាងសង់ទំនប់វារីអគ្គិសនី ដែលយើងត្រូវចេះទាំងបច្ចេកទេសផលិតភ្លើង (វិទ្យាសាស្ត្រ) និងត្រូវគិតពីផលប៉ះពាល់នៃការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាជននិងធនធានត្រី (សង្គម)។ |
| causal loop diagrams | គំនូសបំព្រួញឬផែនទីដែលបង្ហាញពីរនាំងទំនាក់ទំនងហេតុនិងផលរវាងកត្តាផ្សេងៗនៅក្នុងប្រព័ន្ធមួយ ដើម្បីឱ្យគេងាយស្រួលមើលឃើញពីរបៀបដែលកត្តាទាំងនោះជះឥទ្ធិពលគ្នាទៅវិញទៅមកជាវដ្តបន្តបន្ទាប់។ | ដូចជាការគូសផែនទីសាច់ញាតិគ្រួសារ (Family tree) ប៉ុន្តែជំនួសឱ្យការបង្ហាញពីអ្នកណាជាកូនអ្នកណា វាបង្ហាញពី 'សកម្មភាពអ្វី' ជាអ្នកធ្វើឱ្យ 'សកម្មភាពមួយទៀត' កើតឡើងបន្តបន្ទាប់គ្នាជារង្វង់។ |
| syndrome concept | ការចាត់ថ្នាក់ទម្រង់ឬលំនាំនៃបញ្ហាអន្តរកម្មរវាងមនុស្សនិងបរិស្ថានដែលតែងតែកើតមានឡើងដដែលៗនៅកន្លែងផ្សេងៗគ្នាជុំវិញពិភពលោក ហើយនាំទៅរកការបំផ្លាញដែលគ្មានចីរភាព (ឧ. រោគសញ្ញានៃការកេងប្រវ័ញ្ចធនធានហួសកម្រិត)។ | ដូចជាគ្រូពេទ្យកត់សម្គាល់ 'រោគសញ្ញា' នៃជំងឺផ្តាសាយ (ក្តៅខ្លួន ក្អក ហៀរសំបោរ) ដើម្បីដឹងពីវិធីព្យាបាល អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមើលរោគសញ្ញានៃការបំផ្លាញព្រៃឈើនៅតំបន់មួយ ដើម្បីរកដំណោះស្រាយជាសកលសម្រាប់ការអភិរក្ស។ |
| spiral curriculum | វិធីសាស្ត្ររៀបចំកម្មវិធីសិក្សាដែលសិស្សត្រូវរៀនមេរៀនឬគំនិតគោលដដែលៗឡើងវិញពីមួយថ្នាក់ទៅមួយថ្នាក់ ប៉ុន្តែក្នុងកម្រិតមួយដែលកាន់តែស៊ីជម្រៅ ស្មុគស្មាញ និងទូលំទូលាយជាងមុនជាលំដាប់។ | ដូចជាការហាត់រៀនក្បាច់គុន ដោយចាប់ផ្តើមពីរៀនវាយក្បាច់មូលដ្ឋានតែឯង រួចចាំយកក្បាច់ដដែលនោះទៅហាត់បន្តជាមួយដៃគូ ហើយចុងក្រោយយកក្បាច់នោះទៅប្រើក្នុងការប្រកួតផ្ទាល់។ |
| Object-Process Methodology (OPM) | វិធីសាស្ត្រកសាងគំរូនិងប្រព័ន្ធភាសាដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីបំបែកប្រព័ន្ធដ៏ស្មុគស្មាញមួយ ទៅជា 'វត្ថុ' (អ្វីដែលមានរូបរាង ឬធាតុផ្សំ) និង 'ដំណើរការ' (សកម្មភាពដែលកំពុងកើតឡើង ឬធ្វើឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរ)។ | ដូចជាការសរសេររូបមន្តធ្វើម្ហូប ដែលបែងចែកដាច់ពីគ្នារវាង 'គ្រឿងផ្សំ' (វត្ថុ) និង 'របៀបចម្អិន' (ដំណើរការ) ដើម្បីបង្កើតបានជាម្ហូបមួយចាន (ប្រព័ន្ធទាំងមូលដែលបានបញ្ចប់)។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
