បញ្ហា (The Problem)៖ ប្រព័ន្ធអប់រំបច្ចុប្បន្នច្រើនតែជាប់គាំងក្នុងគំរូគ្រប់គ្រងបែបឧស្សាហកម្មដែលមានលក្ខណៈជាបន្ទាត់ត្រង់ និងបិទជិត ដែលមិនអាចឆ្លើយតបទៅនឹងភាពស្មុគស្មាញ និងការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃបរិយាកាសសិក្សាក្នុងយុគសម័យព័ត៌មានបានទេ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ឯកសារនេះណែនាំអំពីជំពូកចំនួន ១៥ នៃសៀវភៅគោល ដែលចែកចេញជាបីផ្នែកធំៗ ដើម្បីបង្ហាញពីទ្រឹស្តី គំរូរចនា និងការអនុវត្តជាក់ស្តែងនៃការគិតបែបប្រព័ន្ធនៅក្នុងការអប់រំ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| General Systems Theory (Traditional Input-Process-Output) ទ្រឹស្តីប្រព័ន្ធទូទៅ (បែបប្រពៃណីដែលផ្តោតលើធាតុចូល-ដំណើរការ-លទ្ធផល) |
មានភាពងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រងតាមឋានានុក្រម និងល្អសម្រាប់ការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពការងាររដ្ឋបាលបែបឧស្សាហកម្ម។ | មានលក្ខណៈបិទជិត និងជាបន្ទាត់ត្រង់ ដែលមិនអាចឆ្លើយតបទៅនឹងភាពស្មុគស្មាញ ឬបរិយាកាសសិក្សាដែលមានការផ្លាស់ប្តូររហ័សបានឡើយ។ | ជាទូទៅមិនសូវទទួលបានជោគជ័យក្នុងការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធអប់រំទំនើប ដោយសារការសន្មត់ខុសថាប្រព័ន្ធអប់រំតែងតែមានតុល្យភាព (Equilibrium)។ |
| Systems Thinking (Complex Adaptive Systems) ការគិតបែបប្រព័ន្ធ (ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីសម្របខ្លួនដ៏ស្មុគស្មាញ) |
ចាត់ទុកអប់រំជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីបើកចំហ ដែលជួយឱ្យការរចនាបរិយាកាសសិក្សាអាចបត់បែន និងធ្វើសមាហរណកម្មបច្ចេកវិទ្យាបានយ៉ាងល្អ។ | ទាមទារការផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិតស៊ីជម្រៅពីអ្នកដឹកនាំ ហើយងាយរងឥទ្ធិពលរាំងស្ទះពីការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ ឬអ្នកពាក់ព័ន្ធខាងក្រៅ។ | បង្កើតការផ្លាស់ប្តូរគំរូដ៏ជោគជ័យនៅក្នុងសាលារៀន (ឧ. សាលា Minnesota New Country) និងជួយបង្កើនអត្រាបញ្ចប់ការសិក្សានៅក្នុងប្រព័ន្ធអប់រំតាមអ៊ីនធឺណិត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធអប់រំតាមរយៈការគិតបែបប្រព័ន្ធ ទាមទារការផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិត ការប្តេជ្ញាចិត្ត និងការរចនាយុទ្ធសាស្រ្តច្រើនជាងការចំណាយទុនលើសម្ភារៈតែមួយមុខ។
ការសិក្សា និងករណីស្រាវជ្រាវនៅក្នុងឯកសារនេះ ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងបរិបទប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក ជប៉ុន កាណាដា និងអូស្ត្រាលី ដែលមានធនធាន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការទាញយកទ្រឹស្តីទាំងនេះមកអនុវត្តត្រូវតែប្រុងប្រយ័ត្ន ដោយសារកម្ពុជានៅកំពុងអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអប់រំមូលដ្ឋាន និងមានវប្បធម៌នៃការរៀនសូត្របែបប្រពៃណីនៅឡើយ។
វិធីសាស្ត្រនៃការគិតបែបប្រព័ន្ធនេះ មានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការកែទម្រង់និងធ្វើទំនើបកម្មប្រព័ន្ធអប់រំនៅកម្ពុជា។
ការបោះបង់ការគិតបែបបន្ទាត់ត្រង់ ហើយងាកមកប្រើប្រាស់ការគិតបែបប្រព័ន្ធ នឹងជួយឱ្យអ្នកអប់រំកម្ពុជាអាចរចនាបរិយាកាសសិក្សាដែលធន់នឹងការប្រែប្រួល និងមាននិរន្តរភាពក្នុងយុគសម័យឌីជីថល។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Systems Thinking | ជារបៀបនៃការគិតដែលមើលទៅលើរូបភាពទាំងមូល និងទំនាក់ទំនងរវាងផ្នែកនីមួយៗនៃប្រព័ន្ធមួយ ជាជាងការបំបែកមើលតែមួយផ្នែកៗដាច់ពីគ្នា ដើម្បីយល់ពីរបៀបដែលប្រព័ន្ធនោះដំណើរការ និងអាចសម្របខ្លួនទៅនឹងការផ្លាស់ប្តូរ។ | ដូចជាការមើលឃើញព្រៃទាំងមូល និងយល់ពីទំនាក់ទំនងរវាងដើមឈើ សត្វ និងអាកាសធាតុ ជាជាងការមើលឃើញត្រឹមតែដើមឈើមួយដើមៗ។ |
| General Systems Theory | ជាទ្រឹស្តីបែបប្រពៃណីដែលចាត់ទុកប្រព័ន្ធមួយមានដំណើរការជាបន្ទាត់ត្រង់ (Linear) ដោយមានធាតុចូល ដំណើរការ លទ្ធផល និងការផ្តល់ព័ត៌មានត្រឡប់ (Feedback) ហើយតែងតែស្វែងរកស្ថានភាពដែលមានតុល្យភាព (Equilibrium)។ | ដូចជារោងចក្រផលិតនំប៉័ង ដែលយើងដាក់ម្សៅចូល (ធាតុចូល) ឆ្លងកាត់ម៉ាស៊ីនដុត (ដំណើរការ) និងទទួលបាននំប៉័ង (លទ្ធផល)។ |
| Complex Adaptive Systems | ជាប្រព័ន្ធអប់រំ ឬស្ថាប័នដែលមានភាពស្មុគស្មាញ បើកចំហ និងមានសមត្ថភាពអាចផ្លាស់ប្តូរ ឬសម្របខ្លួនទៅនឹងមជ្ឈដ្ឋានជុំវិញដែលប្រែប្រួលជានិច្ច ដោយមិនស្ថិតក្នុងភាពនឹងនរ (Constant flux)។ | ដូចជាហ្វូងសត្វស្លាបហោះហើរលើមេឃ ដែលសត្វនីមួយៗផ្លាស់ប្តូរទិសដៅទៅតាមសត្វដទៃទៀត ដើម្បីរក្សាហ្វូងទាំងមូលដោយគ្មានមេបញ្ជាការប្រាប់ផ្លូវ។ |
| Paradigm Shift | ជាការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងស៊ីជម្រៅនូវទស្សនៈ ផ្នត់គំនិត ឬរបៀបដែលយើងមើល និងយល់ពីប្រព័ន្ធអប់រំ ឧទាហរណ៍ ការប្តូរពីការអប់រំបែបឧស្សាហកម្មទៅជាការអប់រំបែបសតវត្សរ៍ទី២១។ | ដូចជាការប្តូរទម្លាប់ពីការជឿថាផែនដីសំប៉ែត ទៅជាការជឿថាផែនដីមូល ដែលធ្វើឱ្យរបៀបគិតរបស់យើងផ្លាស់ប្តូរទាំងស្រុង។ |
| Epistemology | ជាទស្សនវិជ្ជាដែលសិក្សាអំពីប្រភព និងធម្មជាតិនៃចំណេះដឹង ពោលគឺពាក់ព័ន្ធនឹងរបៀបដែលអ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកដឹកនាំអប់រំជឿជាក់ថាតើចំណេះដឹងត្រូវបានបង្កើតឡើង និងយល់ដឹងដោយរបៀបណា (How we know what we know)។ | ដូចជាការព្យាយាមយល់ថាតើយើងដឹងថាផ្លែប៉ោមមួយមានរសជាតិផ្អែមដោយសារការភ្លក់ផ្ទាល់ ឬដោយសារមានគេប្រាប់យើង។ |
| Ontology | ជាទស្សនវិជ្ជាដែលសិក្សាអំពីអត្ថិភាព និងធម្មជាតិនៃការពិត ថាតើអ្វីទៅដែលពិតជាមាននៅក្នុងពិភពលោក ដែលជះឥទ្ធិពលដល់របៀបដែលអ្នកស្រាវជ្រាវកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រព័ន្ធអប់រំ។ | ដូចជាការចោទសួរថាតើ "គំនិត" ជារបស់ដែលមានរូបរាងពិតប្រាកដ (ដូចជាតុ ឬកៅអី) ឬគ្រាន់តែជាអ្វីដែលកើតមានក្នុងខួរក្បាល។ |
| Systemic Change | ជាការផ្លាស់ប្តូរជាលក្ខណៈប្រព័ន្ធទាំងមូល ដែលប៉ះពាល់ដល់គ្រប់ផ្នែកទាំងអស់ និងវប្បធម៌នៃស្ថាប័នមួយ ជាជាងការកែប្រែតែចំណុចតូចៗណាមួយដាច់ពីគ្នានៃប្រព័ន្ធនោះ។ | ដូចជាការវាយកម្ទេចផ្ទះចាស់ចោល រួចសាងសង់ផ្ទះថ្មីទាំងស្រុងដោយប្តូរទាំងប្លង់ និងគ្រឹះ ជាជាងគ្រាន់តែលាបថ្នាំពណ៌ផ្ទះចាស់ឡើងវិញ។ |
| Ecology of mind | ជាទស្សនាទានដែលមើលឃើញថាគំនិត និងការរៀនសូត្ររបស់មនុស្សមានទំនាក់ទំនងគ្នាយ៉ាងស្មុគស្មាញទៅនឹងបរិស្ថាន វប្បធម៌ បច្ចេកវិទ្យា និងសង្គម ដូចទៅនឹងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីក្នុងធម្មជាតិដែរ។ | ដូចជាសំណាញ់ពីងពាង ដែលការញ័រនៅត្រង់ខ្សែណាមួយ នឹងធ្វើឱ្យខ្សែផ្សេងទៀតញ័រតាមដែរ ពោលគឺគំនិតនិងសកម្មភាពនីមួយៗសុទ្ធតែទាក់ទងគ្នា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
