បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះរាយការណ៍អំពីវត្តមានសត្វដំរីអាស៊ី (Asian elephants) នៅក្នុងឧទ្យានជាតិវីរៈជ័យ បន្ទាប់ពីមិនមានទិន្នន័យអស់រយៈពេលប្រមាណ ១០ឆ្នាំមកហើយ ព្រមទាំងគូសបញ្ជាក់ពីការគំរាមកំហែងពីការកាប់ឈើខុសច្បាប់ និងគម្រោងសាងសង់ផ្លូវព្រំដែនថ្មី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះផ្អែកលើការចុះអង្កេតមូលដ្ឋាន ដើម្បីប្រមូលទិន្នន័យថនិកសត្វដីគោកដោយប្រើម៉ាស៊ីនថតសត្វ និងការអង្កេតទីតាំងជាក់ស្តែង។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Camera Trapping ការដាក់ម៉ាស៊ីនថតសត្វស្វ័យប្រវត្តិ |
អាចតាមដានបាន ២៤ម៉ោង ផ្តល់ភស្តុតាងជារូបភាពច្បាស់លាស់ និងអាចកំណត់អត្តសញ្ញាណ ទំហំហ្វូង និងរចនាសម្ព័ន្ធអាយុរបស់សត្វដំរីបាន។ | ចំណាយថវិកាខ្ពស់ក្នុងការទិញឧបករណ៍ អាចខូចខាតដោយសារអាកាសធាតុឬសត្វ និងមានដែនកំណត់ផ្ទៃក្រឡាក្នុងការថត។ | បានថតជាប់រូបភាពដំរីអាស៊ីចំនួន ២៨ដង ដែលបង្ហាញពីវត្តមានដំរីយ៉ាងហោចណាស់ ៩ក្បាល រួមទាំងកូនតូច។ |
| Direct Field Observation (Tracks and Dung) ការអង្កេតផ្ទាល់នៅទីវាល (ការតាមដានដានជើង និងលាមក) |
ចំណាយតិច ងាយស្រួលអនុវត្ត និងអាចគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីធំទូលាយដើម្បីកំណត់ទីតាំងសកម្មភាពសត្វជាមុន។ | មិនអាចផ្តល់ចំនួនសត្វជាក់លាក់ និងមិនអាចបញ្ជាក់ពីស្ថានភាពសុខភាព ឬរចនាសម្ព័ន្ធហ្វូងបានច្បាស់លាស់ឡើយ។ | បានរកឃើញដានជើង និងលាមកថ្មីៗនៅតំបន់វាលស្មៅ យ៉ាកយឿក (Yak Yeuk) ក្នុងឆ្នាំ២០១៥ មុនពេលម៉ាស៊ីនថតផ្តិតយករូបភាពបាន។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការចំណាយខ្ពស់លើឧបករណ៍បច្ចេកទេស និងកម្លាំងពលកម្មសម្រាប់ការបោះជំរុំ និងចុះល្បាតក្នុងតំបន់ព្រៃជ្រៅនៃឧទ្យានជាតិក្នុងរយៈពេលយូរ។
ការសិក្សានេះធ្វើឡើងនៅតំបន់ភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ក្នុងឧទ្យានជាតិវីរៈជ័យ (Veal Thom និង Yak Yeuk) ជាប់ព្រំដែនឡាវ ដែលផ្តោតតែលើទីតាំងមានដានសត្វប៉ុណ្ណោះ។ ទិន្នន័យនេះប្រហែលជាមិនតំណាងឱ្យចំនួនដំរីសរុបនៅទូទាំងឧទ្យានជាតិនោះទេ ប៉ុន្តែវាមានសារៈសំខាន់បំផុតសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះវាជាភស្តុតាងថ្មីតែមួយគត់ក្នុងរយៈពេលជិត ១០ឆ្នាំ ដែលបញ្ជាក់ពីវត្តមានហ្វូងដំរីអាស៊ី (Elephas maximus) ដែលកំពុងបន្តពូជនៅតំបន់នេះ។
វិធីសាស្ត្រនៃការប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនថតសត្វ និងការអង្កេតផ្ទាល់ គឺមានប្រសិទ្ធភាព និងភាពចាំបាច់ខ្ពស់សម្រាប់ការអភិរក្សនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះផ្តល់នូវទិន្នន័យគោលដ៏សំខាន់ ដែលជួយដល់ការសម្រេចចិត្តខាងគោលនយោបាយ ដើម្បីបញ្ចៀសការបាត់បង់ជម្រកសត្វព្រៃដ៏កម្រនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| camera trap nights | ជារង្វាស់ស្តង់ដារដែលអ្នកស្រាវជ្រាវប្រើដើម្បីគណនារយៈពេលសរុបនៃការប្រឹងប្រែងតាមដានសត្វ ដោយយកចំនួនម៉ាស៊ីនថតសរុបគុណនឹងចំនួនយប់ដែលម៉ាស៊ីនទាំងនោះត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការ។ | ដូចជាការគណនាម៉ោងធ្វើការសរុបរបស់កម្មករ ដោយយកចំនួនកម្មករគុណនឹងចំនួនថ្ងៃដែលពួកគេធ្វើការ ដើម្បីដឹងពីទំហំការងារដែលបានសម្រេច។ |
| baseline survey | គឺជាការសិក្សាស្រាវជ្រាវដំបូង ដើម្បីប្រមូលព័ត៌មាននិងកំណត់ស្ថានភាពដើមនៃធនធានធម្មជាតិ ឬសត្វព្រៃនៅក្នុងតំបន់ណាមួយ មុនពេលមានគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍ ឬគម្រោងអភិរក្សណាមួយកើតឡើង។ | ដូចជាការថ្លឹងទម្ងន់និងវាស់កម្ពស់ខ្លួនឯងមុនពេលចាប់ផ្តើមកម្មវិធីហាត់ប្រាណ ដើម្បីដឹងថាតើការហាត់ប្រាណពិតជាមានប្រសិទ្ធភាពឬអត់នៅពេលក្រោយ។ |
| capture-mark-recapture analysis | ជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិសម្រាប់ប៉ាន់ស្មានទំហំចំនួនសត្វព្រៃសរុប ដោយធ្វើការកំណត់សម្គាល់សត្វមួយចំនួន រួចលែងវាវិញ ហើយក្រោយមកធ្វើការអង្កេតម្តងទៀតដើម្បីមើលថាតើមានសត្វដែលធ្លាប់សម្គាល់ប៉ុន្មានក្បាលត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញ។ | ដូចជាការចាប់ត្រីក្នុងស្រះមកចងខ្សែក្រហម រួចលែងវិញ ហើយក្រោយមកចាប់ត្រីម្តងទៀតដើម្បីគណនាស្មានមើលថាតើក្នុងស្រះនោះមានត្រីសរុបប៉ុន្មានក្បាល។ |
| faecal DNA | ការទាញយកកោសិកាសេនេទិច (DNA) ពីលាមកសត្វដែលបន្សល់ទុក ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណ ភេទ និងចំនួនសត្វនីមួយៗ ដោយមិនចាំបាច់ទៅរំខាន ឬចាប់សត្វនោះផ្ទាល់។ | ដូចជាប៉ូលីសប្រមូលសំណាកស្នាមម្រាមដៃ ឬសរសៃសក់នៅកន្លែងកើតហេតុ ដើម្បីរកអត្តសញ្ញាណជនសង្ស័យដោយមិនបាច់ជួបមុខផ្ទាល់។ |
| trans-boundary herd | សំដៅលើហ្វូងសត្វព្រៃដែលមានដែនជម្រក និងផ្លាស់ទីស្វែងរកចំណីឆ្លងកាត់ព្រំដែនរវាងប្រទេសពីរ ឬច្រើន ដែលទាមទារឱ្យមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអភិរក្សពីប្រទេសពាក់ព័ន្ធ។ | ដូចជាប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់នៅតាមព្រំដែន ដែលមានផ្ទះនៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែដើរទៅធ្វើចម្ការនៅប្រទេសឡាវជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ |
| crop-raiding | សកម្មភាពដែលសត្វព្រៃ (ជាពិសេសដំរី) ចេញពីព្រៃចូលមកស៊ី ឬជាន់ឈ្លីបំផ្លាញផលដំណាំកសិកម្មរបស់ប្រជាជនដែលរស់នៅតំបន់ក្បែរព្រៃ។ | ដូចជាគោក្របីរបស់អ្នកជិតខាង ចូលមកស៊ីបំផ្លាញដំណាំបន្លែនៅក្នុងសួនច្បាររបស់អ្នក។ |
| human-elephant conflict | ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងមនុស្សនិងដំរី ដែលកើតឡើងនៅពេលជម្រកដំរីត្រូវរួមតូច ឬខ្វះចំណី ធ្វើឱ្យដំរីចូលមកក្នុងភូមិ បណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតទ្រព្យសម្បត្តិ ដំណាំ ឬរហូតដល់មានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិតទាំងសងខាង។ | ដូចជាជម្លោះដណ្តើមដីធ្លីរវាងអ្នកជិតខាងពីរនាក់ នៅពេលដែលព្រំប្រទល់របងមិនច្បាស់លាស់ ហើយភាគីម្ខាងបានសាងសង់រំលោភលើដីម្ខាងទៀត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
