បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះវាយតម្លៃពីស្ថានភាព និងសារៈសំខាន់នៃការអភិរក្សសហគមន៍ថនិកសត្វរស់នៅលើដី ដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីការបរបាញ់ (ការដាក់អន្ទាក់) នៅក្នុងតំបន់ទេសភាពព្រៃទឹកភ្លៀងជួរភ្នំក្រវាញ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានចងក្រងទិន្នន័យពីការសិក្សាជាប្រព័ន្ធដោយប្រើម៉ាស៊ីនថតសត្វ (Camera trap) ចំនួន៧ផ្សេងគ្នា ដែលបានធ្វើឡើងនៅចន្លោះឆ្នាំ២០១២ ដល់ ២០១៦ នៅតាមតំបន់ការពារចំនួនប្រាំ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Camera Trap Relative Indices (Trap-prevalence & Encounter rate) ការប្រើប្រាស់សន្ទស្សន៍ពីម៉ាស៊ីនថតសត្វ (អត្រានៃការថតបាន និងអត្រានៃការជួបប្រទះ) |
ងាយស្រួលក្នុងការគណនាពីទិន្នន័យឆៅរបស់ម៉ាស៊ីនថតសត្វ និងផ្តល់នូវសេចក្តីសង្ខេបដ៏មានប្រយោជន៍អំពីវត្តមានសត្វព្រៃ។ | មិនមានទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ជាមួយដង់ស៊ីតេសត្វពិតប្រាកដ និងអាចផ្តល់ព័ត៌មានមិនត្រឹមត្រូវ (biased) ដោយសារកត្តារយៈពេល ទំហំទីតាំង និងទីតាំងដាក់ម៉ាស៊ីនថត។ | កំណត់បានវត្តមានថនិកសត្វចំនួន ៣០ប្រភេទ ពីស្ថានីយថតចំនួន ២៥៥ទីតាំង ក្នុងព្រៃជួរភ្នំក្រវាញ។ |
| Robust Detection Models (Capture-Mark-Recapture, Occupancy, Random Encounter Model) ម៉ូដែលស្ថិតិវាយតម្លៃកម្រិតខ្ពស់ (ការចាប់-សម្គាល់-ចាប់ម្ដងទៀត, ម៉ូដែលកាន់កាប់ទីតាំង, ម៉ូដែលជួបប្រទះចៃដន្យ) |
អាចគណនាប៉ាន់ស្មានដង់ស៊ីតេ និងចំនួនសត្វបានច្បាស់លាស់ ដោយកាត់បន្ថយកំហុសឆ្គងពីកត្តាសត្វដើរគេចកាមេរ៉ា (non-detection)។ | ទាមទារការរៀបចំប្លង់ស្រាវជ្រាវដ៏តឹងរ៉ឹង ទិន្នន័យច្រើន និងចំណេះដឹងគណិតវិទ្យា/ស្ថិតិស៊ីជម្រៅ។ | អ្នកស្រាវជ្រាវផ្តល់អនុសាសន៍យ៉ាងទទូចឱ្យប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រនេះ ដើម្បីចៀសវាងការប៉ាន់ស្មានខុសពីចំនួនសត្វពិតប្រាកដ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការវិនិយោគធនធានយ៉ាងធំធេងទាំងផ្នែកឧបករណ៍បច្ចេកទេស និងធនធានមនុស្ស ដើម្បីប្រមូលទិន្នន័យក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំរាប់ម៉ឺនយប់។
ការសិក្សានេះធ្វើឡើងនៅតំបន់ទេសភាពព្រៃទឹកភ្លៀងជួរភ្នំក្រវាញ (CRL) ដោយផ្តោតសំខាន់លើថនិកសត្វរស់នៅលើដីទំហំមធ្យមនិងធំ។ ទិន្នន័យអាចមានភាពលម្អៀង (Bias) ដោយសារម៉ាស៊ីនថតសត្វភាគច្រើនត្រូវបានដាក់នៅតាមផ្លូវដើរ ឬតម្រង់គោលដៅរកសត្វដំរី និងខ្លាឃ្មុំ ដែលធ្វើឱ្យសត្វទំហំតូច ឬសត្វរស់នៅលើដើមឈើអាចត្រូវបានរំលង។ ចំណុចនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះការបកស្រាយទិន្នន័យខុសអាចនាំឱ្យយើងមើលរំលងពីភាពវិនាសហិនហោចនៃប្រភេទសត្វតូចៗដែលរងគ្រោះដោយសារការដាក់អន្ទាក់។
វិធីសាស្ត្រនៃការដាក់ម៉ាស៊ីនថតសត្វនេះ គឺជាឧបករណ៍ដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតមួយសម្រាប់កម្ពុជាក្នុងការតាមដានជីវចម្រុះ និងវាយតម្លៃការគំរាមកំហែង។
ជារួម ការស្រាវជ្រាវនេះបង្ហាញពីភាពបន្ទាន់នៃការផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រអភិរក្សនៅកម្ពុជា ដោយផ្តោតលើការលុបបំបាត់អន្ទាក់ និងការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ការពារ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Camera trap (ម៉ាស៊ីនថតសត្វ / កាមេរ៉ាអន្ទាក់) | ឧបករណ៍ថតរូបស្វ័យប្រវត្តិដែលបំពាក់សេនស័រចាប់សកម្មភាព ឬកម្តៅ ប្រើសម្រាប់ថតរូបសត្វព្រៃពេលពួកវាដើរកាត់ដោយមិនរំខានដល់ជម្រក និងការរស់នៅរបស់ពួកវា។ | ដូចជាកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពលាក់កំបាំងនៅក្នុងព្រៃ ដែលនឹងចុចថតដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលមានសត្វដើរកាត់ពីមុខវា។ |
| Extirpation (ការផុតពូជពីតំបន់ណាមួយ / ការបាត់បង់វត្តមានទាំងស្រុង) | ស្ថានភាពដែលប្រភេទសត្វណាមួយបានបាត់បង់ជីវិត ឬលែងមានវត្តមានទាំងស្រុងពីតំបន់ភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍៖ ព្រៃជួរភ្នំក្រវាញ) ប៉ុន្តែពូជនេះនៅមានរស់រានមានជីវិតនៅកន្លែងផ្សេងទៀតនៅលើពិភពលោក។ | ដូចជាការបិទសាខាហាងមួយនៅក្នុងខេត្តណាមួយជាស្ថាពរ ប៉ុន្តែម៉ាកហាងនោះនៅតែមានដំណើរការនៅតាមខេត្តផ្សេងៗទៀត។ |
| Trap-prevalence (អត្រាថតបានវត្តមានសត្វ / ភាគរយនៃការថតបាន) | រង្វាស់ភាគរយដែលគណនាពីចំនួនស្ថានីយម៉ាស៊ីនថតសត្វសរុប (ដែលដំណើរការលើសពី២០យប់) ដែលបានថតជាប់វត្តមានរបស់ប្រភេទសត្វណាមួយ។ វាជួយបង្ហាញពីរបាយនៃការរស់នៅរបស់សត្វនៅក្នុងតំបន់សិក្សា។ | ដូចជាការរាប់ថាតើមានកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពប៉ុន្មានគ្រឿងក្នុងចំណោមកាមេរ៉ាទាំងអស់នៅក្នុងអគារមួយ ដែលចាប់បានរូបភាពចោរចូលលួច។ |
| Encounter rate (អត្រានៃការជួបប្រទះ) | ចំនួនដងដែលសត្វត្រូវបានថតជាប់ (ចំនួនព្រឹត្តិការណ៍ថតរូបដោយម៉ាស៊ីនថតសត្វ) ដោយគណនាធៀបទៅនឹងរយៈពេលស្តង់ដារ ១០០ យប់ (100 trap-nights) នៃការដាក់កាមេរ៉ានៅស្ថានីយណាមួយ។ | ដូចជាការគណនារកមើលថាតើមានឡានប៉ុន្មានគ្រឿងបានបើកកាត់កាមេរ៉ាចាប់ល្បឿនក្នុងរយៈពេល១០០ម៉ោង។ |
| Ecological carrying capacity (សមត្ថភាពទ្រទ្រង់នៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី) | ចំនួនអតិបរមានៃសត្វ ឬរុក្ខជាតិប្រភេទណាមួយដែលបរិស្ថាន ឬជម្រកមួយអាចផ្គត់ផ្គង់ចំណី ទឹក និងកន្លែងរស់នៅបានជាប្រចាំដោយមានតុល្យភាព និងមិនធ្វើឲ្យខូចខាតដល់ប្រព័ន្ធបរិស្ថាននោះ។ | ដូចជាចំណុះមនុស្សអតិបរមាដែលអាចជិះក្នុងទូកមួយ ដោយមិនធ្វើឱ្យទូកនោះលិច។ |
| Capture-Mark-Recapture (ការចាប់-សម្គាល់-ចាប់ម្ដងទៀត) | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិក្នុងអេកូឡូស៊ីដែលគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយដើម្បីប៉ាន់ស្មានទំហំចំនួនសត្វ ដោយការសម្គាល់សត្វដែលថតបាន (ឧទាហរណ៍តាមរយៈក្បាច់រោមរបស់ខ្លាពពក) រួចយកទៅប្រៀបធៀបជាមួយរូបសត្វដែលថតបាននៅពេលក្រោយ ដើម្បីគណនាចំនួនសរុប។ | ដូចជាការគូសសញ្ញាលើត្រីដែលស្ទូចបាន រួចលែងទៅវិញ ហើយថ្ងៃក្រោយស្ទូចម្តងទៀតដើម្បីមើលថាត្រីដែលស្ទូចបានថ្មីៗមានប៉ុន្មានភាគរយជាត្រីចាស់ដែលធ្លាប់គូសសញ្ញា ដើម្បីងាយស្រួលទាយចំនួនត្រីសរុបក្នុងស្រះ។ |
| Deciduous dipterocarp forest (ព្រៃល្បោះ / ព្រៃកោងកាងគោក) | ប្រភេទព្រៃឈើដែលសម្បូរដោយដើមឈើទម្លាក់ស្លឹកនៅរដូវប្រាំង ជាធម្មតាមានលក្ខណៈស្រឡះ ដើមឈើដុះឃ្លាតៗពីគ្នា និងមានស្មៅដុះនៅខាងក្រោម ដែលស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់ប្រភេទសត្វស៊ីស្មៅ (Ungulates)។ | ព្រៃដែលមើលទៅស្ងួតហួតហែង និងជ្រុះស្លឹកអស់នៅរដូវក្តៅ ដូចជាទិដ្ឋភាពព្រៃនៅក្នុងរឿងខូវប៊យ ដែលមានទីធ្លាស្រឡះៗច្រើន។ |
| Relative Abundance Index (សន្ទស្សន៍បរិបូរណ៍ធៀប) | រង្វាស់ប្រយោលដែលប្រើប្រាស់អត្រានៃការជួបប្រទះសត្វ ដើម្បីសន្និដ្ឋានពីចំនួនសត្វច្រើនឬតិច ប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវក្នុងឯកសារនេះចាត់ទុកថាវាអាចផ្តល់ភាពលម្អៀង ព្រោះវាមិនបានគិតបញ្ចូលកត្តាសត្វដើរគេចកាមេរ៉ា ឬកត្តាដែលធ្វើឱ្យកាមេរ៉ាមិនងាយថតជាប់នោះទេ។ | ដូចជាការវាស់ស្ទង់ភាពល្បីល្បាញរបស់ហាងមួយ ដោយគ្រាន់តែរាប់ចំនួនមនុស្សដើរកាត់មុខហាង ជាជាងរាប់ចំនួនមនុស្សចូលទិញពិតប្រាកដ (ដែលអាចធ្វើឱ្យខុសពីការពិត)។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
