បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយពីបញ្ហានៃការថយចុះយ៉ាងខ្លាំងនូវចំនួនប្រជាជនត្រីអណ្ដែងប្រាក់ (Chrysichthys nigrodigitatus) នៅទន្លេ Cross River ប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា ដែលកំពុងប្រឈមនឹងការគំរាមកំហែងនៃការផុតពូជដោយសារសកម្មភាពរបស់មនុស្សនិងការនេសាទហួសកម្រិត។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតាមរយៈការប្រមូលគំរូត្រីជារៀងរាល់ខែនៅតាមចំណុចចំនួន ១២ កន្លែងតាមបណ្តោយដងទន្លេប្រវែង ២០០ គីឡូម៉ែត្រ ក្នុងរយៈពេល ៣ ឆ្នាំ (២០០៩-២០១២)។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Field Catch Assessment ការវាយតម្លៃនិងប្រមូលគំរូទិន្នន័យនេសាទជាក់ស្តែងតាមដងទន្លេ |
ផ្តល់ទិន្នន័យពិតប្រាកដពីបរិមាណត្រីក្នុងធម្មជាតិ និងឆ្លុះបញ្ចាំងពីសកម្មភាពនេសាទជាក់ស្តែងរបស់សហគមន៍នៅតាមស្ថានីយផ្សេងៗគ្នា។ | ទាមទារការចំណាយពេលយូរ (៣ឆ្នាំក្នុងឯកសារនេះ) និងពឹងផ្អែកខ្លាំងលើកិច្ចសហការពីអ្នកនេសាទក្នុងតំបន់ ដើម្បីទទួលបានទិន្នន័យត្រឹមត្រូវ។ | ប្រមូលបានគំរូត្រីសរុប ៥,០៧៩ ក្បាល ក្នុងរយៈពេល៣ឆ្នាំ ដើម្បីបង្ហាញពីនិន្នាការធ្លាក់ចុះ។ |
| Statistical Trend Analysis (ANOVA & LSD) ការវិភាគនិន្នាការស្ថិតិ (ANOVA និង ការប្រៀបធៀប LSD) |
មានសមត្ថភាពបញ្ជាក់ពីភាពខុសគ្នាយ៉ាងច្បាស់លាស់នៃចំនួនត្រីពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំ ដោយមានកម្រិតទំនុកចិត្តខាងស្ថិតិ ៩៥% (95% confidence level)។ | ទាមទារចំណេះដឹងជំនាញខាងស្ថិតិវិទ្យា និងទិន្នន័យដែលប្រមូលបានត្រូវតែមានភាពគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ និងគ្មានភាពលម្អៀងច្រើន។ | បញ្ជាក់ពីការថយចុះយ៉ាងគំហុកនៃចំនួនត្រីនេសាទប្រចាំឆ្នាំ ដែលមានកម្រិតភាពខុសគ្នាគួរឱ្យកត់សម្គាល់ខាងស្ថិតិ (Significant at 0.05 levels)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានជាច្រើនសម្រាប់ការចុះប្រមូលទិន្នន័យផ្ទាល់នៅទីវាលរយៈពេលវែង (៣ ឆ្នាំ) និងការប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ការវិភាគស្ថិតិដ៏ស្មុគស្មាញ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងផ្តាច់មុខនៅតាមដងទន្លេ Cross River ក្នុងប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា ដោយពឹងផ្អែកលើការនេសាទរបស់សហគមន៍មូលដ្ឋានសម្រាប់ប្រភេទត្រី Chrysichthys nigrodigitatus។ ទិន្នន័យនេះអាចមានភាពលម្អៀងអាស្រ័យលើកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេសាទ (Fishing effort) និងប្រភេទឧបករណ៍នេសាទដែលប្រើប្រាស់ខុសៗគ្នា។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការយល់ដឹងពីភាពលម្អៀងនេះមានសារៈសំខាន់ ព្រោះបរិមាណត្រីដែលចាប់បាននៅបឹងទន្លេសាបឬទន្លេមេគង្គ ក៏ទទួលរងឥទ្ធិពលខ្លាំងពីបម្រែបម្រួលរដូវកាល កម្ពស់ទឹក និងបច្ចេកទេសនេសាទផងដែរ។
វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃការធ្លាក់ចុះនៃចំនួនត្រី និងការស្នើឡើងនូវយុទ្ធសាស្ត្រអភិរក្សក្នុងឯកសារនេះ មានប្រយោជន៍ និងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងល្អសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងធនធានជលផលទឹកសាបនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការរួមបញ្ចូលគ្នានូវវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវតាមដានជាប្រព័ន្ធ ជាមួយនឹងវិធានការអភិរក្សជាក់ស្តែង នឹងចូលរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការរក្សានិរន្តរភាពជីវចម្រុះជលផល និងសន្តិសុខស្បៀងនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Potamodromous (ត្រីបន្លាស់ទីក្នុងទឹកសាប) | ប្រភេទត្រីដែលធ្វើការបន្លាស់ទីចុះឡើងតែនៅក្នុងមជ្ឈដ្ឋានទឹកសាបប៉ុណ្ណោះ (ឧទាហរណ៍៖ ពីទន្លេធំទៅកាន់តំបន់វាលទំនាបលិចទឹក ឬដៃទន្លេ) ដើម្បីស្វែងរកចំណី ឬទីតាំងសុវត្ថិភាពសម្រាប់ពងកូន ដោយមិនធ្វើដំណើរចេញទៅកាន់សមុទ្រឡើយ។ | ដូចជាប្រជាពលរដ្ឋដែលធ្វើចរាចរណ៍ផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅចុះឡើងតែនៅក្នុងព្រំដែនប្រទេសតែមួយ ដើម្បីរកការងារធ្វើតាមរដូវកាល ដោយមិនឆ្លងដែនទៅក្រៅប្រទេស។ |
| Demersal (សត្វរស់នៅបាតសមុទ្រ/ទន្លេ) | សត្វ ឬត្រីដែលរស់នៅ ស្វែងរកចំណី និងចំណាយពេលភាគច្រើននៃជីវិតរបស់វានៅជិត ឬជាប់នឹងបាតទន្លេ បឹង ឬសមុទ្រ (ជាតំបន់មានភក់ ឬខ្សាច់) ផ្ទុយពីប្រភេទត្រីដែលហែលនៅស្រទាប់ទឹកកណ្តាល ឬផ្ទៃខាងលើ។ | ដូចជារថយន្តដែលត្រូវបើកបរប៉ះផ្ទាល់នឹងដីជានិច្ច ខុសពីយន្តហោះដែលហោះហើរនៅទីខ្ពស់លើអាកាស។ |
| Eutrophication (ការកើនឡើងសារធាតុចិញ្ចឹមហួសកម្រិតក្នុងទឹក) | ដំណើរការដែលប្រភពទឹក (បឹង ឬទន្លេ) ទទួលបានសារធាតុចិញ្ចឹមច្រើនពេក (ជាពិសេសនីត្រាតនិងផូស្វាត ដែលហូរចូលពីជីកសិកម្ម ឬកាកសំណល់) ដែលបណ្តាលឱ្យសារាយដុះកកកុញ។ នៅពេលសារាយទាំងនោះស្លាប់ វាទាញយកអុកស៊ីហ្សែនពីក្នុងទឹកអស់ ដែលធ្វើឱ្យត្រីនិងសត្វក្នុងទឹកផ្សេងៗងាប់ដោយសារថប់ដង្ហើម។ | ដូចជាការដាក់ជីច្រើនហួសហេតុពេកទៅលើកូនរុក្ខជាតិ ដែលធ្វើឱ្យស្មៅចង្រៃដុះដណ្តើមយកខ្យល់និងពន្លឺ រហូតធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិដើមត្រូវងាប់។ |
| Fisher's least significant difference / LSD (កម្រិតខុសគ្នាតិចតួចបំផុតរបស់ហ្វីស៊័រ) | គឺជាវិធីសាស្ត្រវិភាគស្ថិតិមួយដែលគេប្រើប្រាស់បន្ទាប់ពីការធ្វើតេស្ត ANOVA ដើម្បីប្រៀបធៀបមធ្យមភាគនៃក្រុមទិន្នន័យច្រើន (ឧទាហរណ៍ ចំនួនត្រីចាប់បានក្នុងឆ្នាំនីមួយៗ) ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ជាក់ថា តើភាពខុសគ្នានោះពិតជាមានអត្ថន័យខាងស្ថិតិប្រាកដមែន ឬគ្រាន់តែជារឿងចៃដន្យ។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់បន្ទាត់ក្រិតស្តង់ដារដើម្បីវាស់កម្ពស់សិស្សពីរថ្នាក់ ដើម្បីបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់ថាសិស្សថ្នាក់មួយពិតជាខ្ពស់ជាងថ្នាក់មួយទៀតមែន មិនមែនដោយសារការពាក់ស្បែកជើងក្រាស់នោះទេ។ |
| Anthropogenic (ដែលបង្កឡើងដោយមនុស្ស) | សំដៅទៅលើឥទ្ធិពល បម្រែបម្រួល ឬការគំរាមកំហែងដល់បរិស្ថាននិងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ដែលមិនមែនកើតឡើងដោយធម្មជាតិ ប៉ុន្តែកើតចេញពីសកម្មភាពរបស់មនុស្សផ្ទាល់ ដូចជាការបំពុលទឹក ការកាប់បំផ្លាញជម្រក និងការនេសាទហួសកម្រិត។ | ដូចជាការចោលសំរាមក្នុងផ្ទះដែលធ្វើឱ្យផ្ទះមានក្លិនស្អុយ ដែលបញ្ហានេះមិនមែនកើតឡើងដោយធម្មជាតិទេ តែមកពីទម្លាប់របស់អ្នករស់នៅទីនោះ។ |
| Chrysichthys nigrodigitatus (ត្រីអណ្ដែងប្រាក់) | ជាឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រនៃប្រភេទត្រីទឹកសាបមួយប្រភេទ (Silver Catfish) ដែលមានសារៈសំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ចនិងជាប្រភពប្រូតេអ៊ីនដ៏មានតម្លៃនៅតំបន់អាហ្វ្រិកខាងលិច ដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងរងការគំរាមកំហែងឈានទៅរកការផុតពូជដោយសារការនេសាទហួសកម្រិត។ | ដូចជាត្រីប្រា ឬត្រីគល់រាំងនៅប្រទេសកម្ពុជា ដែលជាប្រភេទត្រីពេញនិយម មានតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ ប៉ុន្តែកំពុងរងការគំរាមកំហែងពីការនេសាទខុសច្បាប់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
