បញ្ហា (The Problem)៖ អត្ថបទនេះចងក្រងនូវការសិក្សាស្រាវជ្រាវដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមក្នុងការតាមដាន និងអភិរក្សប្រភេទសត្វព្រៃកម្រនិងជិតផុតពូជ (ដូចជា សត្វខ្លារខិន ទោច និងសត្វកេងកង) នៅក្នុងតំបន់ព្រៃរិចរិល និងតំបន់ជម្រកដាច់ពីគ្នាក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រើប្រាស់បច្ចេកទេស និងវិធីសាស្ត្រចម្រុះដើម្បីប្រមូលទិន្នន័យជីវចម្រុះ និងវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃការអភិរក្សនៅក្នុងតំបន់ស្មុគស្មាញ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Camera Trapping ការតាមដានដោយម៉ាស៊ីនថតស្វ័យប្រវត្តិ |
មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការកត់ត្រាសត្វកម្រ ឬសត្វដែលពិបាកតាមដានដោយផ្ទាល់ដោយមិនរំខានដល់ពួកវា។ អាចដំណើរការបានយូរនៅតំបន់ដាច់ស្រយាល។ | ចំណាយថវិកាច្រើនក្នុងការទិញឧបករណ៍ ងាយខូចខាតដោយសារអាកាសធាតុ និងទាមទារការថែទាំដើម្បីផ្លាស់ប្តូរថ្មឬយកទិន្នន័យ។ | កំណត់អត្តសញ្ញាណថនិកសត្វចំនួន ២៦ ប្រភេទ និងប៉ាន់ស្មានដង់ស៊ីតេសត្វខ្លារខិនឥណ្ឌូចិន Panthera pardus delacouri ចំនួន ១.១ ក្បាល/១០០គីឡូម៉ែត្រការ៉េ នៅកម្ពុជា។ |
| Line Transect Distance Sampling ការចុះអង្កេតតាមខ្សែបន្ទាត់ប៉ាន់ស្មានចម្ងាយ |
ជាវិធីសាស្ត្រស្តង់ដារដ៏ល្អសម្រាប់ការប៉ាន់ស្មានដង់ស៊ីតេ និងទំហំប្រជាសាស្ត្ររបស់សត្វព្រៃនៅលើផ្ទៃដីធំទូលាយ។ | ជួបការលំបាកខ្លាំងនៅតំបន់មានភូមិសាស្ត្រស្មុគស្មាញ (ដូចជាតំបន់ភ្នំថ្មកំបោរ) ហើយពឹងផ្អែកខ្លាំងលើការសង្កេតឃើញផ្ទាល់ ឬការស្តាប់សំឡេង។ | ផ្តល់ទិន្នន័យកត់ត្រាចំនួនសត្វទោចថ្ពាល់លឿង Nomascus gabriellae និងទន្សោង Bos javanicus ច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅតំបន់ខ្ពង់រាបភាគខាងកើតកម្ពុជា។ |
| Species Distribution Modeling (MaxEnt) / Ecological Niche Factor Analysis ម៉ូដែលព្យាករណ៍របាយសត្វ និងការវិភាគកត្តាអេកូឡូស៊ី |
អាចទស្សន៍ទាយ និងបង្កើតផែនទីជម្រកដែលស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់សត្វព្រៃ ដោយប្រើប្រាស់ទិន្នន័យទីតាំងដែលមានកម្រិត និងអថេរបរិស្ថាន។ | លទ្ធផលនៃម៉ូដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងទៅលើភាពត្រឹមត្រូវនៃទិន្នន័យបរិស្ថាន ហើយមិនអាចបញ្ជាក់ពីវត្តមានពិតប្រាកដរបស់សត្វនៅទីតាំងនោះឡើយ។ | បង្កើតផែនទីបង្ហាញទីជម្រកស័ក្តិសមសម្រាប់សត្វក្ងោក Pavo muticus នៅកោះជ្វា និងសត្វឆ្កែព្រៃ Cuon alpinus នៅឧទ្យានជាតិ Baluran ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ |
| Radiotelemetry ការតាមដានតាមប្រព័ន្ធវិទ្យុទាក់ទង |
ផ្តល់ទិន្នន័យច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ទី កំណត់ទំហំដែនជម្រក និងអាកប្បកិរិយានៃការប្រើប្រាស់ទីតាំងរបស់សត្វនីមួយៗ។ | ទាមទារការចាប់សត្វដោយផ្ទាល់ដើម្បីបំពាក់ឧបករណ៍ ដែលអាចបង្កភាពតានតឹងដល់សត្វ និងត្រូវការអ្នកជំនាញបច្ចេកទេសខ្ពស់។ | រកឃើញថាប្រភេទសត្វ Paramesotriton hongkongensis ប្រើប្រាស់ព្រៃរិចរិលជាជម្រកស្នូលរហូតដល់ចម្ងាយជាង ៩០ម៉ែត្រ ពីមាត់អូរ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សាអភិរក្សតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រទាំងនេះទាមទារនូវការវិនិយោគទុនខ្ពស់លើឧបករណ៍បច្ចេកទេស កម្មវិធីកុំព្យូទ័រ និងអ្នកជំនាញប្រចាំទីវាល។
ការសិក្សាទាំងនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតាមបណ្តាប្រទេសក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងអាស៊ីខាងត្បូង រួមមានកម្ពុជា ឡាវ ថៃ មីយ៉ាន់ម៉ា និងឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលភាគច្រើនផ្តោតលើតំបន់ព្រៃរងការគំរាមកំហែង តំបន់ជម្លោះ និងតំបន់ព្រៃដាច់ពីគ្នា។ ទិន្នន័យនេះមានតម្លៃខ្លាំងណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះកម្ពុជាមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីស្រដៀងគ្នា និងកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាដូចគ្នាបេះបិទ ដូចជាការបរបាញ់ខុសច្បាប់ ការបាត់បង់ទីជម្រក និងការធ្វើអាជីវកម្មធនធានធម្មជាតិ។
វិធីសាស្ត្រតាមដានចម្រុះ និងបច្ចេកទេសបង្កើតម៉ូដែលទាំងនេះ គឺពិតជាមានសារៈសំខាន់ និងអាចយកមកអនុវត្តជាក់ស្តែងនៅប្រទេសកម្ពុជា ដើម្បីការពារសត្វព្រៃដែលកំពុងរងគ្រោះថ្នាក់។
ការរួមបញ្ចូលគ្នានូវបច្ចេកវិទ្យាតាមដានកម្រិតខ្ពស់ និងកិច្ចសហការរវាងស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធ គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏មុតស្រួចដើម្បីធានាបាននូវនិរន្តរភាពជីវចម្រុះនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Camera trapping | បច្ចេកទេសប្រមូលទិន្នន័យសត្វព្រៃដោយប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនថតដែលបំពាក់នូវសេនស័រចាប់សកម្មភាព ឬកម្តៅ ដើម្បីថតរូប ឬវីដេអូសត្វព្រៃដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលពួកវាដើរកាត់ ដោយមិនចាំបាច់មានវត្តមានមនុស្សនៅទីនោះឡើយ។ | ដូចជាការដាក់កាមេរ៉ាសុវត្ថិភាព (CCTV) នៅក្នុងព្រៃ ដែលវានឹងលួចថតដោយស្វ័យប្រវត្តិរាល់ពេលមានសត្វដើរកាត់កាមេរ៉ានោះ។ |
| Ecological Niche Factor Analysis | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិដែលប្រៀបធៀបលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាននៃទីតាំងដែលសត្វកំពុងរស់នៅ (ដូចជា សីតុណ្ហភាព កម្ពស់ គម្របព្រៃ) ជាមួយនឹងបរិស្ថានទូទៅនៅក្នុងតំបន់នោះទាំងមូល ដើម្បីកំណត់ពីលក្ខណៈនៃជម្រកដែលស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់សត្វនោះ។ | ដូចជាការសង្កេតមើលថាតើកន្លែងដែលអ្នកមានលុយចូលចិត្តទិញផ្ទះមានលក្ខណៈពិសេសអ្វីខ្លះ (ឧ. ជិតសាលារៀន ជិតផ្សារ) បើធៀបនឹងផ្ទៃដីក្រុងទាំងមូល ដើម្បីទាយថាគេនឹងទៅទិញដីនៅតំបន់ណាទៀត។ |
| Distance sampling | វិធីសាស្ត្រគណនាដង់ស៊ីតេសត្វព្រៃ ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវដើរតាមខ្សែបន្ទាត់ត្រង់កំណត់មួយ រួចកត់ត្រាសត្វដែលពួកគេមើលឃើញ ព្រមទាំងវាស់ចម្ងាយពីខ្សែបន្ទាត់នោះទៅកាន់សត្វ ដើម្បីយកទៅប៉ាន់ស្មានចំនួនសត្វសរុបនៅក្នុងតំបន់ទាំងមូល។ | ដូចជាការដើរត្រង់តាមផ្លូវមួយ ហើយរាប់ចំនួនឡានដែលចតនៅតាមដងផ្លូវ និងវាស់ចម្ងាយថាវានៅឆ្ងាយប៉ុណ្ណាពីអ្នក ដើម្បីទាញជាការសន្និដ្ឋានថាមានឡានប៉ុន្មានគ្រឿងនៅក្នុងក្រុងនោះទាំងមូល។ |
| Spatially explicit capture–recapture | វិធីសាស្ត្រគណនាចំនួនសត្វ (ច្រើនប្រើជាមួយ Camera Trap) ដោយផ្អែកលើការកត់សម្គាល់សត្វដដែលៗដែលថតបាននៅទីតាំងផ្សេងៗគ្នា ដើម្បីប៉ាន់ស្មានដង់ស៊ីតេ និងទំហំនៃដែនជម្រកដែលពួកវាផ្លាស់ទី។ | ដូចជាការចំណាំមុខមនុស្សម្នាក់ដែលដើរចូលហាងកាហ្វេផ្សេងៗគ្នា ដើម្បីដឹងថាគាត់ចូលចិត្តដើរលេងនៅម្ដុំណាខ្លះ និងប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សប៉ុន្មាននាក់ទៀតដែលមានទម្លាប់ដូចគាត់។ |
| Species distribution model | ម៉ូដែលកម្មវិធីកុំព្យូទ័រដែលប្រើប្រាស់ទិន្នន័យទីតាំងដែលគេធ្លាប់ឃើញសត្វ រួមផ្សំជាមួយទិន្នន័យអាកាសធាតុនិងភូមិសាស្ត្រ ដើម្បីទស្សន៍ទាយនិងគូរផែនទីបង្ហាញតំបន់ផ្សេងទៀតដែលសត្វនោះអាចនឹងមានវត្តមាន ឬស័ក្តិសមក្នុងការរស់នៅ។ | ដូចជាកម្មវិធីទស្សន៍ទាយអាកាសធាតុ ដែលយកទិន្នន័យពពក និងខ្យល់ពីមុនៗ មកគណនា និងទាយថាតើតំបន់ណាខ្លះនឹងអាចមានភ្លៀងធ្លាក់នៅថ្ងៃស្អែក។ |
| Stable isotope ratios | ការវិភាគសមាមាត្រនៃសារធាតុគីមី (ដូចជាកាបូន និងអាសូត) នៅក្នុងជាលិការបស់សត្វ (ឧ. សាច់ដុំត្រី) ដើម្បីស្វែងយល់ពីប្រភពចំណីអាហារ តួនាទីក្នុងខ្សែសង្វាក់អាហារ និងការផ្លាស់ប្តូររបបអាហាររបស់ពួកវាតាមរដូវកាល។ | ដូចជាការពិនិត្យមើលឈាម ឬសក់របស់មនុស្សម្នាក់ ដើម្បីដឹងថាគាត់ទើបតែញ៉ាំសាច់ ឬបន្លែអ្វីខ្លះកាលពីប៉ុន្មានខែមុន (ប្រៀបដូចជាពាក្យ 'អ្នកគឺជាអ្វីដែលអ្នកញ៉ាំ')។ |
| Hierarchical Bayesian models | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិកម្រិតខ្ពស់ដែលបញ្ចូលកត្តាស្មុគស្មាញពីរចូលគ្នា (១. ដំណើរការអេកូឡូស៊ីពិតប្រាកដរបស់សត្វ និង ២. ឱកាសដែលអ្នកស្រាវជ្រាវអាចរកសត្វនោះឃើញនៅទីវាល) ដើម្បីវាយតម្លៃដង់ស៊ីតេសត្វឲ្យបានកាន់តែច្បាស់លាស់។ | ដូចជាការគណនាពិន្ទុប្រឡងសិស្ស ដោយពិចារណាទាំងសមត្ថភាពពិតរបស់សិស្ស និងកម្រិតលំបាកនៃវិញ្ញាសាដែលគ្រូចេញ ពោលគឺមិនមែនមើលតែពិន្ទុលើក្រដាសតែម្យ៉ាងនោះទេ។ |
| Radiotelemetry | បច្ចេកទេសតាមដានសត្វព្រៃ ដោយការបំពាក់ឧបករណ៍បញ្ជូនសញ្ញាវិទ្យុតូចៗនៅលើខ្លួនសត្វ រួចប្រើប្រាស់អង់តែនទទួលសញ្ញាដើម្បីតាមដានទីតាំង ការផ្លាស់ទី និងកំណត់ទំហំដែនជម្រករបស់ពួកវា។ | ដូចជាការដាក់ប្រព័ន្ធ GPS លើឡានឬម៉ូតូ ដើម្បីតាមដាននៅលើទូរស័ព្ទថាតើវាបានបើកទៅដល់ទីតាំងណាខ្លះ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
