បញ្ហា (The Problem)៖ របាយការណ៍នេះផ្តោតលើការធ្លាក់ចុះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៃចំនួនសត្វព្រៃ និងការបាត់បង់ទីជម្រកនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលគំរាមកំហែងដល់ប្រភេទសត្វជិតផុតពូជបំផុត ដូចជា ត្រីមេគង្គខ្នាតធំ សត្វខ្សឹប សត្វត្រយងចង្កំកស និងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើនទៀតដោយសារសកម្មភាពមនុស្ស។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះបានចងក្រងនូវអត្ថបទសង្ខេបពីសន្និសីទនានា ដោយប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចម្រុះរួមមានការអង្កេតផ្ទាល់នៅទីវាល ការចូលរួមពីសហគមន៍ និងការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាទំនើប។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Local Ecological Knowledge (LEK) combined with Environmental DNA (eDNA) ការរួមបញ្ចូលគ្នានូវចំណេះដឹងអេកូឡូស៊ីមូលដ្ឋាន (LEK) និងការវិភាគ DNA បរិស្ថាន (eDNA) |
អាចតាមដានវត្តមានប្រភេទសត្វកម្រដោយមិនចាំបាច់ចាប់ពួកវាផ្ទាល់ (eDNA) និងប្រើប្រាស់បទពិសោធន៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់អ្នកនេសាទមូលដ្ឋាន (LEK)។ | ការវិភាគ eDNA ទាមទារមន្ទីរពិសោធន៍ទំនើប និងអ្នកជំនាញ ចំណែកឯទិន្នន័យ LEK អាចពឹងផ្អែកលើការចងចាំដែលងាយនឹងលំអៀង។ | បានរកឃើញកំណត់ត្រាត្រីរាជ (Pangasianodon gigas) តែមួយគត់នៅភាគខាងជើងទំនប់សាយបុរី (Xayburi Dam) ដែលបញ្ជាក់ពីការធ្លាក់ចុះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៃប្រភេទត្រីនេះ។ |
| Direct Community Payments for Nest Protection ការផ្តល់ប្រាក់ឈ្នួលដល់សហគមន៍ដើម្បីការពារសំបុកសត្វស្លាប |
លើកទឹកចិត្តសហគមន៍មូលដ្ឋានឱ្យចូលរួមផ្ទាល់ និងលុបបំបាត់ការលួចពងសត្វ ឬបរបាញ់សត្វដោយប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។ | ទាមទារប្រភពថវិកាគាំទ្រជាប្រចាំ ដើម្បីបន្តបើកប្រាក់ឈ្នួលដល់សហគមន៍។ បើគ្មានថវិកា គម្រោងអាចនឹងដួលរលំ។ | បទល្មើសលួចពងសត្វត្រូវបានលុបបំបាត់ទាំងស្រុងតាំងពីឆ្នាំ២០១២ ហើយកូនសត្វត្រយងចង្កំកស (Pseudibis davisoni) ចំនួន ៨៣ក្បាល បានញាស់ដោយជោគជ័យ។ |
| Integrated In-situ and Ex-situ Conservation (Head-starting) ការអភិរក្សចម្រុះក្នុងនិងក្រៅជម្រកធម្មជាតិ (ការចិញ្ចឹមថែទាំកូនសត្វមុនព្រលែង) |
ធានាបាននូវអត្រារស់រានមានជីវិតខ្ពស់សម្រាប់កូនសត្វនៅដំណាក់កាលដំបូង មុនពេលព្រលែងចូលទៅក្នុងធម្មជាតិវិញ។ | ចំណាយធនធានច្រើនក្នុងការសាងសង់ និងថែរក្សាមជ្ឈមណ្ឌលចិញ្ចឹម (Head-starting facility) ព្រមទាំងត្រូវការឧបករណ៍តាមដានតម្លៃថ្លៃ។ | បានសង្គ្រោះអណ្តើកហ្លួង (Batagur affinis) ពីការផុតពូជនៅកម្ពុជា ដោយមានកូនអណ្តើកជាង ១៨០ក្បាល ក្នុងមជ្ឈមណ្ឌល និងត្រៀមព្រលែង ២៥ក្បាល ជាមួយឧបករណ៍តាមដាន។ |
| Camera Trapping for Illegal Human Activity ការប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនថតស្វ័យប្រវត្តិដើម្បីតាមដានសកម្មភាពខុសច្បាប់របស់មនុស្ស |
អាចប្រមូលភស្តុតាងសកម្មភាពមនុស្សខុសច្បាប់នៅតំបន់ដាច់ស្រយាលបាន២៤ម៉ោង និងជួយកំណត់ពេលវេលា ឬទីតាំងដែលរងការគំរាមកំហែងខ្លាំង។ | ម៉ាស៊ីនថតអាចត្រូវបានគេលួច ឬបំផ្លាញ ហើយការពិនិត្យមើលរូបភាពរាប់ពាន់សន្លឹកទាមទារពេលវេលាច្រើន។ | បានកត់ត្រាសកម្មភាពមនុស្សខុសច្បាប់ចំនួន ៨៧២ ករណី ដែលជួយដល់មន្ត្រីឧទ្យាននុរក្សក្នុងការបង្កើនអត្រាចាប់ខ្លួន និងកសាងសំណុំរឿង។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តគម្រោងអភិរក្សទាំងនេះទាមទារការវិនិយោគធនធានចម្រុះ រួមមានបច្ចេកវិទ្យាតាមដាន ថវិកាសម្រាប់សហគមន៍ និងអ្នកជំនាញផ្នែកជីវសាស្ត្រ។
ការសិក្សាទាំងនេះភាគច្រើនធ្វើឡើងនៅតំបន់ការពារនានាក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពិសេសនៅប្រទេសកម្ពុជា (ដូចជា ទន្លេសាប ព្រៃលិចទឹកទន្លេមេគង្គ និងកោះកុង) ដែលផ្តោតលើប្រភេទសត្វជិតផុតពូជបំផុត។ ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់កម្ពុជា ប៉ុន្តែវាអាចមានភាពលំអៀងដោយសារតែការស្រាវជ្រាវប្រមូលផ្តុំតែក្នុងតំបន់ដែលមានជំនួយពីអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល (NGOs) ជាងតំបន់ដែលគ្មានការការពារ ឬក្រៅតំបន់អភិរក្ស។
វិធីសាស្ត្រនិងលទ្ធផលនៃការស្រាវជ្រាវនេះ គឺពិតជាអាចអនុវត្តបាន និងមានភាពជាក់ស្តែងបំផុតសម្រាប់បរិបទនៃប្រទេសកម្ពុជា។
សរុបមក ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងបច្ចេកវិទ្យាទំនើប (eDNA, កាមេរ៉ាស្វ័យប្រវត្តិ) និងការគាំទ្រជីវភាពសហគមន៍មូលដ្ឋាន គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រគន្លឹះដែលអាចធានាបាននូវនិរន្តរភាពនៃការអភិរក្សជីវចម្រុះនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Environmental DNA (eDNA) | ការវិភាគយកសំណាកបរិស្ថាន (ដូចជាទឹក ឬដី) ដើម្បីចម្រាញ់យកសារធាតុសេនេទិច (DNA) ដែលសត្វបានបន្សល់ទុក សម្រាប់កំណត់អត្តសញ្ញាណវត្តមានរបស់ប្រភេទសត្វកម្រ ដោយមិនចាំបាច់មើលឃើញ ឬចាប់សត្វទាំងនោះផ្ទាល់។ | ដូចជាការពិនិត្យរកមើលស្នាមម្រាមដៃនៅលើកែវទឹក ដើម្បីដឹងថាអ្នកណាទើបតែបានមកទីនេះអញ្ចឹង។ |
| Local Ecological Knowledge (LEK) | ការប្រើប្រាស់ចំណេះដឹង បទពិសោធន៍ និងការចងចាំប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ប្រជាជនមូលដ្ឋាន ឬអ្នកនេសាទ ដើម្បីប្រមូលទិន្នន័យអំពីទីតាំងភូមិសាស្ត្រ និងការប្រែប្រួលចំនួនសត្វនៅក្នុងតំបន់មួយ។ | ដូចជាការសួរអ្នករត់ម៉ូតូឌុបចាស់វស្សាអំពីផ្លូវកាត់ក្នុងក្រុង ដែលគាត់ដឹងច្បាស់ជាងផែនទី Google Map ទៅទៀត។ |
| Population Viability Analysis (PVA) | ការប្រើប្រាស់គំរូកុំព្យូទ័រនិងគណិតវិទ្យា ដើម្បីរួមបញ្ចូលទិន្នន័យអត្រាកំណើត អត្រាស្លាប់ និងការគំរាមកំហែង ដើម្បីព្យាករណ៍ពីលទ្ធភាពនៃការរស់រានមានជីវិត ឬហានិភ័យនៃការផុតពូជរបស់ប្រភេទសត្វណាមួយនៅពេលអនាគត។ | ដូចជាការប្រើកម្មវិធីគណនារបស់ធនាគារ ដើម្បីទស្សន៍ទាយថាតើក្រុមហ៊ុនមួយអាចនឹងក្ស័យធនឬអត់ ដោយផ្អែកលើចំណូល និងចំណាយបច្ចុប្បន្ន។ |
| Head-starting | កម្មវិធីអភិរក្សដែលយកស៊ុត ឬកូនសត្វតូចៗ (ដូចជាកូនអណ្តើក) មកភ្ញាស់និងចិញ្ចឹមនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលសុវត្ថិភាពរហូតដល់ពួកវាធំ និងរឹងមាំគ្រប់គ្រាន់ ទើបព្រលែងចូលទៅក្នុងធម្មជាតិវិញ ដើម្បីកាត់បន្ថយអត្រាស្លាប់ដោយសារសត្រូវធម្មជាតិ។ | ដូចជាការដាក់ទារកកើតមុនខែនៅក្នុងទូកញ្ចក់ពេទ្យរហូតដល់មានសុខភាពល្អរឹងមាំ ទើបអនុញ្ញាតឱ្យឪពុកម្តាយយកទៅផ្ទះ។ |
| Land sharing–land sparing paradigm | ទ្រឹស្តីនៃការគ្រប់គ្រងដីធ្លី ដែលប្រៀបធៀបរវាងការអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សធ្វើកសិកម្មបែបប្រពៃណីលាយឡំជាមួយជម្រកសត្វ (Land sharing) និងការបែងចែកដីដាច់ដោយឡែករវាងតំបន់កសិកម្មដែលផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ និងតំបន់អភិរក្សព្រៃឈើសុទ្ធសាធ (Land sparing)។ | ដូចជាការសម្រេចចិត្តថាតើគួរដាំបន្លែនិងចិញ្ចឹមមាន់លាយគ្នាក្នុងសួនតែមួយ (ចែករំលែក) ឬធ្វើរបងខណ្ឌចែកដីម្ខាងដាំបន្លែនិងម្ខាងទៀតចិញ្ចឹមមាន់ (បែងចែក)។ |
| Camera trapping | ការដាក់ពង្រាយម៉ាស៊ីនថតរូបដែលបំពាក់សេនស័រចាប់ចលនា និងកម្តៅ នៅតាមទីតាំងនានាក្នុងព្រៃ ដែលវានឹងថតដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលមានសត្វ ឬមនុស្សដើរកាត់ ដើម្បីតាមដានសត្វព្រៃ និងបទល្មើស។ | ដូចជាការដំឡើងកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាព (CCTV) លាក់ទុកក្នុងព្រៃ ដើម្បីលួចថតមើលថាមាននរណា ឬសត្វអ្វីខ្លះដើរកាត់ទីនោះ។ |
| Phylogenetic and functional diversity | ការវាស់វែងភាពចម្រុះនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ដោយមិនត្រឹមតែរាប់ចំនួនប្រភេទសត្វប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែពិនិត្យទៅលើភាពខុសគ្នានៃប្រវត្តិពូជអម្បូរ (Phylogenetic) និងតួនាទីផ្សេងៗគ្នាដែលសត្វនីមួយៗបំពេញក្នុងបរិស្ថាន (Functional)។ | ដូចជានៅក្នុងក្រុមបាល់ទាត់មួយ ដែលយើងមិនត្រឹមតែរាប់ចំនួនកីឡាករទេ តែត្រូវមើលថាពួកគេមានជំនាញខុសៗគ្នា (ខ្សែប្រយុទ្ធ ខ្សែការពារ អ្នកចាំទី) ដើម្បីឱ្យក្រុមអាចលេងឈ្នះ។ |
| Acoustic-telemetry | ការបំពាក់ឧបករណ៍បញ្ចេញសំឡេងអេឡិចត្រូនិកតូចៗទៅលើសត្វ (ដូចជាអណ្តើក ឬត្រី) ដើម្បីឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវអាចតាមដានទីតាំង និងបំលាស់ទីរបស់ពួកវានៅក្នុងទឹកតាមរយៈឧបករណ៍ទទួលសញ្ញា (Receivers)។ | ដូចជាការបំពាក់ឧបករណ៍ GPS តាមដាននៅលើរថយន្ត ដើម្បីឱ្យយើងដឹងថាវាធ្វើដំណើរទៅដល់ណាខ្លះនៅលើផែនទី។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
