បញ្ហា (The Problem)៖ ទោះបីជាកម្មវិធីទូទាត់សម្រាប់សេវាកម្មបរិស្ថានព្រៃឈើ (PFES) ត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយនៅប្រទេសវៀតណាមក៏ដោយ ក៏យន្តការតាមដាននិងវាយតម្លៃទៅលើភាពយុត្តិធម៌ និងតម្លាភាពនៃកម្មវិធីទាំងនេះនៅមិនទាន់ទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់គ្រប់គ្រាន់នៅឡើយ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រៀបធៀបទស្សនៈរបស់សហគមន៍នៅក្នុងកម្មវិធីទូទាត់សេវាកម្មព្រៃឈើដោយផ្ទាល់ និងដោយប្រយោល នៅស្រុក Ba Be ខេត្ត Bac Kan តាមរយៈការស្ទង់មតិ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Direct Payment for Forest Ecosystem Services (Direct PFES) ការទូទាត់សេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើដោយផ្ទាល់ |
មានកម្រិតតម្លាភាព និងភាពយុត្តិធម៌ខ្ពស់ ដោយសារអ្នកទិញ និងអ្នកលក់អាចចរចាដោយផ្ទាល់ និងងាយស្រួលតាមដានសកម្មភាព។ | អនុវត្តបានតែក្នុងទ្រង់ទ្រាយតូច (សាកល្បង) និងពិបាកក្នុងការពង្រីកវិសាលភាពដោយសារទាមទារការសម្របសម្រួលច្រើន។ | សហគមន៍វាយតម្លៃការអនុវត្តភាពយុត្តិធម៌ និងតម្លាភាពក្នុងកម្រិត 'ល្អ' (Good) ខ្ពស់ជាងកម្មវិធីប្រយោល ដោយសារការទទួលបានព័ត៌មានដោយផ្ទាល់។ |
| Indirect Payment for Forest Ecosystem Services (Indirect PFES) ការទូទាត់សេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើដោយប្រយោល |
អាចអនុវត្តក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំបាន (ឧទាហរណ៍ កម្រិតជាតិ សម្រាប់រោងចក្រវារីអគ្គិសនី) តាមរយៈការគ្រប់គ្រងដោយស្ថាប័នរដ្ឋ។ | ខ្វះការផ្ទេរព័ត៌មានដោយផ្ទាល់ទៅកាន់អ្នកចូលរួមភាគច្រើន និងមានភាពខ្សោយក្នុងយន្តការតាមដានការអនុវត្ត និងគណនេយ្យភាព។ | ការវាយតម្លៃភាគច្រើនធ្លាក់ក្នុងកម្រិត 'អាចទទួលយកបាន' (Acceptable) ដែលទាបជាងកម្មវិធីដោយផ្ទាល់ ដោយសារបញ្ហាតម្លាភាពព័ត៌មានពីស្ថាប័នកណ្តាល។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះផ្តោតលើការវាយតម្លៃសង្គម ដោយប្រើប្រាស់ធនធានជាចម្បងលើការចុះប្រមូលទិន្នន័យនៅសហគមន៍ និងការប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ការវិភាគស្ថិតិ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំនៃស្រុក Ba Be ប្រទេសវៀតណាម ដោយផ្តោតលើក្រុមជនជាតិដើមភាគតិច (Tay, Dao, Nung, Mong)។ ទិន្នន័យនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិបទសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចជាក់លាក់ ប៉ុន្តែវាមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់កម្ពុជា ដោយសារតំបន់គោលដៅអភិរក្សព្រៃឈើនៅកម្ពុជា (ដូចជាភូមិភាគឦសាន) ក៏មានប្រជាសាស្ត្រ និងបញ្ហាជីវភាពស្រដៀងគ្នានេះដែរ។
សូចនាករវាយតម្លៃទាំងនេះមានអត្ថប្រយោជន៍ខ្ពស់ណាស់ សម្រាប់ការកែលម្អយន្តការរេដបូក (REDD+) និងគម្រោងទូទាត់សេវាកម្មបរិស្ថាន (PES) នៅកម្ពុជា។
ការបញ្ចូលលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យយុត្តិធម៌ និងតម្លាភាពទៅក្នុងការរចនា និងវាយតម្លៃគម្រោង PES នៅកម្ពុជា នឹងជួយពង្រឹងការចូលរួមរបស់សហគមន៍ និងធ្វើឲ្យគម្រោងមាននិរន្តរភាពជាងមុន។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Payment for Forest Ecosystem Services / PFES (ការទូទាត់សេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើ) | គឺជាយន្តការហិរញ្ញវត្ថុមួយដែលអ្នកប្រើប្រាស់សេវាកម្មបរិស្ថាន (ដូចជាក្រុមហ៊ុនទឹកស្អាត ឬរោងចក្រវារីអគ្គិសនី) បង់ប្រាក់ទៅឱ្យម្ចាស់ព្រៃឈើ ឬសហគមន៍ដែលបានការពារព្រៃឈើ ដើម្បីជាការលើកទឹកចិត្តក្នុងការរក្សាប្រភពទឹក ទប់ស្កាត់ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការពារជីវចម្រុះ។ | ដូចជាការបង់ប្រាក់ជួលអ្នកយាមផ្ទះឱ្យមើលថែសួនច្បារ ដើម្បីឱ្យអ្នកជិតខាងនៅតែទទួលបានខ្យល់បរិសុទ្ធ និងទេសភាពស្អាតជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ |
| Direct Payment (ការទូទាត់ផ្ទាល់) | ក្នុងយន្តការ PFES នេះគឺជាការទូទាត់ដែលអ្នកប្រើប្រាស់សេវាកម្មបរិស្ថាន (ឧទាហរណ៍៖ អាជីវករទេសចរណ៍ ឬក្រុមហ៊ុនឯកជន) ធ្វើការចរចាតម្លៃសេវា និងបង់ប្រាក់ដោយផ្ទាល់ទៅឱ្យអ្នកការពារព្រៃឈើ (សហគមន៍) ដោយមិនចាំបាច់ឆ្លងកាត់ស្ថាប័នរដ្ឋកណ្តាលឡើយ។ | ដូចជាការទិញបន្លែពីកសិករដោយផ្ទាល់នៅឯចម្ការ ដោយមិនបាច់ឆ្លងកាត់អ្នកគួចែ (ឈ្មួញកណ្តាល)។ |
| Indirect Payment (ការទូទាត់ប្រយោល) | គឺជាយន្តការដែលរដ្ឋាភិបាល ឬស្ថាប័នតំណាង ដើរតួជាភ្នាក់ងារកណ្តាលក្នុងការប្រមូលប្រាក់ពីអ្នកប្រើប្រាស់សេវា (ដូចជារោងចក្រ) រួចទើបយកថវិកានោះទៅបែងចែកបន្តដល់សហគមន៍ ឬម្ចាស់ព្រៃឈើជាសាច់ប្រាក់ ឬជាគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍។ | ដូចជាការបង់ពន្ធផ្លូវទៅរដ្ឋ រួចរដ្ឋយកលុយនោះទៅបើកប្រាក់ខែឱ្យកម្មករដែលទទួលបន្ទុកជួសជុលផ្លូវ។ |
| Fairness / Equity (ភាពយុត្តិធម៌ និងសមធម៌) | នៅក្នុងបរិបទនៃការអភិរក្ស វាសំដៅលើការផ្តល់ឱកាសស្មើៗគ្នាក្នុងការចូលរួមសម្រេចចិត្ត និងការបែងចែកផលប្រយោជន៍ជាថវិកាដោយសមធម៌ដល់ភាគីពាក់ព័ន្ធទាំងអស់ (រួមទាំងស្ត្រី និងជនក្រីក្រ) ដោយផ្អែកលើការប្រឹងប្រែង និងការលះបង់របស់ពួកគេ។ | ដូចជាការចែកនំខេកឱ្យក្មេងៗ ដោយធានាថាក្មេងដែលខំជួយធ្វើនំច្រើនជាងគេ ទទួលបានចំណែកធំសមរម្យ ហើយអ្នកគ្រប់គ្នាក៏មានចំណែកហូបផងដែរ។ |
| Transparency (តម្លាភាព) | គឺជាការធានាថាព័ត៌មានពាក់ព័ន្ធទាំងអស់ (ដូចជា ទំហំទឹកប្រាក់ដែលទទួលបាន របៀបនៃការបែងចែក សិទ្ធិ និងកាតព្វកិច្ចរបស់អ្នកចូលរួម) ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ ច្បាស់លាស់ និងទាន់ពេលវេលា ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការត្រួតពិនិត្យ និងគណនេយ្យភាព។ | ដូចជាផ្ទះដែលមានជញ្ជាំងកញ្ចក់ថ្លា ដែលអ្នកនៅខាងក្រៅអាចមើលឃើញយ៉ាងច្បាស់ពីអ្វីដែលកំពុងកើតឡើងនៅខាងក្នុង ដោយគ្មានការលាក់បាំង។ |
| Likert scale (មាត្រដ្ឋាន Likert) | គឺជាវិធីសាស្ត្រវាស់ស្ទង់មតិនៅក្នុងការស្រាវជ្រាវ ដែលតម្រូវឱ្យអ្នកឆ្លើយសំណួរជ្រើសរើសកម្រិតនៃការយល់ស្រប ឬការវាយតម្លៃរបស់ពួកគេជាលំដាប់លំដោយ (ឧទាហរណ៍៖ ពីលេខ ១ មិនសំខាន់ទាល់តែសោះ ដល់លេខ ៥ សំខាន់បំផុត)។ | ដូចជាការឱ្យផ្កាយវាយតម្លៃសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនលើកម្មវិធីទូរស័ព្ទដៃ ដោយគិតពី១ផ្កាយ (អន់បំផុត) ដល់ ៥ផ្កាយ (ល្អបំផុត)។ |
| Standard Deviation (គម្លាតស្តង់ដារ) | ជាកម្រិតរង្វាស់នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រស្ថិតិដែលបង្ហាញថា តើទិន្នន័យនីមួយៗនៅរាយប៉ាយខុសគ្នាឆ្ងាយប៉ុណ្ណាពីមធ្យមភាគ (Mean)។ បើគម្លាតនេះមានតម្លៃតូច មានន័យថាមតិយោបល់របស់អ្នកចូលរួមមានភាពស្រដៀងគ្នា ឬឯកភាពគ្នាខ្ពស់។ | ដូចជាការបាញ់ស៊ីប បើគ្រាប់កាំភ្លើងទាំងអស់ត្បៀតចូលគ្នានៅចំណុចកណ្តាល នោះមានន័យថាវាមានគម្លាតស្តង់ដារតូច (ច្បាស់លាស់ និងស្របគ្នា)។ |
| Coase theory (ទ្រឹស្តីខូស) | ជាទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចដែលអះអាងថា ប្រសិនបើសិទ្ធិកម្មសិទ្ធិត្រូវបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់លាស់ ភាគីពាក់ព័ន្ធអាចធ្វើការចរចាគ្នាដោយស្ម័គ្រចិត្តដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាផលប៉ះពាល់ខាងក្រៅ (ដូចជាការបំពុល ឬការប្រើប្រាស់ធនធាន) ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ដោយមិនចាំបាច់មានការអន្តរាគមន៍ពីរដ្ឋាភិបាលឡើយ។ | ដូចជាអ្នកជិតខាងពីរនាក់ អាចចរចាគ្នាដោយផ្ទាល់ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាសំឡេងរំខានពីម៉ាស៊ីនកាត់ស្មៅ ដោយមិនបាច់ប្តឹងទាមទារឱ្យប៉ូលីសមកដោះស្រាយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
