បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការយល់ដឹងអំពីទំហំ និងនិន្នាការនៃចំនួនប្រជាសាស្ត្ររបស់សត្វត្រយងយក្ស Thaumatibis gigantea ដែលកំពុងរងគ្រោះថ្នាក់ជិតផុតពូជបំផុត ដើម្បីជួយដល់ការអភិរក្សនៅកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចម្បងពីរគឺ ការអង្កេតតាមត្រពាំងទឹកក្នុងរដូវប្រាំង និងការស្វែងរកព្រមទាំងតាមដានសំបុកបន្តពូជប្រចាំឆ្នាំ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Waterhole surveys ការអង្កេតតាមត្រពាំងទឹក |
អាចចាប់យកចំនួនសត្វទូទៅរួមទាំងសត្វដែលមិនបន្តពូជ និងផ្តល់ការប៉ាន់ស្មានចំនួនប្រជាសាស្ត្របានទូលំទូលាយនៅតាមតំបន់រកចំណី។ វិធីនេះមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងរដូវប្រាំងនៅពេលសត្វប្រមូលផ្តុំគ្នានៅតាមប្រភពទឹក។ | ការប៉ាន់ស្មានចម្ងាយសម្លេងហៅលើសពី ១០០ម៉ែត្រមានការលំបាក និងងាយលម្អៀង។ ម្យ៉ាងទៀត ការអង្កេតបានត្រឹមតែ ២៥% នៃត្រពាំងសរុបដោយសារខ្វះខាតធនធាន ដែលអាចនាំឱ្យការប៉ាន់ស្មានចំនួនសត្វសរុបមានកម្រិតទាបជាងការពិត។ | ប៉ាន់ប្រមាណថាមានសត្វត្រយងយក្សពេញវ័យយ៉ាងហោចណាស់ ៥៣ ក្បាល (២៦ គូ) នៅក្នុងដែនជម្រកសត្វព្រៃសៀមប៉ាងក្នុងឆ្នាំ២០២០។ |
| Nest monitoring ការស្វែងរក និងតាមដានសំបុកបន្តពូជ |
ផ្តល់ទិន្នន័យលម្អិត និងជាក់ស្តែងអំពីអត្រាជោគជ័យនៃការបន្តពូជ មូលហេតុនៃការបរាជ័យសំបុក និងចំនួនកូនសត្វដែលអាចញាស់ និងរស់រានបាន។ | ចំណាយពេលវេលា និងធនធានមនុស្សច្រើន (ច្រើនខែក្នុងរដូវវស្សា) ហើយអាចរំលងសត្វដែលមិនបន្តពូជ ដែលធ្វើឱ្យការប៉ាន់ស្មានចំនួនសត្វសរុបតាមរយៈវិធីនេះមានចំនួនតិចជាងជាក់ស្តែង។ | រកឃើញសំបុកសរុបចំនួន ៧៨ (ជោគជ័យ ៧៤%) ដោយមានកូនសត្វញាស់និងធំធាត់ចំនួន ៨៣ ក្បាលចន្លោះឆ្នាំ២០១៣ ដល់២០២០។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានមនុស្សដែលទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលច្បាស់លាស់ ពេលវេលាអង្កេតយ៉ាងតឹងរ៉ឹង និងសម្ភារៈវាលមួយចំនួនធំសម្រាប់ការងារស្រាវជ្រាវរយៈពេលវែង។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយផ្តោតតែលើដែនជម្រកសត្វព្រៃសៀមប៉ាង ក្នុងខេត្តស្ទឹងត្រែង ដោយជ្រើសរើសយកតែត្រពាំងទឹកចំនួន ៥១ ក្នុងចំណោមត្រពាំងជាង ២០០ ដែលសត្វធ្លាប់ទៅរកចំណីពីមុន។ ការជ្រើសរើសដោយមានភាពលម្អៀងនេះ (Selection bias) ដោយសារកង្វះធនធាន មានន័យថាទិន្នន័យមិនអាចតំណាងឱ្យចំនួនសត្វសរុបពិតប្រាកដនៅក្នុងតំបន់អភិរក្សទាំងមូលនោះទេ ហើយទាមទារការប្រុងប្រយ័ត្នក្នុងការធ្វើសេចក្តីសន្និដ្ឋានទូទៅទូទាំងប្រទេស។
វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃប្រជាសាស្ត្រនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំង និងអាចយកទៅអនុវត្តបានយ៉ាងល្អសម្រាប់ការអភិរក្សសត្វព្រៃកម្រនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ជារួម ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងការអង្កេតតាមទីតាំងរកចំណី និងការតាមដានអត្រាបន្តពូជ គឺជាគំរូស្តង់ដារមួយដែលអាចពង្រីកដល់ការវាយតម្លៃអភិរក្សជីវចម្រុះថ្នាក់ជាតិនៃប្រទេសកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Critically Endangered (ជិតផុតពូជបំផុត) | ចំណាត់ថ្នាក់របស់អង្គការ IUCN សម្រាប់ប្រភេទសត្វឬរុក្ខជាតិដែលប្រឈមនឹងហានិភ័យខ្ពស់បំផុតក្នុងការផុតពូជពីធម្មជាតិក្នុងពេលដ៏ខ្លីខាងមុខ ប្រសិនបើគ្មានវិធានការអភិរក្សបន្ទាន់។ | ដូចជាអ្នកជំងឺសង្គ្រោះបន្ទាន់ដែលស្ថិតក្នុងស្ថានភាពធ្ងន់ធ្ងរបំផុត ហើយត្រូវការការព្យាបាលជាបន្ទាន់ បើមិនដូច្នេះទេនឹងបាត់បង់ជីវិត។ |
| Waterhole surveys (ការអង្កេតតាមត្រពាំងទឹក) | វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវសត្វព្រៃដោយការចុះអង្កេតនិងរាប់ចំនួនសត្វដោយផ្ទាល់ ឬតាមការស្តាប់សំឡេងនៅតាមប្រភពទឹក (ត្រពាំង) ក្នុងរដូវប្រាំង នៅពេលដែលសត្វប្រមូលផ្តុំគ្នាមកផឹកទឹកឬរកចំណី។ | ដូចជាការអង្គុយរង់ចាំមើលភ្ញៀវនៅមុខទ្វារអណ្តូងទឹកតែមួយគត់ក្នុងភូមិនៅពេលរដូវក្តៅ ដើម្បីរាប់ថាមានមនុស្សប៉ុន្មាននាក់រស់នៅក្នុងភូមិនោះ។ |
| Auditory detections (ការកត់សម្គាល់តាមរយៈសំឡេង) | ការកំណត់អត្តសញ្ញាណ ទិសដៅ ចម្ងាយ និងប៉ាន់ស្មានចំនួនសត្វព្រៃ តាមរយៈការស្តាប់សំឡេងរោទ៍របស់ពួកវា ជាជាងការមើលឃើញផ្ទាល់ភ្នែក ដែលមានប្រយោជន៍ខ្លាំងពេលសត្វនៅឆ្ងាយឬបាំងព្រៃ។ | ដូចជាការស្តាប់សំឡេងស៊ីរ៉ែនរថយន្តសង្គ្រោះបន្ទាន់ពីចម្ងាយ ដើម្បីដឹងថាមានឡានកំពុងបើកមកពីទិសណា ទោះបីជាយើងមើលមិនទាន់ឃើញក៏ដោយ។ |
| Double-counts (ការរាប់ជាន់គ្នា) | បញ្ហាដែលអាចកើតមានក្នុងការវាយតម្លៃប្រជាសាស្ត្រសត្វ ដែលសត្វមួយក្បាលឬមួយហ្វូងត្រូវបានគេរាប់បញ្ចូលច្រើនដងដោយអចេតនា ធ្វើឱ្យទិន្នន័យនៃចំនួនសត្វសរុបមានការកើនឡើងលើសពីការពិត។ | ដូចជាការរាប់សិស្សក្នុងសាលា ហើយសិស្សម្នាក់ដើរចេញពីបន្ទប់មួយទៅបន្ទប់មួយទៀត រួចត្រូវគ្រូរាប់បញ្ចូលម្តងទៀត។ |
| Monogamous (ឯកពន្ធភាព / ការចាប់គូតែមួយ) | ទម្លាប់ជីវសាស្ត្ររបស់សត្វក្នុងការជ្រើសរើសដៃគូបន្តពូជតែមួយគត់ក្នុងមួយរដូវកាល ឬមួយជីវិត ដែលជាកត្តាជួយឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវអាចប៉ាន់ស្មានចំនួនសត្វពេញវ័យ ដោយយកចំនួនសំបុកគុណនឹងពីរ។ | ដូចជាប្រព័ន្ធគ្រួសារមនុស្សដែលមានប្តីមួយប្រពន្ធមួយរស់នៅជាមួយគ្នាបែបស្មោះត្រង់។ |
| Deciduous dipterocarp forests (ព្រៃល្បោះ) | ប្រភេទព្រៃឈើដែលជ្រុះស្លឹកនៅរដូវប្រាំងដើម្បីសន្សំសំចៃសំណើម ដែលជាជម្រកដ៏សំខាន់សម្រាប់សត្វព្រៃជាច្រើនប្រភេទនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពិសេសដោយសារវាមានប្រព័ន្ធត្រពាំងទឹកច្រើន។ | ដូចជាដើមឈើដែលសម្រាកនិងផ្លាស់សម្លៀកបំពាក់ (ជ្រុះស្លឹក) នៅរដូវក្តៅ ដើម្បីសន្សំសំចៃទឹក រហូតដល់រដូវភ្លៀងធ្លាក់ទើបលូតលាស់ស្លឹកថ្មី។ |
| Fledged (ការញាស់និងធំធាត់ហើរបាន) | ដំណាក់កាលដែលកូនសត្វស្លាបមានរោមដុះពេញលេញ និងមានសមត្ថភាពអាចហើរចេញពីសំបុកដោយខ្លួនឯងបាន ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវចាត់ទុកជាសូចនាករនៃភាពជោគជ័យនៃការបន្តពូជ។ | ដូចជាក្មេងដែលរៀនចប់សាកលវិទ្យាល័យ ហើយអាចចេញពីផ្ទះឪពុកម្តាយទៅរកការងារធ្វើនិងរស់នៅដោយខ្លួនឯងបាន។ |
| Extrapolate (ការទាញសេចក្តីសន្និដ្ឋានពង្រីក) | ដំណើរការនៃការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យដែលប្រមូលបានពីតំបន់គំរូមួយតូចតូច ដើម្បីធ្វើការគណនាប៉ាន់ស្មាន ឬទស្សន៍ទាយស្ថានភាពប្រជាសាស្ត្រសត្វសម្រាប់តំបន់មួយដែលធំជាង។ | ដូចជាការភ្លក់សម្លមួយស្លាបព្រា ដើម្បីវាយតម្លៃរសជាតិសម្លទាំងមូលពេញមួយឆ្នាំង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
