បញ្ហា (The Problem)៖ ការពង្រីកចម្ការកៅស៊ូកំពុងបង្កឱ្យមានការបាត់បង់ជីវចម្រុះ ខណៈដែលផលប៉ះពាល់រយៈពេលវែងនៃប្រព័ន្ធកសិរុក្ខកម្មព្រៃកៅស៊ូទៅលើសហគមន៍សត្វល្អិត និងមុខងារប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី នៅមានការសិក្សាតិចតួចនៅឡើយ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រខ្សែបន្ទាត់កាត់ទទឹងស្តង់ដារ ដើម្បីប្រមូល និងប្រៀបធៀបប្រភេទសត្វកណ្ដៀរនៅតាមតំបន់ព្រៃកៅស៊ូ និងព្រៃស្រោង។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Standardized Transect Method វិធីសាស្ត្រខ្សែបន្ទាត់កាត់ទទឹងស្តង់ដារ (១០០ម៉ែត្រ x ២ម៉ែត្រ) |
ផ្តល់នូវរង្វាស់ពាក់កណ្តាលបរិមាណ (Semi-quantitative) នៃភាពសំបូរបែបបានយ៉ាងច្បាស់លាស់ និងជួយស្តង់ដារនីយកម្មនៃការប្រមូលគំរូតាមទីតាំងនីមួយៗ។ | ទាមទារកម្លាំងពលកម្មផ្ទាល់ច្រើន (ប្រើពេល១ម៉ោង សម្រាប់មនុស្ស២នាក់ ក្នុង១ផ្នែក) និងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីមានកំណត់។ | តាមរយៈវិធីសាស្ត្រនេះ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រមូល និងរកឃើញសត្វកណ្ដៀរសរុបចំនួន ៣៥ ប្រភេទ នៅក្នុងទីតាំងសិក្សាទាំង៤។ |
| Functional Group Classification ការចាត់ថ្នាក់ក្រុមតាមមុខងារចំណីអាហារ (Donovan et al., 2001) |
ជួយបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ពីសុខភាពដី និងការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី តាមរយៈរបបអាហាររបស់សត្វកណ្ដៀរ (ឧទាហរណ៍ អ្នកស៊ីដី ឬអ្នកស៊ីឈើ)។ | តម្រូវឱ្យមានជំនាញកម្រិតខ្ពស់ក្នុងការពិនិត្យលក្ខណៈថ្គាម និងពោះវៀនរបស់ពលករកណ្ដៀរ ដើម្បីធ្វើការចាត់ថ្នាក់បានត្រឹមត្រូវ។ | ទិន្នន័យបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ចម្ការកៅស៊ូចាស់បានបាត់បង់ទាំងស្រុងនូវក្រុមសត្វកណ្ដៀរដែលស៊ីដីជាអាហារ (Group IV)។ |
| Ecological Diversity Indices Calculation ការគណនាសន្ទស្សន៍ជីវចម្រុះអេកូឡូស៊ី (Shannon, Simpson, និង Brillouin) |
ផ្តល់នូវទិន្នន័យស្ថិតិរឹងមាំ និងអាចប្រៀបធៀបកម្រិតនៃការចែកចាយប្រភេទសត្វ និងភាពធន់នៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីរវាងទីតាំងនីមួយៗបានយ៉ាងសុក្រឹត។ | ទាមទារចំណេះដឹងផ្នែកស្ថិតិអេកូឡូស៊ីស៊ីជម្រៅ និងការប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រឯកទេសសម្រាប់ការគណនា។ | សន្ទស្សន៍សរុបបានបង្ហាញថាភាពចម្រុះនៃសត្វកណ្ដៀរមានការធ្លាក់ចុះតាមលំដាប់៖ ព្រៃស្រោង១ > ព្រៃស្រោង២ > ចម្ការកៅស៊ូថ្មី > ចម្ការកៅស៊ូចាស់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការបូកបញ្ចូលគ្នារវាងការចុះស្រាវជ្រាវផ្ទាល់នៅតំបន់ព្រៃ និងការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍វិភាគស្ថិតិនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ព្រៃល្បោះ (Dipterocarp forest) និងចម្ការកៅស៊ូ (Hevea brasiliensis) ស្ថិតក្នុងស្រុក Melawi ខេត្ត West Kalimantan ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ដោយផ្តោតលើទិន្នន័យនៃគំរូសត្វកណ្ដៀរនៅក្នុងខ្សែបន្ទាត់កំណត់មួយប៉ុណ្ណោះ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់ណាស់ក្នុងការធ្វើជាឯកសារយោង ព្រោះប្រទេសកម្ពុជាមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រព្រៃឈើស្រដៀងគ្នា ហើយខេត្តជាច្រើនកំពុងជួបប្រទះការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើដើម្បីពង្រីកចម្ការកៅស៊ូ ដែលទាមទារឱ្យមានការសិក្សាពីការធ្លាក់ចុះនៃជីវចម្រុះផងដែរ។
វិធីសាស្ត្រប្រើប្រាស់សត្វកណ្ដៀរជាសូចនាករជីវសាស្ត្រ (Bioindicator) នេះ គឺពិតជាអាចអនុវត្តបាន និងមានអត្ថប្រយោជន៍ខ្ពស់សម្រាប់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវបរិស្ថាននៅកម្ពុជា។
ការវាយតម្លៃជីវចម្រុះតាមរយៈសត្វកណ្ដៀរ គឺជាវិធីសាស្ត្រចំណាយទាបតែមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាអាចយកទៅអនុវត្តក្នុងការវាយតម្លៃហេតុប៉ះពាល់បរិស្ថាន (EIA) សម្រាប់គម្រោងកសិឧស្សាហកម្មនានា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Standardized transect method (វិធីសាស្ត្រខ្សែបន្ទាត់កាត់ទទឹងស្តង់ដារ) | ជាវិធីសាស្ត្រប្រមូលទិន្នន័យអេកូឡូស៊ី ដោយកំណត់ផ្ទៃដីជាខ្សែបន្ទាត់ត្រង់ដែលមានប្រវែង និងទទឹងជាក់លាក់ (ឧទាហរណ៍ ១០០ម៉ែត្រ x ២ម៉ែត្រ) រួចបែងចែកជាផ្នែកតូចៗដើម្បីរាប់ចំនួនប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិ ដែលជួយឱ្យការប្រៀបធៀបរវាងទីតាំងផ្សេងៗគ្នាមានភាពសុក្រឹតនិងស្មើភាពគ្នា។ | ដូចជាការគូសខ្សែបន្ទាត់មួយខ្សែាត់កាត់សួនច្បារ រួចដើរតាមខ្សែនោះហើយរាប់ចំនួនសត្វល្អិតដែលយើងឃើញនៅចន្លោះម៉ែត្រនីមួយៗ ដើម្បីដឹងថាសួននោះសំបូរសត្វប៉ុនណា។ |
| Functional feeding groups (ក្រុមមុខងារចំណីអាហារ) | ការចាត់ថ្នាក់សត្វល្អិត ឬសត្វកណ្ដៀរទៅតាមប្រភេទអាហារដែលពួកវាស៊ី (ដូចជា ស៊ីឈើពុក ស៊ីស្លឹកឈើជ្រុះ ឬស៊ីដី) ដែលការធ្វើបែបនេះជួយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដឹងពីតួនាទីរបស់ពួកវាក្នុងការបំបែកសារធាតុសរីរាង្គនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ | ដូចជាការបែងចែកមនុស្សទៅតាមចំណង់ចំណូលចិត្តម្ហូបអាហារ (អ្នកញ៉ាំបន្លែ អ្នកញ៉ាំសាច់) ដើម្បីដឹងថាតើនរណាមានមុខងារកម្ចាត់អាហារប្រភេទណានៅក្នុងពិធីជប់លៀងមួយ។ |
| Soil-feeders (សត្វកណ្ដៀរស៊ីដីជាអាហារ) | ជាប្រភេទសត្វកណ្ដៀរដែលស៊ីដីដែលមានកម្រិតសារធាតុសរីរាង្គខ្ពស់ (មមោក)។ ពួកវាមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការធ្វើឱ្យដីមានជីជាតិឡើងវិញ តែពួកវាងាយរងគ្រោះ ឬងាប់បាត់បង់បំផុតនៅពេលដែលព្រៃឈើត្រូវបានកាប់បំផ្លាញ ឬប្រែក្លាយជាចម្ការ។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនភ្ជួររាស់ដីធម្មជាតិ ដែលដើរស៊ីដីរឹងៗ រួចបញ្ចេញមកវិញនូវដីដែលមានជីជាតិល្អសម្រាប់រុក្ខជាតិ។ |
| Bioindicator (សូចនាករជីវសាស្ត្រ) | ការប្រើប្រាស់ភាវៈរស់ (ដូចជាសត្វកណ្ដៀរ) ដើម្បីវាយតម្លៃពីសុខភាព ឬកម្រិតនៃការរំខាននៃបរិស្ថានមួយ។ បើសិនជាចំនួនសត្វទាំងនេះថយចុះ វាបញ្ជាក់ថាបរិស្ថាននោះកំពុងមានបញ្ហា ឬរងការបំពុល។ | ដូចជាការយកសត្វចាបដាក់ក្នុងទ្រុងយកទៅក្នុងរូងអណ្តូងរ៉ែ បើសត្វចាបងាប់ មានន័យថាខ្យល់អុកស៊ីហ្សែនក្នុងរូងនោះអស់ហើយ ដែលជាសញ្ញាប្រាប់ឱ្យមនុស្សដឹងមុនពីគ្រោះថ្នាក់។ |
| Shannon diversity index (សន្ទស្សន៍ជីវចម្រុះ Shannon) | ជារូបមន្តគណិតវិទ្យាដែលប្រើដើម្បីវាស់ស្ទង់ភាពសំបូរបែបនៃប្រភេទសត្វនៅក្នុងតំបន់ណាមួយ ដោយគិតបញ្ចូលទាំងចំនួនប្រភេទសត្វ (Species richness) និងភាពស្មើគ្នានៃការចែកចាយរបស់ប្រភេទនីមួយៗ (Evenness)។ | ដូចជាការឱ្យពិន្ទុថ្នាក់រៀនមួយថាតើសំបូរជាតិសាសន៍ប៉ុនណា ដោយមើលថាតើមានសិស្សមកពីប៉ុន្មានប្រទេស ហើយប្រទេសនីមួយៗមានសិស្សប៉ុន្មាននាក់ស្មើៗគ្នាឬអត់។ |
| Rubber forest agroforestry (កសិរុក្ខកម្មព្រៃកៅស៊ូ / ចម្ការកៅស៊ូបែបព្រៃ) | ជាប្រព័ន្ធដាំដុះដោយមនុស្សដែលលាយឡំដើមកៅស៊ូ ជាមួយនឹងដើមឈើហូបផ្លែ ដំណាំផ្សេងៗ និងរុក្ខជាតិព្រៃ ដែលប្រព័ន្ធនេះអាចរក្សាបាននូវជីវចម្រុះ និងលំនឹងអេកូឡូស៊ីបានល្អជាងការដាំកៅស៊ូតែមួយមុខកាត់ស្រឡះ (Monoculture)។ | ដូចជាការដាំដើមកៅស៊ូនៅលាយឡំក្នុងព្រៃធម្មជាតិ ដោយមិនបាច់កាប់ឆ្ការដើមឈើផ្សេងចោលអស់នោះទេ ដែលធ្វើឱ្យសត្វព្រៃនៅមានកន្លែងរស់នៅ។ |
| Microhabitats (ជម្រកអតិសុខុម ឬជម្រកតូចៗ) | ជាបរិស្ថានខ្នាតតូចដែលមានលក្ខណៈរូប និងគីមីខុសប្លែកពីតំបន់ជុំវិញវា (ឧទាហរណ៍ ផ្នែកខាងក្រោមនៃគល់ឈើពុក គំនរស្លឹកឈើ ឬប្រហោងដី) ដែលជាកន្លែងស័ក្តិសមសម្រាប់សត្វតូចៗដូចជាសត្វកណ្ដៀរលាក់ខ្លួន និងរស់នៅ។ | ដូចជាបន្ទប់តូចមួយនៅក្នុងផ្ទះធំមួយ ដែលមានសីតុណ្ហភាព និងពន្លឺខុសពីបន្ទប់ផ្សេងទៀត ដែលស័ក្តិសមសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ចូលចិត្តស្នាក់នៅជាងគេ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
