បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះចោទសួរពីអត្ថប្រយោជន៍នៃវិធីសាស្ត្រគិតលើវដ្តជីវិត (Life Cycle Thinking - LCT) ក្នុងការវាយតម្លៃជម្រើសនានាដែលស្ថិតនៅក្រោមទស្សនវិស័យនៃការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធស្បៀងអាហារឆ្ពោះទៅរកភាពស៊ីជម្រៅនិងមានចីរភាព។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់អភិក្រមផ្អែកលើព័ត៌មាននិងទ្រឹស្តីប្រព័ន្ធ ដើម្បីពិនិត្យមើលសមត្ថភាពរបស់ LCT ក្នុងការតំណាងនិងវាយតម្លៃជម្រើសក្សេត្រ-បរិស្ថានវិទ្យា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Life Cycle Thinking (LCT) / Life Cycle Assessment (LCA) ការគិតលើវដ្តជីវិត (LCT) / ការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA) |
មានភាពច្បាស់លាស់ក្នុងការស្វែងរកផលប៉ះពាល់បរិស្ថានដែលមិនបានព្រាងទុកនៅតាមដំណាក់កាលផ្សេងៗ និងមានប្រយោជន៍ខ្ពស់សម្រាប់ការសម្រេចចិត្តដែលផ្អែកលើការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពសេដ្ឋកិច្ច (Efficiency perspective)។ | មិនអាចចាប់យកគុណតម្លៃនៃក្សេត្រ-បរិស្ថានវិទ្យា (Agroecology) ដូចជាពហុមុខងារ យុត្តិធម៌សង្គម និងចំណេះដឹងក្នុងស្រុក ដោយសារវាផ្តោតជាចម្បងតែលើទិន្នផលទីផ្សារ។ | មានភាពមិនស៊ីសង្វាក់គ្នាជាមូលដ្ឋានខាងទ្រឹស្តី (Ontological misalignment) ជាមួយនឹងទស្សនវិស័យនៃការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធស្បៀងអាហារ។ |
| Agroecological / System Transformation Assessment Approach អភិក្រមវាយតម្លៃក្សេត្រ-បរិស្ថានវិទ្យា / ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធ |
រួមបញ្ចូលយ៉ាងទូលំទូលាយនូវគុណតម្លៃសង្គម សមធម៌ និងអត្ថប្រយោជន៍នៃសេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ដោយចាត់ទុកមនុស្សជាផ្នែកមួយដែលមិនអាចកាត់ផ្តាច់ពីធម្មជាតិបាន។ | នៅខ្វះឧបករណ៍វិភាគដែលមានលក្ខណៈស្តង់ដារ និងរឹងមាំដូច LCT សម្រាប់ការធ្វើបរិមាណកម្ម (Quantification) ហើយទាមទារការកំណត់ព្រំដែនប្រព័ន្ធយ៉ាងស្មុគស្មាញ។ | ទាមទារឱ្យមានការបង្កើតក្របខ័ណ្ឌវាយតម្លៃថ្មី ឬការកែប្រែ LCT យ៉ាងស៊ីជម្រៅ (ដោយបំបែកចេញពី System boundaries ចាស់) ដើម្បីវាស់វែងពីភាពជោគជ័យនៃប្រព័ន្ធនេះបានត្រឹមត្រូវ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ទោះបីជាឯកសារនេះជាការសិក្សាស្រាវជ្រាវបែបទ្រឹស្តី (Theoretical framework) ក៏ដោយ ការអនុវត្តការវាយតម្លៃ LCT/LCA ជាក់ស្តែងទាមទារធនធានទិន្នន័យ និងចំណេះដឹងជំនាញកម្រិតខ្ពស់។
ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកលើក្របខ័ណ្ឌទ្រឹស្តីរបស់ប្រទេសលោកខាងលិច (Late industrial societies) និងស្តង់ដារអន្តរជាតិ (ISO 14040/44) ស្តីពី LCA។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការប្រើប្រាស់ស្តង់ដារអឺរ៉ុបទាំងនេះដោយផ្ទាល់អាចធ្វើឱ្យគេមើលរំលងតម្លៃពិតនៃកសិកម្មខ្នាតតូច ចំណេះដឹងជនជាតិដើមភាគតិច និងបណ្តាញស្បៀងអាហារក្រៅផ្លូវការ ដែលមិនទាន់មានទិន្នន័យទីផ្សារច្បាស់លាស់។
ទោះបីជា LCT មានដែនកំណត់លើផ្នែកទ្រឹស្តី តែការយល់ដឹងពីទស្សនវិស័យនៃការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធស្បៀងអាហារ គឺមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិស័យកសិកម្មប្រកបដោយចីរភាពនៅកម្ពុជា។
ការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅពីចំណុចខ្វះខាតនៃប្រព័ន្ធវាយតម្លៃអន្តរជាតិ LCT ជួយឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាអាចបង្កើត ឬកែច្នៃវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃចីរភាពដែលសមស្របនឹងបរិបទសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្តែងរបស់ប្រទេស ជាងការចម្លងតាមឧបករណ៍ពីបរទេសទាំងស្រុង។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Life Cycle Thinking (LCT) | ជាវិធីសាស្ត្រនិងក្របខ័ណ្ឌវិភាគអំពីផលប៉ះពាល់បរិស្ថានសរុបនៃផលិតផល ឬសេវាកម្មមួយ ដោយពិនិត្យមើលគ្រប់ដំណាក់កាលទាំងអស់ តាំងពីការទាញយកវត្ថុធាតុដើម ការផលិត ការប្រើប្រាស់ រហូតដល់ការបោះចោល។ | ដូចជាការតាមដានខ្សែជីវិតរបស់ដបទឹកប្លាស្ទិកមួយតាំងពីរោងចក្ររហូតដល់គំនរសំរាម ដើម្បីមើលថាវាធ្វើឱ្យខូចខាតអ្វីខ្លះដល់បរិស្ថានពេញមួយជីវិតរបស់វា។ |
| Ontological commitments | ជាការសន្មត់ ឬជំនឿជាមូលដ្ឋានអំពីធម្មជាតិនៃការពិត និងរបៀបដែលធាតុផ្សំផ្សេងៗនៅក្នុងពិភពលោក (ដូចជាប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ច ឬកសិកម្ម) ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់គ្នា និងដំណើរការនៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌទ្រឹស្តីណាមួយ។ | ដូចជាច្បាប់ទម្លាប់ ឬជំនឿរឹងមាំមួយដែលប្រព័ន្ធទ្រឹស្តីមួយត្រូវបានសាងសង់ឡើង ដោយគេជឿជាក់ថាពិភពលោកនេះដំណើរការតាមរបៀបនោះឯង។ |
| Axiological commitments | ជាប្រព័ន្ធនៃគុណតម្លៃ និងជំនឿទាក់ទងនឹងអ្វីដែលគេចាត់ទុកថាជា "ភាពត្រឹមត្រូវ" ឬ "ជីវិតល្អ" ដែលជាកត្តាជំរុញដល់ការកំណត់គោលដៅក្នុងការសម្រេចចិត្ត (ឧទាហរណ៍ ការផ្តល់តម្លៃលើសមធម៌សង្គម និងយុត្តិធម៌)។ | ដូចជាត្រីវិស័យសីលធម៌ដែលប្រាប់យើងថា អ្វីដែលយើងកំពុងព្យាយាមធ្វើ ឬវាយតម្លៃនោះ គឺជារឿងល្អនិងត្រឹមត្រូវសម្រាប់សង្គម។ |
| Agroecology | ជាវិទ្យាសាស្ត្រ ការអនុវត្ត និងចលនាសង្គម ដែលរួមបញ្ចូលចំណេះដឹងផ្នែកបរិស្ថានវិទ្យាទៅក្នុងការគ្រប់គ្រងកសិកម្ម ដោយផ្តោតលើនិរន្តរភាព សមធម៌សង្គម និងការកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើសារធាតុគីមី ឬទីផ្សារបញ្ជាទិញខាងក្រៅ។ | ដូចជាការធ្វើកសិកម្មដោយយកតម្រាប់តាមប្រព័ន្ធព្រៃឈើធម្មជាតិពិតៗ ដោយឱ្យរុក្ខជាតិ សត្វ និងដីជួយចិញ្ចឹមគ្នាទៅវិញទៅមកដោយមិនបាច់ពឹងផ្អែកលើជីគីមី។ |
| System boundaries | គឺជាការកំណត់ព្រំដែនថាតើកត្តា ធាតុផ្សំ ឬដំណើរការអ្វីខ្លះនៃប្រព័ន្ធមួយដែលត្រូវយកមករាប់បញ្ចូលក្នុងការសិក្សា ហើយអ្វីខ្លះដែលត្រូវកាត់ចោល (មិនខ្វល់) នៅក្នុងការវិភាគ ឬការវាយតម្លៃណាមួយ។ | ដូចជាការគូសបន្ទាត់រង្វង់លើផែនទីដើម្បីកំណត់ថា តំបន់ណាខ្លះដែលយើងត្រូវចុះស្រាវជ្រាវ ហើយតំបន់ណានៅក្រៅរង្វង់ដែលយើងមិនចាំបាច់ខ្វល់។ |
| Multifunctionality | ជាលក្ខណៈនៃប្រព័ន្ធផលិតកម្មមួយ (ឧទាហរណ៍ កសិដ្ឋានមួយ) ដែលមិនត្រឹមតែផលិតនូវផលិតផលសម្រាប់លក់តែមួយមុខ (ដូចជាស្រូវ) ប៉ុន្តែវាថែមទាំងផ្តល់នូវសេវាកម្មផ្សេងៗទៀតក្នុងពេលតែមួយ ដូចជាការថែរក្សាជីវចម្រុះ សេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងចំណេះដឹងសហគមន៍។ | ដូចជាស្មាតហ្វូនមួយគ្រឿង ដែលមិនត្រឹមតែអាចតេចេញចូល តែអាចថតរូប លេងអ៊ីនធឺណិត និងធ្វើជាម៉ាស៊ីនគិតលេខបានក្នុងពេលតែមួយយ៉ាងមានប្រយោជន៍។ |
| Functional unit | ជាឯកតារង្វាស់គោល (Reference unit) ដែលគេប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការវាស់វែងបរិមាណ និងប្រៀបធៀបផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃប្រព័ន្ធ ឬផលិតផលផ្សេងៗគ្នានៅក្នុងការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA)។ | ដូចជាការកំណត់ទម្ងន់គោល 'មួយគីឡូក្រាម' នៅលើជញ្ជីង ដើម្បីអាចប្រៀបធៀបបានថា តើសាច់គោមួយគីឡូ និងសាច់ជ្រូកមួយគីឡូ មួយណាបង្កើតឧស្ម័នពុលចូលបរិយាកាសច្រើនជាង។ |
| Life Cycle Inventory (LCI) | ជាដំណាក់កាលនៃការប្រមូលទិន្នន័យ និងរៀបចំបញ្ជីលម្អិតនៃធនធានដែលបានប្រើប្រាស់ (ធាតុចូលដូចជាថាមពល និងទឹក) និងការបញ្ចេញចោលទៅក្នុងបរិស្ថាន (ធាតុចេញដូចជាឧស្ម័នពុល) សម្រាប់ប្រព័ន្ធដែលកំពុងសិក្សា។ | ដូចជាការធ្វើបញ្ជីគណនេយ្យលម្អិតមួយ ដែលកត់ត្រាថាតើយើងបានចាយលុយ (ធនធានធម្មជាតិ) អស់ប៉ុន្មាន ហើយបានបង្កើតសំរាម (ការបំពុល) អ្វីខ្លះនៅក្នុងគម្រោងមួយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
