បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ របាយការណ៍នេះធ្វើការវាយតម្លៃលើវិធីសាស្ត្រ និងឧបករណ៍សម្រាប់គណនាស្នាមជើងទឹក (Water footprint) និងការប្រើប្រាស់ធនធាន តាមរយៈការអនុវត្តផ្ទាល់លើរោងចក្រប្រព្រឹត្តកម្មទឹកកខ្វក់ពីឧស្សាហកម្មកសិ-ចំណីអាហារ។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (Life Cycle Assessment) ស្របតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ ISO 14046 ដោយធ្វើការប្រៀបធៀបសេណារីយ៉ូមុន និងក្រោយពេលកែសម្រួលខ្សែចង្វាក់ប្រព្រឹត្តកម្មរបស់រោងចក្រ។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
របាយការណ៍នេះបានធ្វើការវាយតម្លៃលើវិធីសាស្ត្រ និងឧបករណ៍វាស់វែងស្នាមជើងទឹក (Water footprint) តាមស្តង់ដារ ISO 14046 ដោយអនុវត្តផ្ទាល់លើរោងចក្រប្រព្រឹត្តកម្មទឹកកខ្វក់ពីឧស្សាហកម្មកសិ-ចំណីអាហារ។ លទ្ធផលចម្បងបានបង្ហាញថា ការធ្លាក់ចុះគុណភាពទឹកបង្កផលប៉ះពាល់ធំធេងជាងការប្រើប្រាស់បរិមាណទឹក ខណៈដែលការប្រើប្រាស់អគ្គិសនី និងសារធាតុគីមី គឺជាកត្តាជំរុញចម្បងនៃបញ្ហាកង្វះខាតទឹក។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| ឥទ្ធិពលនៃការធ្លាក់ចុះគុណភាពទឹក (Water Degradation Impact) | ការធ្លាក់ចុះគុណភាពទឹក គឺជាកត្តាចូលរួមចំណែកដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងផលប៉ះពាល់ស្នាមជើងទឹកសរុប ដែលបណ្តាលមកពីសេវាកម្មប្រព្រឹត្តកម្មទឹកកខ្វក់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងការប្រើប្រាស់ ឬការបាត់បង់បរិមាណទឹក (Water consumption)។ | លទ្ធផលនៃការគណនាបង្ហាញថា ការធ្លាក់ចុះគុណភាពទឹកមានទំហំរហូតដល់ ៩៩% (មុនពេលកែសម្រួលរោងចក្រ) និង ៩៥% (ក្រោយពេលកែសម្រួលរោងចក្រ) នៃស្នាមជើងទឹកសរុប។ |
| ផលប្រយោជន៍នៃការកែលម្អប្រសិទ្ធភាពធនធាន (Benefits of Resource Efficiency) | ការកែលម្អខ្សែចង្វាក់ប្រព្រឹត្តកម្ម ដោយកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ថាមពលអគ្គិសនី និងសារធាតុគីមី បានជួយកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់បរិស្ថានស្ទើរតែគ្រប់ប្រភេទ លើកលែងតែការកើនឡើងបន្តិចបន្តួចនៃបាតុភូតចម្រើនសារាយ (Eutrophication) ដោយសារការកើនឡើងនូវបន្ទុកសរីរាង្គ។ | ការកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ថាមពល ៦១% និងសារធាតុគីមី ៤៨% បានកាត់បន្ថយស្នាមជើងទឹកសរុបពី ១៩០ មកត្រឹម ២៤ លីត្រសមមូល (L H2O-eq/kg COD) បើទោះជាបន្ទុកសរីរាង្គកើនឡើង ៧០% ក៏ដោយ។ |
| ឥទ្ធិពលនៃទីតាំងភូមិសាស្ត្រលើកង្វះខាតទឹក (Geographical Influence on Water Scarcity) | ទីតាំងភូមិសាស្ត្រមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើលទ្ធផលនៃស្នាមជើងកង្វះខាតទឹក ដោយតំបន់ដែលមានភាពរាំងស្ងួត ឬកង្វះទឹកស្រាប់ នឹងមានសន្ទស្សន៍ផលប៉ះពាល់ខ្ពស់ជាង ទោះបីជាប្រើប្រាស់បរិមាណទឹក និងធនធានដូចគ្នាក៏ដោយ។ | ការប្រៀបធៀបបង្ហាញថា សេណារីយ៉ូសន្មតនៅប្រទេសអេស្ប៉ាញ មានស្នាមជើងកង្វះខាតទឹកខ្ពស់ជាងនៅប្រទេសបារាំងប្រមាណ ១០ ទៅ ១៣ ដង ដោយសារសន្ទស្សន៍ AWaRe របស់អេស្ប៉ាញ (៣១.៤៩) ខ្ពស់ជាងបារាំង (២.៣១៥)។ |
ផ្អែកលើលទ្ធផលនៃការសិក្សា របាយការណ៍នេះបានផ្តល់នូវអនុសាសន៍មួយចំនួនសម្រាប់ការអនុវត្តការវាយតម្លៃស្នាមជើងទឹក និងការគ្រប់គ្រងធនធានឱ្យកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព៖
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| វិស័យឯកជន និងប្រតិបត្តិកររោងចក្រ (Private Sector & Plant Operators) | គួរប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (Life Cycle Assessment) ដូចជា ISO 14046 ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណផលប៉ះពាល់ដោយប្រយោល (ឧទាហរណ៍៖ ផលប៉ះពាល់ពីការផលិតអគ្គិសនី និងការផលិតសារធាតុគីមី) ជំនួសឱ្យការត្រឹមតែវាស់វែងបរិមាណទឹកចេញចូល។ | ខ្ពស់ (High) |
| អ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកជំនាញវាយតម្លៃ (Researchers & Assessors) | គួរសាកល្បងប្រើប្រាស់ម៉ូដែលវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់ (Impact assessment models) ផ្សេងៗគ្នា ដូចជា WATERLILY និង SULCA ព្រមទាំងកត្តាសន្ទស្សន៍ក្នុងតំបន់ ដើម្បផ្ទៀងផ្ទាត់ និងស្វែងយល់ពីភាពខុសគ្នានៃទិន្នន័យ។ | មធ្យម (Medium) |
| រដ្ឋាភិបាល និងអ្នករៀបចំគោលនយោបាយ (Government & Policymakers) | គួរបង្កើត និងធ្វើសមាហរណកម្មទិន្នន័យស្តីពីធនធានទឹកក្នុងតំបន់ (Local water database) និងសន្ទស្សន៍កង្វះខាតទឹក ដើម្បីគាំទ្រដល់ការធ្វើតេស្តវាយតម្លៃរោងចក្រឧស្សាហកម្មប្រកបដោយភាពសុក្រឹត។ | មធ្យម (Medium) |
ស្របពេលដែលវិស័យឧស្សាហកម្មកសិ-ចំណីអាហារ និងរោងចក្រកាត់ដេរនៅកម្ពុជាកំពុងរីកចម្រើន បញ្ហាការគ្រប់គ្រងទឹកកខ្វក់ និងកង្វះខាតទឹកនៅរដូវប្រាំង គឺជាបញ្ហាប្រឈមដ៏ធំ។ របាយការណ៍នេះផ្តល់នូវក្របខ័ណ្ឌវិទ្យាសាស្ត្រមួយដែលកម្ពុជាអាចយកមកអនុវត្ត ដើម្បីវាស់វែងពីផលប៉ះពាល់ពិតប្រាកដនៃរោងចក្រ ទៅលើធនធានទឹក និងជួយរុញច្រានការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្មបៃតង។
ការផ្លាស់ប្តូរពីការត្រឹមតែវាស់វែងបរិមាណទឹក ទៅជាការវាយតម្លៃស្នាមជើងទឹកតាមវដ្តជីវិត (Life Cycle Assessment) នឹងអនុញ្ញាតឱ្យកម្ពុជាគ្រប់គ្រងធនធានទឹកប្រកបដោយភាពស៊ីជម្រៅ ធានាបាននូវតុល្យភាពរវាងកំណើនឧស្សាហកម្ម និងការអភិរក្សប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Water footprint | ជារង្វាស់នៃបរិមាណទឹកសរុបដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយផ្ទាល់ ឬដោយប្រយោល និងរងផលប៉ះពាល់ (ការថយចុះគុណភាព) នៅក្នុងខ្សែចង្វាក់ផលិតកម្ម ឬសេវាកម្មមួយ ចាប់ពីដើមដល់ចប់ (Life Cycle)។ នៅក្នុងការអនុវត្ត វាជួយឱ្យរោងចក្រដឹងថាចំណុចណាដែលស៊ីទឹកខ្លាំង ដើម្បីងាយស្រួលគ្រប់គ្រង។ | ដូចជាការតាមដានដានជើងរបស់យើងដើរលើដីខ្សាច់ តែនេះគឺការតាមដានថាតើអាជីវកម្មមួយបានទាញយក និងធ្វើឱ្យខូចខាតទឹកអស់ប៉ុន្មានតាំងពីដើមដល់ចប់។ |
| Life Cycle Assessment (LCA) | វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតផល ឬសេវាកម្មណាមួយ ដោយគិតបញ្ចូលគ្រប់ដំណាក់កាលទាំងអស់ ចាប់តាំងពីការទាញយកវត្ថុធាតុដើម ការផលិត ការប្រើប្រាស់ រហូតដល់ការបោះចោលចុងក្រោយ។ សម្រាប់អ្នករៀបចំគោលនយោបាយ វាជួយឱ្យមើលឃើញរូបភាពរួម និងជៀសវាងការដោះស្រាយបញ្ហាមួយ តែទៅបង្កើតបញ្ហាមួយផ្សេងទៀតនៅកន្លែងផ្សេង។ | ការគណនាថ្លៃដើមបរិស្ថាននៃទំនិញមួយគិតតាំងពីវានៅជាវត្ថុធាតុដើមក្នុងដី រហូតដល់វាក្លាយជាសំរាមចោល។ |
| Water scarcity footprint | សូចនាករដែលបង្ហាញពីបរិមាណទឹកដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ ដោយធៀបទៅនឹងភាពខ្វះខាតទឹកនៅក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់មួយ។ ការប្រើប្រាស់ទឹកនៅតំបន់រាំងស្ងួត (សន្ទស្សន៍កង្វះខាតខ្ពស់) នឹងមានផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរជាងការប្រើប្រាស់បរិមាណដូចគ្នានៅតំបន់សំបូរទឹក។ | ការវាយតម្លៃថា តើការបូមទឹកយកមកប្រើប្រាស់របស់អ្នក ធ្វើឱ្យអ្នកជិតខាង ឬធម្មជាតិជួបគ្រោះរាំងស្ងួត និងខ្វះទឹកប្រើប្រាស់កម្រិតណា។ |
| Water degradation footprint | រង្វាស់នៃផលប៉ះពាល់ទៅលើគុណភាពទឹក ដែលបណ្តាលមកពីការបញ្ចេញចោលនូវសារធាតុពុល ជីវជាតិបំប៉នលើសលុប ឬការប្រែប្រួលកម្រិតអាស៊ីតចូលទៅក្នុងប្រភពទឹកធម្មជាតិ។ នេះជាទិន្នន័យសំខាន់សម្រាប់ក្រសួងបរិស្ថានក្នុងការត្រួតពិនិត្យប្រព័ន្ធចម្រោះទឹកកខ្វក់របស់រោងចក្រ។ | ការវាស់វែងថាតើសកម្មភាពរបស់អ្នកបានធ្វើឱ្យទឹកទន្លេ ឬបឹង ក្លាយជាកខ្វក់ ឬពុលដល់ត្រីកម្រិតណា។ |
| Eutrophication | បាតុភូតនៃការកើនឡើងហួសហេតុនូវសារធាតុចិញ្ចឹម (ដូចជា ផូស្វ័រ ឬនីត្រូសែនពីសំណល់ឧស្សាហកម្ម/កសិកម្ម) នៅក្នុងប្រភពទឹក ដែលបណ្តាលឱ្យសារាយដុះច្រើនខុសធម្មតា ហើយស្រូបយកអុកស៊ីសែនពីក្នុងទឹក ធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងជីវិតសត្វក្នុងទឹក។ | ដូចជាការដាក់ជីច្រើនពេកទៅក្នុងបឹង ដែលធ្វើឱ្យចកឬសារាយដុះជិតបឹង ហើយធ្វើឱ្យត្រីថប់ដង្ហើមងាប់។ |
| COD (Chemical Oxygen Demand) | បរិមាណអុកស៊ីសែនដែលត្រូវការចាំបាច់ដើម្បីបំបែកសារធាតុសរីរាង្គកខ្វក់នៅក្នុងទឹកដោយប្រតិកម្មគីមី ដែលគេប្រើជាសូចនាករស្តង់ដារសម្រាប់វាស់ស្ទង់កម្រិតភាពកខ្វក់នៃទឹកសំណល់មុននឹងបញ្ចេញចូលទៅក្នុងធម្មជាតិវិញ។ | ការវាស់មើលថាតើមានកាកសំណល់ប៉ុន្មាននៅក្នុងទឹក ដែលទាមទារអុកស៊ីសែនដើម្បីរំលាយវាចេញ (កាលណា COD ខ្ពស់ ទឹកកាន់តែកខ្វក់)។ |
| MIPS | តំណាងឱ្យពាក្យ Material Input Per Service unit គឺជាវិធីសាស្ត្រសម្រាប់វាស់ស្ទង់បរិមាណធនធាន (ដូចជាទឹក ខ្យល់ រ៉ែ ថាមពល) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់សរុប ដើម្បីបង្កើតសេវាកម្ម ឬផលិតផលមួយឯកតា ក្នុងគោលបំណងវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃវដ្តសេដ្ឋកិច្ច។ | ការទូទាត់មើលថា តើត្រូវចំណាយធនធានធម្មជាតិប៉ុន្មានគីឡូក្រាម ទើបអាចផលិតចេញជារបស់មួយ ឬសេវាកម្មមួយបាន។ |
| AWaRe method | វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃកង្វះខាតទឹក ដែលវាស់ស្ទង់បរិមាណទឹកដែលនៅសេសសល់ (Available Water Remaining) ក្នុងតំបន់មួយ បន្ទាប់ពីដកតម្រូវការរបស់មនុស្ស និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីរួចរាល់ ដើម្បីជួយកំណត់ថាការដកទឹកបន្ថែមទៀតនឹងធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់អ្នកដទៃកម្រិតណា។ | ការគណនារកមើលថាតើនៅសល់ទឹកប៉ុន្មានទៀតដែលអាចដកយកមកប្រើបាន ក្រោយពីចែករំលែកឱ្យមនុស្សផឹក និងសត្វព្រៃប្រើប្រាស់រួច។ |
| Functional unit | ឯកតារង្វាស់គោលដែលត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងការសិក្សាវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA) ដើម្បីធ្វើជាស្តង់ដារប្រៀបធៀបផលប៉ះពាល់បរិស្ថានរវាងប្រព័ន្ធផ្សេងៗគ្នា (ឧទាហរណ៍៖ ការកាត់បន្ថយ COD ១គីឡូក្រាម សម្រាប់រោងចក្រប្រព្រឹត្តកម្មទឹកកខ្វក់)។ | ខ្នាតរង្វាស់រួមមួយ (ដូចជា ១គីឡូ ឬ ១ម៉ែត្រ) ដែលគេបង្កើតឡើងដើម្បីងាយស្រួលប្រៀបធៀបថាតើជម្រើសមួយណាមានប្រសិទ្ធភាពជាងគេ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
