បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃការដាក់អន្ទាក់សត្វព្រៃ ដែលកំពុងគំរាមកំហែងដល់ចំនួនសត្វទន្សោង (Bos javanicus) ជិតផុតពូជនៅក្នុងសហគមន៍ព្រៃឈើប្រាំបីមុំ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ អំឡុងពេលវិបត្តិនៃជំងឺកូវីដ-១៩។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះបានធ្វើការប្រៀបធៀបទិន្នន័យនៃការល្បាត និងរូបភាពពីម៉ាស៊ីនថតស្វ័យប្រវត្តិ ចន្លោះខែកុម្ភៈដល់ខែកក្កដា ក្នុងឆ្នាំ២០២០ និងឆ្នាំ២០២១។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Community Anti-Poaching Unit (CAPU) Patrols ការល្បាតដោយកងឯកភាពសហគមន៍ទប់ស្កាត់ការបរបាញ់ |
មានការចូលរួមផ្ទាល់ពីប្រជាជនមូលដ្ឋានក្នុងការរុករក និងដកអន្ទាក់ចេញពីទីតាំងជាក់ស្តែង ដែលជួយសង្គ្រោះសត្វព្រៃបានភ្លាមៗ។ | ទាមទារពេលវេលាច្រើនពីអ្នកស្ម័គ្រចិត្តដែលរងឥទ្ធិពលពីរដូវកសិកម្ម ហើយមិនអាចរកឃើញអន្ទាក់ទាំងអស់ដែលបានលាក់ទុកនោះទេ។ | បរិមាណអន្ទាក់ដែលបានរកឃើញកើនឡើងជិត ២០០% ចំណែកអត្រានៃការដោះអន្ទាក់កើនឡើង ៥៥% (១,១ អន្ទាក់/ម៉ោង) ក្នុងឆ្នាំ២០២១។ |
| Camera Trap Survey ការអង្កេតតាមរយៈម៉ាស៊ីនថតស្វ័យប្រវត្តិ |
ផ្តល់ភស្តុតាងជារូបភាពយ៉ាងច្បាស់លាស់អំពីស្ថានភាពហ្វូងសត្វ អត្តសញ្ញាណសត្វនីមួយៗ និងការវិវត្តនៃរបួសដោយសារអន្ទាក់។ | ម៉ាស៊ីនថតងាយរងការលួចឬបំផ្លាញ ហើយមានការលំបាកក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វប្រសិនបើវាគ្មានលក្ខណៈសម្គាល់ច្បាស់លាស់លើរាងកាយ។ | រកឃើញសត្វទន្សោងថ្មីចំនួន ៧ ក្បាលដែលមានរបួសដោយសារអន្ទាក់ និងជួយកត់ត្រាករណីសត្វងាប់ដោយសារការជាប់អន្ទាក់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវ និងប្រតិបត្តិការនេះទាមទារនូវការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុសម្រាប់ប្រាក់ឧបត្ថម្ភអ្នកល្បាត ការផ្គត់ផ្គង់បរិក្ខារបច្ចេកទេស និងជំនួយថវិកាពីអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលជាច្រើន។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតែនៅក្នុងសហគមន៍ព្រៃឈើប្រាំបីមុំ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ និងចម្ការអំពៅក្បែរខាង ក្នុងចន្លោះខែកុម្ភៈដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២០ និង ២០២១។ ការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យពីម៉ាស៊ីនថតស្វ័យប្រវត្តិអាចប៉ាន់ស្មានទាបជាងការពិតចំពោះចំនួនសត្វងាប់ និងរបួសដោយសារសត្វចំណាយពេលខ្លីនៅមុខម៉ាស៊ីនថត។ វាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះវាបង្ហាញពីផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៃវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចកូវីដ-១៩ ទៅលើការកើនឡើងនៃការបរបាញ់សត្វព្រៃ។
វិធីសាស្ត្រនៃការបញ្ជូលការល្បាតសហគមន៍រួមផ្សំជាមួយនឹងការតាមដានដោយម៉ាស៊ីនថតស្វ័យប្រវត្តិ គឺមានប្រសិទ្ធភាព និងអាចយកទៅអនុវត្តបានយ៉ាងទូលំទូលាយនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការពង្រឹងកម្លាំងល្បាតសហគមន៍ដែលមានការគាំទ្រផ្នែកបច្ចេកទេស និងផ្លូវច្បាប់ គឺជាកត្តាសំខាន់បំផុតក្នុងការទប់ស្កាត់ការវិនាសហិនហោចនៃប្រភេទសត្វជិតផុតពូជនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Snaring epidemic | ស្ថានភាពនៃការប្រើប្រាស់អន្ទាក់ខ្សែលួស ឬខ្សែនីឡុងយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នៅក្នុងព្រៃ ដែលសម្លាប់សត្វព្រៃដោយមិនរើសមុខ និងបង្កការគំរាមកំហែងដល់ជីវចម្រុះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ | ដូចជាការដាក់គ្រាប់មីនរាប់ពាន់គ្រាប់ចោលពេញព្រៃ ដែលសត្វណាដើរជាន់ក៏អាចរងរបួស ឬស្លាប់បានដែរដោយមិនរើសមុខ។ |
| Extirpated | ស្ថានភាពដែលប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិណាមួយបានបាត់បង់ ឬផុតពូជទាំងស្រុងពីតំបន់ភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ណាមួយ ប៉ុន្តែពួកវានៅមានរស់រានមានជីវិតនៅតំបន់ផ្សេងទៀតនៅលើពិភពលោក។ | ដូចជាការបិទទ្វារសាលារៀនមួយនៅក្នុងភូមិរបស់អ្នក តែសាលារៀននៅភូមិផ្សេងទៀតនៅតែមានដំណើរការធម្មតា។ |
| Ranger patrol effort (RPE) | រង្វាស់ស្តង់ដារមួយនៅក្នុងការអភិរក្ស ដែលគណនាដោយផ្អែកលើចំនួនម៉ោង ឬចំនួនថ្ងៃដែលឆ្មាំព្រៃបានចំណាយពេលដើរល្បាតជាក់ស្តែង ដើម្បីវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃការស្វែងរកអន្ទាក់ ឬបទល្មើសព្រៃឈើធៀបនឹងពេលវេលាដែលបានចំណាយ។ | ដូចជាការគណនាចំនួនម៉ោងដែលអ្នកចំណាយពេលរំលឹកមេរៀន ដើម្បីវាស់ស្ទង់ថាតើអ្នកប្រឹងប្រែងរៀនបានកម្រិតណា។ |
| Camera trap survey | វិធីសាស្ត្រសិក្សាស្រាវជ្រាវសត្វព្រៃដោយការដំឡើងម៉ាស៊ីនថតដែលបំពាក់សេនស័រចាប់កម្តៅ និងចលនា ដើម្បីថតរូបសត្វដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលពួកវាដើរកាត់ ដោយមិនរំខានដល់សកម្មភាពធម្មជាតិរបស់វា។ | ដូចជាការដាក់កាមេរ៉ាសុវត្ថិភាព (CCTV) នៅមុខផ្ទះ ដែលវានឹងថតដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលមានចោរ ឬអ្នកណាម្នាក់ដើរកាត់។ |
| Bottlenecking effects | ព្រឹត្តិការណ៍ដែលចំនួនប្រជាសាស្ត្រនៃសត្វមួយហ្វូងមានការថយចុះយ៉ាងគំហុកដោយសារការបរបាញ់ ឬបាត់បង់ទីជម្រក ដែលបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ភាពចម្រុះនៃសេនេទិច ហើយសត្វជំនាន់ក្រោយងាយរងគ្រោះដោយសារជំងឺ ឬការបង្កាត់ពូជជិតស្និទ្ធ (Inbreeding)។ | ដូចជាការចាក់គ្រាប់ឃ្លីចម្រុះពណ៌ចេញពីដបដែលមានកតូច ដោយមានគ្រាប់ឃ្លីតែប៉ុន្មានគ្រាប់ប៉ុណ្ណោះដែលធ្លាក់ចេញមកក្រៅ ធ្វើឱ្យពណ៌គ្រាប់ឃ្លីដែលនៅសល់លែងសូវចម្រុះដូចមុន។ |
| Capture-mark-recapture study | វិធីសាស្ត្រខាងអេកូឡូស៊ីក្នុងការប៉ាន់ស្មានចំនួនសត្វសរុបនៅក្នុងតំបន់មួយ ដោយការតាមដានសត្វដែលបានថតជាប់កាមេរ៉ា និងមានលក្ខណៈសម្គាល់ច្បាស់លាស់ (ដូចជាស្នាមរបួស ឬរាងស្នែង) រួចតាមដានថាតើសត្វដដែលនោះត្រូវបានថតជាប់ប៉ុន្មានដងទៀតដើម្បីធ្វើការគណនាសរុប។ | ដូចជាការគូសសញ្ញាលើសន្លឹកបៀរមួយសន្លឹក រួចសាប់វាចូលក្នុងសន្លឹកបៀរផ្សេងទៀត ដើម្បីទស្សន៍ទាយថាតើមានបៀរប៉ុន្មានសន្លឹកនៅក្នុងគំនរនោះដោយផ្អែកលើការចាប់បានបៀរដែលមានសញ្ញានោះញឹកញាប់ប៉ុណ្ណា។ |
| Defaunation | ដំណើរការនៃការថយចុះយ៉ាងខ្លាំង ឬការបាត់បង់ប្រភេទសត្វព្រៃចេញពីប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៃតំបន់ព្រៃឈើណាមួយ ដែលច្រើនបណ្តាលមកពីការបរបាញ់ខុសច្បាប់ ការប្រើប្រាស់អន្ទាក់ និងការបាត់បង់ទីជម្រក។ | ដូចជាព្រៃដែលនៅសល់តែដើមឈើនិងស្លឹក តែស្ងាត់ជ្រងំគ្មានសំឡេងសត្វយំ ឬសត្វរត់លេង ព្រោះសត្វត្រូវបានគេចាប់យកអស់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
