បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ ទីក្រុងសៅប៉ូឡូ (São Paulo) កំពុងប្រឈមមុខនឹងវិសមភាពពហុវិមាត្រយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្តាលមកពីកំណើននគរូបនីយកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័ស ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការរិចរិលនៃប្រព័ន្ធបរិស្ថាន ដែលធ្វើឱ្យសហគមន៍ក្រីក្រងាយរងគ្រោះបំផុតពីបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច និងគ្រោះមហន្តរាយ។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវជាបីដំណាក់កាល ដើម្បីវិភាគលើទំនាក់ទំនងរវាងកត្តាសង្គម និងបរិស្ថានវិទ្យា ព្រមទាំងបង្កើតឧបករណ៍វាយតម្លៃជាក់លាក់។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
របាយការណ៍នេះគូសបញ្ជាក់ពីរបៀបដែលសហគមន៍ងាយរងគ្រោះប្រឈមមុខនឹង "ហានិភ័យទ្វេដង" (Double Exposure) ពោលគឺរងគ្រោះទាំងពីភាពងាយរងគ្រោះផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច-សង្គម និងហានិភ័យបរិស្ថានដោយសារនគរូបនីយកម្មឆាប់រហ័ស និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ វាសង្កត់ធ្ងន់លើភាពចាំបាច់ក្នុងការប្រើប្រាស់អភិក្រមសង្គម-បរិស្ថានវិទ្យា (Socio-Ecological Approach) ដើម្បីដោះស្រាយវិសមភាពពហុវិមាត្រនេះប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| ហានិភ័យទ្វេដងនៅក្នុងសហគមន៍ក្រីក្រ (Double Exposure in Marginalised Communities) | សហគមន៍ដែលងាយរងគ្រោះកំពុងរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងពីបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច និងគ្រោះមហន្តរាយបរិស្ថាន (ដូចជាទឹកជំនន់និងការរអិលបាក់ដី) ដោយសារការអភិវឌ្ឍនគរូបនីយកម្មដែលខ្វះបរិយាបន្ន និងគ្មានផែនការច្បាស់លាស់កាលពីអតីតកាល។ | ករណីភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងនិងការរអិលបាក់ដីនៅទីក្រុងសៅប៉ូឡូ (São Paulo) ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣ ដែលបានបំផ្លាញផ្ទះសម្បែងជាច្រើន និងវិបត្តិទឹកធ្ងន់ធ្ងរនៅឆ្នាំ២០១៤ ដែលបានកាត់ផ្តាច់ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកដល់សហគមន៍ក្រីក្រជាច្រើនថ្ងៃ។ |
| ភាពខ្វះខាតនៃក្របខ័ណ្ឌយុទ្ធសាស្ត្ររួម (Lack of Comprehensive Strategic Framework) | ដំណោះស្រាយបច្ចុប្បន្នចំពោះបញ្ហាសង្គម និងបរិស្ថានភាគច្រើនជាការអនុវត្តក្នុងទ្រង់ទ្រាយតូចចង្អៀត ដោយខ្វះខាតក្របខ័ណ្ឌយុទ្ធសាស្ត្រទូលំទូលាយដើម្បីជំរុញនិរន្តរភាព និងការបញ្ជូលសហគមន៍ក្រីក្រទៅក្នុងការរៀបចំផែនការ។ | ការវាយតម្លៃលើគោលនយោបាយបង្ហាញថា បើទោះបីជាមានការអនុម័តច្បាប់ទីក្រុង (City Statute in 2001) ក៏ដោយ ក៏ដំណោះស្រាយបច្ចុប្បន្ននៅតែមិនទាន់មានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការកាត់បន្ថយភាពងាយរងគ្រោះពហុវិមាត្រនេះនៅឡើយ។ |
| ឧបករណ៍វាយតម្លៃសង្គម-បរិស្ថានវិទ្យា (Socio-Ecological Assessment Tool) | ការស្រាវជ្រាវនេះបានបង្កើតឧបករណ៍វាយតម្លៃរួមបញ្ចូលគ្នាថ្មីមួយ ដែលវាស់ស្ទង់សូចនាករសំខាន់ៗទាំងផ្នែកបរិស្ថាន និងសង្គម ដើម្បីផ្តល់ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ធ្វើការសម្រេចចិត្ត។ | ឧបករណ៍វាយតម្លៃនេះផ្អែកលើលក្ខខណ្ឌចំនួន ៨ គឺ៖ គុណភាពទឹក, សុវត្ថិភាពពីទឹកជំនន់, សមត្ថភាពដី, ជីវមណ្ឌលព្រៃឈើ, លទ្ធភាពទទួលបានទឹក, នគរូបនីយកម្ម, សន្តិសុខសេដ្ឋកិច្ច និងសុវត្ថិភាពសង្គម។ |
ផ្អែកលើការរកឃើញ របាយការណ៍នេះបានស្នើឡើងនូវយុទ្ធសាស្ត្រធំៗចំនួនបីដើម្បីលើកកម្ពស់យុត្តិធម៌បរិស្ថាន រួមមាន៖ យុទ្ធសាស្ត្រប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី យុទ្ធសាស្ត្រទទួលបានសេវាដោយសមធម៌ និងយុទ្ធសាស្ត្រអភិបាលកិច្ចដែលអាចបន្សាំបាន។
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| រដ្ឋបាលថ្នាក់ជាតិ និងថ្នាក់ក្រោមជាតិ (National and Sub-national Governments) | អនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី (Ecological Backbone Strategy) ដោយស្តារតំបន់ព្រៃឈើ បង្កើតតំបន់ដីសើម (Wetland Landscapes) ដើម្បីទប់ស្កាត់ទឹកជំនន់ ពង្រីកផ្ទៃដីដែលអាចស្រូបទឹកបាន (Permeable Surfaces) និងថែរក្សាច្រាំងទន្លេ។ | ខ្ពស់ (High) |
| អ្នករៀបចំផែនការទីក្រុង (Urban Planners) | អនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រទទួលបានសេវាដោយសមធម៌ (Equitable Access Strategy) តាមរយៈការដាក់ពង្រាយទីក្រុងបង្រួម (Compact City) ការពង្រីកប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ ការអភិវឌ្ឍលំនៅឋានតម្លៃសមរម្យ និងការកែលម្អហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទឹកស្អាតនិងអនាម័យក្នុងតំបន់តាំងទីលំនៅក្រៅផ្លូវការ។ | ខ្ពស់ (High) |
| អ្នកតាក់តែងគោលនយោបាយ និងស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធ (Policymakers and Relevant Institutions) | ជំរុញអភិបាលកិច្ចដែលអាចបន្សាំបាន (Adaptive Governance) តាមរយៈការគាំទ្រកម្មវិធីកសាងសមត្ថភាព បង្កើតប្រព័ន្ធតាមដាន វាយតម្លៃ និងរាយការណ៍ (MRE System) ប្រកបដោយភាពបត់បែន និងជំរុញការចែករំលែកចំណេះដឹងក្នុងសង្គម។ | មធ្យម (Medium) |
ទោះបីជារបាយការណ៍នេះមានបរិបទនៅប្រទេសប្រេស៊ីលក៏ដោយ ប៉ុន្តែអភិក្រមសង្គម-បរិស្ថានវិទ្យានេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់រាជធានីភ្នំពេញ និងទីក្រុងនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែលកំពុងជួបប្រទះបញ្ហានគរូបនីយកម្មឆាប់រហ័ស ទឹកជំនន់ទីក្រុង និងការតាំងទីលំនៅមិនរៀបរយ។ វាផ្តល់នូវគំរូយុទ្ធសាស្ត្រច្បាស់លាស់សម្រាប់ដោះស្រាយវិសមភាពសង្គម និងហានិភ័យបរិស្ថានក្នុងពេលតែមួយ។
ការធ្វើសមាហរណកម្មគោលការណ៍នៃប្រព័ន្ធសង្គម-បរិស្ថានវិទ្យាទៅក្នុងគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុង និងច្បាប់សំណង់របស់ប្រទេសកម្ពុជា នឹងជួយកាត់បន្ថយហានិភ័យទ្វេដងសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋក្រីក្រ និងគាំទ្រដល់ចក្ខុវិស័យទីក្រុងឆ្លាតវៃ និងមានភាពធន់ប្រកបដោយចីរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Multi-Dimensional Inequality | គំនិតដែលបញ្ជាក់ថាវិសមភាពមិនមែនមានត្រឹមតែលើការខ្វះខាតប្រាក់ចំណូលនោះទេ ប៉ុន្តែវាទាក់ទងយ៉ាងស៊ីជម្រៅទៅនឹងវិមាត្រលំហ (ទីកន្លែងរស់នៅ) បរិស្ថាន សង្គម និងការទទួលបានសេវាសាធារណៈផ្សេងៗ។ នៅក្នុងការរៀបចំគោលនយោបាយ វាទាមទារឱ្យមានយន្តការអន្តរវិស័យដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាទាំងនេះព្រមៗគ្នា ជាជាងការផ្តល់តែជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ។ | ដូចជាមនុស្សម្នាក់ដែលមិនត្រឹមតែក្រីក្រលុយកាក់ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងរស់នៅតំបន់លិចទឹក គ្មានទឹកស្អាតប្រើ និងគ្មានសាលារៀនល្អ ពោលគឺលំបាកច្រើនផ្នែកក្នុងពេលតែមួយ។ |
| Double Exposure | ស្ថានភាពដែលសហគមន៍ងាយរងគ្រោះត្រូវប្រឈមមុខនឹងហានិភ័យធ្ងន់ធ្ងរពីរក្នុងពេលតែមួយ គឺភាពងាយរងគ្រោះផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច-សង្គម (ដូចជាភាពក្រីក្រ និងការមិនអើពើពីរដ្ឋ) និងហានិភ័យបរិស្ថាន (ដូចជាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ទឹកជំនន់ គ្រោះរាំងស្ងួត)។ គោលនយោបាយកាត់បន្ថយហានិភ័យចាំបាច់ត្រូវមានវិធានការដោះស្រាយបញ្ហាទាំងពីរនេះរួមគ្នា។ | ដូចជាគ្រួសារក្រីក្រមួយដែលក្រខ្សត់រកអង្ករច្រកឆ្នាំងមិនបានហើយ បែរជាត្រូវរងគ្រោះដោយសារទឹកជំនន់លិចផ្ទះរាល់ឆ្នាំទៀត (រងគ្រោះត្រួតគ្នាតែម្តង)។ |
| Socio-Ecological Systems | អភិក្រមនៃការសិក្សាដែលរំលេចពីទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធ និងការពឹងផ្អែកគ្នាទៅវិញទៅមករវាងប្រព័ន្ធសង្គម-នយោបាយរបស់មនុស្ស និងប្រព័ន្ធបរិស្ថានធម្មជាតិ។ សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍទីក្រុង គំនិតនេះតម្រូវឱ្យអ្នករៀបចំផែនការបញ្ឈប់ការគិតបែបឯកកោរ ហើយងាកមកចាត់ទុកការអភិវឌ្ឍសង្គម និងការអភិរក្សបរិស្ថានជារឿងតែមួយ។ | ដូចជារាងកាយមនុស្សនិងធម្មជាតិជុំវិញខ្លួនដែលមិនអាចកាត់ផ្តាច់ពីគ្នាបាន បើបំផ្លាញបរិស្ថាន វានឹងវិលមកបំផ្លាញសង្គមមនុស្សវិញជាក់ជាមិនខាន។ |
| Ecological Backbone Strategy | យុទ្ធសាស្ត្រនៃការស្តារ និងអភិរក្សប្រព័ន្ធធម្មជាតិនៅក្នុងទីក្រុង ដោយប្រើប្រាស់ដំណោះស្រាយផ្អែកលើធម្មជាតិ (Nature-based solutions) ដូចជាការបង្កើតតំបន់ដីសើមការពារទឹកជំនន់ និងការដាំស្តារព្រៃឈើឡើងវិញ ដើម្បីធ្វើជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ ឬឆ្អឹងខ្នងទ្រទ្រង់ការអភិវឌ្ឍទីក្រុងប្រកបដោយចីរភាព និងការពារគ្រោះមហន្តរាយ។ | ដូចជាការសាងសង់គ្រោងឆ្អឹងរឹងមាំមួយឱ្យទីក្រុងដោយប្រើប្រាស់ធម្មជាតិ (ដូចជាបឹង ព្រៃឈើ) ដើម្បីការពារទីក្រុងពីគ្រោះមហន្តរាយនានា ជាជាងពឹងតែលើលូ និងស៊ីម៉ង់ត៍។ |
| Adaptive Governance | ប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ច និងគ្រប់គ្រងដែលមានភាពបត់បែន មានគណនេយ្យភាព និងអាចផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រទាន់ពេលវេលាដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងបញ្ហាប្រឈមថ្មីៗ (ដូចជាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុដែលមិនអាចទាយទុកមុនបាន)។ វាទាមទារឱ្យមានប្រព័ន្ធតាមដានវាយតម្លៃជាប់លាប់ និងការចូលរួមធ្វើការសម្រេចចិត្តពីប្រជាពលរដ្ឋមូលដ្ឋាន។ | ដូចជាអ្នកបើកកប៉ាល់ដ៏ប៉ិនប្រសប់ដែលអាចបត់បែនចង្កូតបានលឿននិងត្រឹមត្រូវ នៅពេលជួបព្យុះភ្លៀងកណ្តាលសមុទ្រ ដោយមានការជួយផ្តល់ព័ត៌មានពីអ្នកដំណើរ។ |
| Compact City Model | ទម្រង់នៃការអភិវឌ្ឍទីក្រុងបែបបង្រួម ដែលទប់ស្កាត់ការពង្រីកផ្ទៃក្រុងឱ្យធំល្វឹងល្វើយគ្មានសណ្តាប់ធ្នាប់ (Urban sprawl) ដោយជំនួសមកវិញនូវការសាងសង់សំណង់មានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ ការប្រើប្រាស់ដីចម្រុះ និងការពង្រឹងប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ ដើម្បីសន្សំសំចៃធនធានធម្មជាតិ និងបង្កើនប្រសិទ្ធភាពសេវាសាធារណៈ។ | ដូចជាការរៀបចំរបស់របរទាំងអស់ឱ្យមានសណ្តាប់ធ្នាប់នៅក្នុងបន្ទប់តូចមួយដែលងាយស្រួលដើរទៅយក ជាជាងការដាក់រាយប៉ាយពេញផ្ទះធំដែលត្រូវចំណាយពេលដើរឆ្ងាយ។ |
| Riparian Vegetation | រុក្ខជាតិ និងព្រៃឈើដែលដុះនៅតាមមាត់ច្រាំងទន្លេ ស្ទឹង ឬប្រឡាយ ដែលមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទីក្រុង ដើម្បីរក្សាស្ថិរភាពប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ទប់ស្កាត់ការបាក់ច្រាំង កាត់បន្ថយហានិភ័យទឹកជំនន់ និងកែលម្អគុណភាពទឹកតាមរយៈការច្រោះសារធាតុពុល។ | ដូចជារបាំងការពារធម្មជាតិនៅតាមមាត់ទឹក ដែលចាក់ឫសជួយទប់ដីកុំឱ្យបាក់ និងច្រោះយកជាតិពុលមុនពេលទឹកហូរចូលក្នុងទន្លេ។ |
| Permeable Surfaces | ផ្ទៃដី ឬសម្ភារៈក្រាលដីនៅក្នុងទីក្រុងដែលអនុញ្ញាតឱ្យទឹកភ្លៀងជ្រាបចូលទៅក្នុងដីបាន ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាវិធានការនគរូបនីយកម្មដើម្បីកាត់បន្ថយបរិមាណទឹកហូរហៀរ (រំដោះទឹកជំនន់) កាត់បន្ថយកំដៅទីក្រុង និងជួយបំពេញប្រភពទឹកក្រោមដីឡើងវិញ។ | ដូចជាអេប៉ុងដែលអាចស្រូបទឹកបាននៅពេលមានភ្លៀងធ្លាក់ ផ្ទុយពីផ្លូវបេតុងរឹងដែលបិទជិតធ្វើឱ្យទឹកហូរហៀរដក់នាំឱ្យលិចលង់ទីក្រុង។ |
| Community Land Trusts | យន្តការផ្នែកច្បាប់និងស្ថាប័នដែលអនុញ្ញាតឱ្យសហគមន៍អាចកាន់កាប់កម្មសិទ្ធិដីធ្លីជារួម (ជាទូទៅតាមរយៈអង្គការមិនស្វែងរកប្រាក់ចំណេញ) ដើម្បីធានាបាននូវការផ្គត់ផ្គង់លំនៅឋានដែលមានតម្លៃសមរម្យយូរអង្វែង និងការពារសហគមន៍ក្រីក្រពីការបណ្តេញចេញដោយសារការឡើងថ្លៃអចលនទ្រព្យ។ | ដូចជាការប្រមូលលុយទិញដីរួមគ្នាដោយអ្នកភូមិមួយក្រុម ហើយរក្សាដីនោះទុកជារបស់សហគមន៍រហូត ដើម្បីធានាថាកូនចៅពួកគេតែងតែមានដីសម្រាប់សាងសង់ផ្ទះដោយមិនខ្លាចគេដេញ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
