បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការធ្លាក់ចុះចំនួនយ៉ាងគំហុក និងការគំរាមកំហែងដល់សត្វក្រពើភ្នំ (Siamese crocodile) ដែលជាប្រភេទសត្វរងគ្រោះជិតផុតពូជបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចម្រុះរួមមានការចុះអង្កេតផ្ទាល់ និងការសម្ភាសន៍ដើម្បីប្រមូលទិន្នន័យពីឆ្នាំ ២០០០ ដល់ ២០១៤។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Track and Sign Surveys (Foot/Boat) ការអង្កេតរកដានដោយថ្មើរជើង និងតាមទូក |
ចំណាយតិច មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការរកភស្តុតាង (លាមក ដានជើង) និងអាចធ្វើការងារផ្ទាល់ជាមួយសហគមន៍។ | ពិបាកក្នុងការរាប់ចំនួនសត្វឱ្យបានច្បាស់លាស់ ដោយសារសត្វមានភាពភ័យខ្លាច ហើយការរកមើលពន្លឺភ្នែកនៅពេលយប់មានការលំបាកក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាល។ | រកឃើញវត្តមានសត្វក្រពើចំនួន ២២៤ ក្បាលនៅតាមទីតាំងចំនួន ៣៥ ដោយប៉ាន់ស្មានថាចំនួនសរុបមានចន្លោះពី ២០០-៤០០ ក្បាល។ |
| Camera Trapping ការប្រើប្រាស់កាមេរ៉ាថតស្វ័យប្រវត្តិ |
អាចថតរូបសត្វបាន ២៤ម៉ោង និងជួយកំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វនីមួយៗតាមរយៈក្បាច់ចំណុចលើដងខ្លួន (Spot patterns)។ | សត្វក្រពើភ្នំមានការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ចំពោះវត្ថុចម្លែក ពួកវាបានឈប់ប្រើប្រាស់កន្លែងហាលថ្ងៃធម្មតារបស់វា នៅពេលមានដំឡើងបង្គោលកាមេរ៉ា។ | ទទួលបានភាពជោគជ័យតិចតួចប៉ុណ្ណោះក្នុងការសាកល្បងនៅតំបន់វាលវែង (Veal Veng Marsh) ។ |
| Faecal Analysis ការវិភាគលាមកដើម្បីសិក្សារបបអាហារ |
ជាវិធីសាស្ត្រដែលមិនរំខានដល់សត្វ និងអាចកំណត់ប្រភេទចំណីតាមរយៈស្រកា រោម និងឆ្អឹងដែលមិនរំលាយ។ | មិនអាចវាស់វែងបរិមាណចំណីទន់ៗបានច្បាស់លាស់ទេ ដោយសារសត្វដូចជាកង្កែបត្រូវបានរំលាយអស់ទាំងស្រុង។ | សំណាកលាមកចំនួន ៦៥០ បង្ហាញថា ត្រី (៣០.៩%) និងពស់ (២៦.១%) គឺជាអាហារចម្បងរបស់ក្រពើភ្នំ។ |
| DNA Testing ការធ្វើតេស្តហ្សែន (DNA Test) |
ជាមធ្យោបាយតែមួយគត់ដែលអាចកំណត់អត្តសញ្ញាណបានយ៉ាងច្បាស់លាស់រវាងក្រពើភ្នំសុទ្ធ និងក្រពើកូនកាត់ (Hybrids)។ | មានតម្លៃថ្លៃ ហើយតម្រូវឱ្យបញ្ជូនសំណាកទៅវិភាគនៅមន្ទីរពិសោធន៍ក្រៅប្រទេស។ | បានរកឃើញថា ៣៥% នៃសត្វក្រពើ ៤០ ក្បាលនៅមជ្ឈមណ្ឌលសង្គ្រោះសត្វព្រៃភ្នំតាម៉ៅ ជាសត្វក្រពើកូនកាត់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការប្តេជ្ញាចិត្តរយៈពេលវែង ធនធានមនុស្សដែលបានបណ្តុះបណ្តាល ព្រមទាំងការចំណាយលើបរិក្ខារចុះទីវាល និងការវិភាគហ្សែននៅក្រៅប្រទេស។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងយ៉ាងទូលំទូលាយទូទាំងប្រទេសកម្ពុជាពីឆ្នាំ ២០០០ ដល់ ២០១៤ ដោយគ្របដណ្តប់ទីតាំងចំនួន ៣៥ ក្នុងខេត្តចំនួន ១១ ពិសេសតំបន់ជួរភ្នំក្រវាញ។ ទិន្នន័យនេះមានភាពតំណាងខ្ពស់ ប៉ុន្តែការរាប់ចំនួនជាក់ស្តែងអាចមានការខ្វះចន្លោះ (Underestimate) ដោយសារទីជម្រកភាគច្រើននៅដាច់ស្រយាល ហើយសត្វនេះមានចរិតពួនលាក់ខ្លួន។ វាមានសារៈសំខាន់ណាស់ក្នុងការធ្វើជាទិន្នន័យគោលសម្រាប់ការអភិរក្សសត្វក្រពើភ្នំ Crocodylus siamensis ដែលកំពុងរងគ្រោះថ្នាក់ជិតផុតពូជ។
លទ្ធផល និងវិធីសាស្ត្រនៃការសិក្សានេះមានតម្លៃយ៉ាងធំធេងសម្រាប់ការរៀបចំគោលនយោបាយអភិរក្ស និងការគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការសហការយ៉ាងជិតស្និទ្ធរវាងរដ្ឋាភិបាល អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល និងសហគមន៍មូលដ្ឋាន គឺជាកត្តាអាទិភាពដើម្បីធានាការរស់រានមានជីវិតនៃប្រភេទសត្វនេះ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Headstarting | វិធីសាស្ត្រអភិរក្សដោយប្រមូលពងសត្វពីធម្មជាតិមកភ្ញាស់ និងចិញ្ចឹមកូនសត្វឱ្យធំរឹងមាំរហូតដល់វ័យមួយដែលអាចការពារខ្លួនពីសត្រូវធម្មជាតិបាន ទើបលែងពួកវាចូលទៅក្នុងជម្រកធម្មជាតិវិញ ដើម្បីបង្កើនអត្រារស់រានមានជីវិត។ | ដូចជាការយកកូនក្មេងទៅចិញ្ចឹមថែរក្សាក្នុងមណ្ឌលសុវត្ថិភាពរហូតដល់ធំពេញវ័យនិងរឹងមាំ ទើបអនុញ្ញាតឱ្យចេញទៅរស់នៅនិងតស៊ូក្នុងសង្គមខាងក្រៅ។ |
| Faecal analysis | ការវិភាគលាមកសត្វនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណចំណីដែលវាបានស៊ី ដោយពិនិត្យមើលសំណល់ដែលមិនរំលាយដូចជា ស្រកាត្រី រោមសត្វ និងសំបកសត្វល្អិតជាដើម។ | ដូចជាការកកាយធុងសំរាមរបស់អ្នកណាម្នាក់ ដើម្បីទស្សន៍ទាយថាតើកាលពីម្សិលមិញគាត់បានហូបម្ហូបអ្វីខ្លះ។ |
| Hybridization | ការបង្កាត់ពូជឆ្លងកាត់រវាងប្រភេទសត្វពីរខុសគ្នា (ឧទាហរណ៍៖ ក្រពើភ្នំ និងក្រពើទឹកប្រៃ) ដែលបង្កើតបានជាកូនកាត់ និងអាចបង្កហានិភ័យធ្វើឱ្យបាត់បង់ហ្សែន ឬពូជសាសន៍ដើមសុទ្ធ (Genetic integrity) របស់សត្វព្រៃ។ | ដូចជាការយកថ្នាំពណ៌ក្រហមទៅលាយជាមួយពណ៌ស បង្កើតបានជាពណ៌ស៊ីជម្ពូ ដែលធ្វើឱ្យបាត់បង់ពណ៌ក្រហមសុទ្ធពីដំបូង។ |
| Camera trapping | ការប្រើប្រាស់កាមេរ៉ាបង្កប់ស្វ័យប្រវត្តិដែលភ្ជាប់ជាមួយសេនស័រចាប់សញ្ញាចលនា (Motion sensor) ដើម្បីថតរូបសត្វព្រៃនៅពេលពួកវាដើរកាត់ ដោយមិនរំខានដល់សកម្មភាពធម្មជាតិរបស់ពួកវា។ | ដូចជាការបំពាក់កាមេរ៉ាសុវត្ថិភាព (CCTV) តាមផ្ទះ ដែលលោតថតដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលមានមនុស្សដើរកាត់។ |
| Radiotelemetry | បច្ចេកទេសបំពាក់ឧបករណ៍បញ្ជូនសញ្ញាវិទ្យុ (Radio transmitter) ទៅលើខ្លួនសត្វ ដើម្បីតាមដានទីតាំង ការផ្លាស់ទី តំបន់រស់នៅ និងសកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់ពួកវានៅក្នុងព្រៃ។ | ដូចជាការលួចដាក់ប្រព័ន្ធ GPS លើរថយន្ត ដើម្បីដឹងថាឡាននោះកំពុងបើកបរទៅទីណាខ្លះនៅលើផែនទី។ |
| Community-based conservation | ទម្រង់នៃការអភិរក្សដែលផ្តោតលើការផ្តល់អំណាច និងការចូលរួមយ៉ាងសកម្មពីប្រជាជនមូលដ្ឋាន ឬជនជាតិដើមភាគតិចក្នុងការការពារធនធានធម្មជាតិ ដោយភ្ជាប់ជាមួយការលើកស្ទួយជីវភាពរស់នៅរបស់ពួកគេ។ | ដូចជាការប្រគល់ភារកិច្ចយាមល្បាតភូមិទៅឱ្យអ្នកភូមិផ្ទាល់ ជាជាងការជួលសន្តិសុខពីខាងក្រៅមកយាម ព្រោះអ្នកភូមិស្គាល់ភូមិសាស្ត្រច្បាស់ជាង។ |
| Stochastic hazards | គ្រោះថ្នាក់ ឬព្រឹត្តិការណ៍អាក្រក់ដែលកើតឡើងដោយចៃដន្យ និងមិនអាចទាយទុកមុនបាន (ដូចជាជំងឺរាតត្បាត ឬគ្រោះធម្មជាតិ) ដែលអាចធ្វើឱ្យសត្វមានចំនួនតិចប្រឈមនឹងការផុតពូជភ្លាមៗ។ | ដូចជាការចាក់ឆ្នោត ឬការក្រឡុកគ្រាប់ឡុកឡាក់ ដែលយើងមិនអាចដឹងមុនថានឹងចេញលេខអ្វី ហើយអាចនាំឱ្យចាញ់អស់ប្រាក់ពីល្បែងភ្លាមៗ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
