បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីបញ្ហាប្រឈមក្នុងការរក្សានិរន្តរភាពជលផលបឹងទន្លេសាប បន្ទាប់ពីរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានសម្រេចលុបចោលឡូត៍នេសាទពាណិជ្ជកម្មចំនួន ៨០កន្លែង ដើម្បីបំប្លែងជាតំបន់ប្រើប្រាស់សហគមន៍ និងតំបន់អភិរក្សស្របពេលដែលមានការគំរាមកំហែងពីទំនប់វារីអគ្គិសនី ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការកើនឡើងចំនួនប្រជាជន។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានផ្តល់អនុសាសន៍សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងតំបន់ការពារថ្មីនេះ ដោយផ្អែកលើមេរៀនជោគជ័យពីតំបន់ការពារសមុទ្រ (Marine Protected Areas) និងការវិភាគលើលក្ខណៈជីវសាស្រ្តរបស់ត្រីទឹកសាប។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Commercial Fishing Lots ការគ្រប់គ្រងតាមប្រព័ន្ធឡូត៍នេសាទពាណិជ្ជកម្ម (ប្រព័ន្ធចាស់) |
ងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រងដោយសារមានព្រំដែនច្បាស់លាស់ និងមានការការពារទីជម្រកក្នុងតំបន់ឡូត៍ពីការទន្ទ្រានផ្សេងៗ។ | មិនមានសមធម៌ក្នុងការបែងចែកផលប្រយោជន៍ និងមានការកេងប្រវ័ញ្ចនេសាទហួសកម្រិតប្រមាណ ២០% នៃផ្ទៃបឹងជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ | ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាលុបចោលទាំងស្រុងនៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១២ ដើម្បីបើកផ្លូវឱ្យប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងថ្មី។ |
| No-harvest Conservation Reserves (MPA model) តំបន់អភិរក្សហាមឃាត់ការនេសាទ (គំរូពីតំបន់ការពារសមុទ្រ) |
ផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់ទិន្នផលជលផល និងជីវចម្រុះ ជាពិសេសជួយដល់ត្រីដែលមានយុទ្ធសាស្ត្រជីវិតបែបលំនឹង (Equilibrium strategists) និងផ្តល់ផលហូរហៀរ (Spill-over) ដល់តំបន់ជុំវិញ។ | ពិបាកអនុវត្តចំពោះត្រីផ្លាស់ទីឆ្ងាយ (Periodic strategists) និងត្រូវការការរៀបចំផែនការលំហច្បាស់លាស់ឆ្លើយតបនឹងការប្រែប្រួលទឹកប្រចាំឆ្នាំ។ | ត្រូវបានបែងចែកចំនួន ២៤% នៃអតីតឡូត៍នេសាទទី៣៨ នៅបឹងទន្លេសាប (ទំហំប្រមាណ ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។ |
| Community-based Fisheries Management ការគ្រប់គ្រងជលផលផ្អែកលើសហគមន៍ |
ផ្តល់សិទ្ធិអំណាច និងផលប្រយោជន៍ដោយផ្ទាល់ដល់ប្រជាជនមូលដ្ឋានរាប់ម៉ឺននាក់ ព្រមទាំងទប់ស្កាត់សោកនាដកម្មនៃធនធានរួម (Tragedy of the commons)។ | ជួបការលំបាកដោយសារមានអ្នកនេសាទចល័តច្រើន ប្រើឧបករណ៍ចម្រុះ ខណៈសមត្ថភាពអនុវត្តច្បាប់ និងធនធានរបស់មន្ត្រីមូលដ្ឋាននៅមានកម្រិត។ | គ្រប់ដណ្តប់ ៧៦% នៃអតីតឡូត៍នេសាទ ហើយទាមទារឱ្យមានយន្តការអប់រំ និងការគាំទ្រពីស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តការគ្រប់គ្រងជលផលបឹងទន្លេសាបតាមប្រព័ន្ធថ្មីនេះ មិនបានបញ្ជាក់ពីតម្លៃជាសាច់ប្រាក់ជាក់លាក់នៅក្នុងឯកសារនោះទេ ប៉ុន្តែវាទាមទារយ៉ាងខ្លាំងនូវធនធានស្ថាប័ន សមត្ថភាពបច្ចេកទេស និងមូលនិធិគាំទ្រ។
ការសិក្សានេះផ្តោតជាក់លាក់លើប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គក្រោមក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អំណះអំណាង និងគំរូនៃការគ្រប់គ្រងជាច្រើនត្រូវបានទាញចេញពីមេរៀនជោគជ័យនៃតំបន់ការពារសមុទ្រ (MPAs) ដែលជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកប្រៃ។ នេះជារឿងសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះបឹងទន្លេសាបជាប្រព័ន្ធទឹកសាបដែលមានការប្រែប្រួលកម្ពស់ទឹកយ៉ាងខ្លាំងតាមរដូវ (Flood pulse) ដែលទាមទារឱ្យមានការកែច្នៃទ្រឹស្តីទាំងនេះឱ្យស្របនឹងបរិបទអាកាសធាតុ និងភូមិសាស្ត្រជាក់ស្តែង។
យុទ្ធសាស្ត្រ និងអនុសាសន៍នៅក្នុងឯកសារនេះគឺមានភាពពាក់ព័ន្ធ និងអាចអនុវត្តបាន ១០០% សម្រាប់ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងធនធានទឹកសាបនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការអនុវត្តដោយជោគជ័យនូវអនុសាសន៍ទាំងនេះ គួបផ្សំនឹងការអនុវត្តច្បាប់ដ៏តឹងរ៉ឹង នឹងជួយធានានូវសន្តិសុខស្បៀង ជីវភាពសហគមន៍ និងការអភិរក្សជីវចម្រុះជលផលទឹកសាបដ៏ធំបំផុតរបស់កម្ពុជាសម្រាប់ពេលអនាគត។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Catch-per-unit-effort (CPUE) | ជារង្វាស់ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ និងអ្នកគ្រប់គ្រងជលផលប្រើដើម្បីវាយតម្លៃភាពសម្បូរបែបនៃធនធានមច្ឆជាតិ ដោយគណនាបរិមាណត្រីដែលចាប់បានធៀបនឹងពេលវេលា កម្លាំង ឬឧបករណ៍ដែលបានប្រើប្រាស់ (ឧទាហរណ៍៖ ទម្ងន់ត្រីជាគីឡូក្រាមក្នុងមួយម៉ោងនៃការទម្លាក់មង)។ ការថយចុះនៃ CPUE ជាសញ្ញាព្រមានពីការថយចុះនៃទំហំស្តុកត្រីក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ | ដូចជាការវាស់ស្ទង់ថាអ្នកត្រូវចំណាយពេលប៉ុន្មានម៉ោងទើបស្ទូចបានត្រីមួយកន្ត្រក បើថ្ងៃនេះចំណាយពេលយូរជាងមុនឆ្ងាយ មានន័យថាត្រីក្នុងទឹកកាន់តែខ្សត់ទៅហើយ។ |
| Marine protected areas (MPAs) | ជាតំបន់ដែលត្រូវបានកំណត់ព្រំដែនច្បាស់លាស់នៅក្នុងសមុទ្រ ឬមហាសមុទ្រ ដែលមានការរឹតបន្តឹង ឬហាមឃាត់ការនេសាទទាំងស្រុង (No-harvest zones) ដើម្បីផ្តល់ឱកាសឱ្យប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងជីវចម្រុះអាចងើបឡើងវិញ។ នៅក្នុងឯកសារនេះ អ្នកស្រាវជ្រាវស្នើឱ្យយកមេរៀនជោគជ័យពីការគ្រប់គ្រង MPAs នេះ មកអនុវត្តសម្រាប់ការរៀបចំតំបន់អភិរក្សទឹកសាបនៅបឹងទន្លេសាប។ | ដូចជាការបង្កើត "តំបន់សុវត្ថិភាព ឬជម្រកសត្វព្រៃ" នៅក្នុងទឹក ដែលហាមឃាត់ការបរបាញ់ ដើម្បីឱ្យត្រីអាចរស់នៅ និងពងកូនដោយគ្មានការរំខាន។ |
| Spill-over benefits | ជាបាតុភូតអេកូឡូស៊ីដែលកើតឡើងនៅពេលចំនួនត្រីនៅក្នុងតំបន់អភិរក្ស (តំបន់ហាមឃាត់ការនេសាទ) កើនឡើងច្រើនជ្រុល រហូតដល់ពួកវាបង្ខំចិត្តផ្លាស់ទី ឬហូរហៀរចេញមកកាន់តំបន់ខាងក្រៅព្រំដែនអភិរក្ស។ បាតុភូតនេះផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដោយផ្ទាល់ដល់សហគមន៍ ដោយសារពួកគេអាចនេសាទត្រីទាំងនោះបានដោយស្របច្បាប់នៅតំបន់ប្រើប្រាស់សហគមន៍។ | ដូចជាទឹកដែលពេញហៀរចេញពីធុងអញ្ចឹង ពេលត្រីក្នុងតំបន់អភិរក្សកើនឡើងច្រើនកកកុញ ពួកវានឹងហែលចេញមកតំបន់នេសាទសហគមន៍ដែលនៅក្បែរៗនោះ។ |
| Opportunistic strategists | សំដៅលើក្រុមប្រភេទត្រីដែលមានទំហំតូច ឆាប់ពេញវ័យ អាចបន្តពូជបានលឿន និងមានអាយុកាលខ្លី (ឧ. ត្រីរៀលតូចៗ)។ ពួកវាមានសមត្ថភាពខ្ពស់ក្នុងការសម្របខ្លួនទៅនឹងការប្រែប្រួលបរិស្ថាន និងទទួលបានផលវិជ្ជមានលឿនបំផុតពីការបង្កើតតំបន់អភិរក្ស ទោះបីជាពួកវាមិនសូវមានតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ក៏ដោយ។ | ដូចជាសត្វកណ្តុរ ឬសត្វល្អិត ដែលឆាប់កើត ឆាប់ធំ និងបង្កើតកូនបានច្រើនក្នុងពេលដ៏ខ្លី ដើម្បីធានាថាពូជរបស់វាមិនងាយផុតពូជទោះត្រូវគេតាមចាប់ក៏ដោយ។ |
| Equilibrium strategists | សំដៅលើក្រុមប្រភេទត្រីដែលមិនសូវផ្លាស់ទី (រស់នៅមួយកន្លែង) មានកូនតិច ប៉ុន្តែពួកវាចំណាយថាមពលច្រើនក្នុងការថែរក្សាកូនរបស់វា (ឧ. ត្រីឆ្តោ Channa micropeltes)។ ពួកវាប្រឈមនឹងគ្រោះថ្នាក់ខ្ពស់បើនេសាទហួសកម្រិត ប៉ុន្តែជារឿយៗទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនពីការការពារទីជម្រកក្នុងតំបន់អភិរក្ស។ | ដូចជាសត្វដំរី ដែលបង្កើតកូនម្តងមួយៗ ប៉ុន្តែខិតខំមើលថែរក្សាយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ ដើម្បីធានាថាកូននោះអាចរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ធំធាត់។ |
| Periodic strategists | សំដៅលើប្រភេទត្រីធំៗ ដែលមានអាយុកាលវែង និងត្រូវធ្វើចរាចរផ្លាស់ទីផ្លូវឆ្ងាយរវាងទន្លេមេគង្គក្រោម និងបឹងទន្លេសាបតាមរដូវកាល ដើម្បីរកចំណី និងពងកូន (ឧ. ត្រីរាជ ត្រីគល់រាំង)។ ពួកវាបញ្ចេញពងម្តងរាប់លានគ្រាប់ ប៉ុន្តែត្រូវការពេលវេលាយូរដើម្បីពេញវ័យ ដែលធ្វើឱ្យពួកវាងាយរងគ្រោះបំផុតពីការចាប់យកនៅតាមដងទន្លេពេលផ្លាស់ទី។ | ដូចជាសត្វបក្សីផ្លាស់ទី ដែលហោះហើររាប់ពាន់គីឡូម៉ែត្ររៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីទៅរកកន្លែងកក់ក្តៅ និងមានចំណីគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ពងកូន។ |
| Tragedy of the commons | ជាទ្រឹស្តីសង្គមសេដ្ឋកិច្ចដែលពណ៌នាពីស្ថានភាពដែលបុគ្គលម្នាក់ៗព្យាយាមទាញយកផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនជាអតិបរមាពីធនធានសាធារណៈ (ដូចជាជលផលក្នុងបឹង) ដោយមិនខ្វល់ពីអ្នកដទៃ ដែលទង្វើនេះទីបំផុតនាំឱ្យធនធាននោះហិនហោច និងវិនាសបាត់បង់សម្រាប់មនុស្សគ្រប់គ្នានៅពេលអនាគត។ | ដូចជាការបើកឱ្យមនុស្សគ្រប់គ្នាចូលទៅបេះផ្លែស្វាយពីដើមតែមួយដោយសេរី ទីបំផុតគ្រប់គ្នានឹងដណ្តើមគ្នាបេះសូម្បីតែផ្លែខ្ចីៗ រហូតដើមស្វាយនោះងាប់បាត់ គ្មានសល់ផ្លែសម្រាប់អ្នកណាទាំងអស់នៅឆ្នាំក្រោយ។ |
| Dai fishery | ជាប្រព័ន្ធឧបករណ៍នេសាទខ្នាតធំ (ដាយ) របស់កម្ពុជា ដែលមានលក្ខណៈជាសំណាញ់រាងថង់វែងភ្ជាប់ទៅនឹងទូក ឬក្បូន ដាក់កាត់ទទឹងដងទន្លេសាប។ វាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីចាប់យកត្រីដែលកំពុងធ្វើចរាចរផ្លាស់ទីចេញពីបឹងទន្លេសាបត្រឡប់ទៅទន្លេមេគង្គវិញក្នុងរដូវទឹកសម្រក ដោយចាប់ត្រីមិនរើសមុខ និងក្នុងបរិមាណដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ | ដូចជាការដាក់សំណាញ់យក្សត្រងចាំនៅមាត់ទ្វារចេញតែមួយគត់ ដើម្បីចាប់យកហ្វូងត្រីទាំងអស់ដែលកំពុងហែលសម្រុកចេញមកក្រៅ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
