បញ្ហា (The Problem)៖ ជំងឺដេកលក់ (Sleeping sickness) ដែលបង្កឡើងដោយប៉ារ៉ាស៊ីត Trypanosoma កំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាស៊ាំនឹងថ្នាំ និងការពុលនៃថ្នាំ ដែលទាមទារឱ្យមានការអភិវឌ្ឍថ្នាំថ្មីពីរុក្ខជាតិឱសថបុរាណដែលមានសុវត្ថិភាពនិងប្រសិទ្ធភាពជាងមុន។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានវាយតម្លៃសកម្មភាពសម្លាប់ប៉ារ៉ាស៊ីត (Trypanocidal activity) នៃសារធាតុចម្រាញ់ពីរុក្ខជាតិសាវ៉ាន់ចំនួន ២៣ ប្រភេទតាមរយៈការធ្វើតេស្តក្នុងបំពង់សាកល្បង (In vitro)។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Methanolic Extracts (Highly Active Plants) សារធាតុចម្រាញ់មេតាណុលពីរុក្ខជាតិសកម្មខ្លាំង (ឧទាហរណ៍ Khaya senegalensis, Piliostigma reticulatum) |
ងាយស្រួលរកក្នុងធម្មជាតិ និងអាចកាត់បន្ថយការចំណាយលើការព្យាបាល។ មានប្រសិទ្ធភាពសម្លាប់ប៉ារ៉ាស៊ីតទាំងស្រុងក្នុងរយៈពេលកំណត់។ | ត្រូវការកំហាប់ខ្ពស់ជាងថ្នាំពេទ្យ (4 mg/ml) ដើម្បីមានប្រសិទ្ធភាព។ មិនទាន់ដឹងពីកម្រិតជាតិពុល ឬប្រសិទ្ធភាពពេលប្រើប្រាស់ផ្ទាល់លើសត្វ (in vivo)។ | បានបញ្ឈប់ចលនារបស់ប៉ារ៉ាស៊ីត T. brucei និង T. congolense ទាំងស្រុងក្នុងរយៈពេល ៦០ នាទី នាកំហាប់ 4 mg/ml។ |
| DiminalR (Commercial Trypanocidal Drug) ថ្នាំសម្លាប់ប៉ារ៉ាស៊ីតទ្រីប៉ាណូសូម៉ាពាណិជ្ជកម្ម (DiminalR) |
មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ និងសម្លាប់ប៉ារ៉ាស៊ីតបានយ៉ាងរហ័ស។ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាស្តង់ដារក្នុងការព្យាបាលទូទៅរួចទៅហើយ។ | មានតម្លៃថ្លៃ អាចបង្កផលប៉ះពាល់ដល់សុខភាពសត្វ និងអាចបណ្តាលឱ្យប៉ារ៉ាស៊ីតស៊ាំនឹងថ្នាំ។ | បានបញ្ឈប់ចលនាប៉ារ៉ាស៊ីតទាំងស្រុងត្រឹមតែ ២០ ទៅ ៣០ នាទី នាកំហាប់ 2 ទៅ 4 mg/ml និង ៦០ នាទី នាកំហាប់ត្រឹមតែ 0.4 mg/ml។ |
| Methanolic Extracts (Weakly Active Plants) សារធាតុចម្រាញ់មេតាណុលពីរុក្ខជាតិសកម្មខ្សោយ (ឧទាហរណ៍ Mangifera indica (ស្វាយ), Tamarindus indica (អម្ពិល)) |
ជារុក្ខជាតិដែលមានដាំដុះយ៉ាងទូលំទូលាយ និងងាយស្រួលប្រមូលផលបំផុត។ | គ្មានប្រសិទ្ធភាព ឬមានប្រសិទ្ធភាពតិចតួចបំផុតក្នុងការទប់ស្កាត់ចលនារបស់ប៉ារ៉ាស៊ីត។ | មានត្រឹមតែការថយចុះចលនាតិចតួច ឬគ្មានឥទ្ធិពលទាល់តែសោះលើប៉ារ៉ាស៊ីត ក្រោយការសង្កេតរយៈពេល ៦០ នាទី។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារនូវសម្ភារៈមន្ទីរពិសោធន៍ជីវគីមី សារធាតុគីមីសម្រាប់ចម្រាញ់ និងសត្វពិសោធន៍សម្រាប់រក្សាប៉ារ៉ាស៊ីតឱ្យមានជីវិត។
ការសិក្សានេះធ្វើឡើងនៅប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា ដោយប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិក្នុងតំបន់សាវ៉ាន់ និងប៉ារ៉ាស៊ីត Trypanosoma brucei និង congolense ដែលបង្កជំងឺនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីជាយើងគ្មានការឆ្លងជំងឺនេះលើមនុស្ស (Sleeping sickness) ក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែសត្វពាហនៈនៅកម្ពុជា (គោ ក្របី) តែងតែប្រឈមនឹងជំងឺ Surra ដែលបង្កដោយប៉ារ៉ាស៊ីតអំបូរជាមួយគ្នាគឺ Trypanosoma evansi។ លើសពីនេះ រុក្ខជាតិមួយចំនួនក្នុងការសិក្សានេះ (ដូចជា អម្ពិល និង ស្វាយ) ក៏មានដុះនៅកម្ពុជាដែរ ប៉ុន្តែលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុនិងដីខុសគ្នា អាចធ្វើឱ្យកំហាប់សារធាតុសកម្មក្នុងរុក្ខជាតិប្រែប្រួល។
វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវនេះមានអត្ថប្រយោជន៍ខ្ពស់ក្នុងការយកមកអនុវត្តនៅកម្ពុជា ដើម្បីស្វែងរកឱសថរុក្ខជាតិក្នុងស្រុកសម្រាប់ព្យាបាលជំងឺលើសត្វពាហនៈ។
សរុបមក របកគំហើញនិងវិធីសាស្ត្រនៃការសិក្សានេះ គឺជាគំរូដ៏មានសក្តានុពលមួយសម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាក្នុងការចាប់ផ្តើមវាយតម្លៃឡើងវិញនូវឱសថបុរាណខ្មែរ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជំងឺប៉ារ៉ាស៊ីតលើកសិផលសត្វពាហនៈ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Trypanocidal effect (ឥទ្ធិពលសម្លាប់ប៉ារ៉ាស៊ីតទ្រីប៉ាណូសូម៉ា) | សមត្ថភាពរបស់សារធាតុគីមី ឬឱសថរុក្ខជាតិណាមួយ ក្នុងការសម្លាប់ ឬទប់ស្កាត់ការលូតលាស់និងការកើនឡើងចំនួនរបស់ប៉ារ៉ាស៊ីតអំបូរ Trypanosoma ដែលជាភ្នាក់ងារបង្កជំងឺងងុយដេក (Sleeping sickness) លើមនុស្ស និងជំងឺ Surra លើសត្វពាហនៈ។ | ដូចជាប្រសិទ្ធភាពរបស់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត ដែលត្រូវបានគេបាញ់ដើម្បីកម្ចាត់ដង្កូវស៊ីស្លឹកដំណាំអ៊ីចឹងដែរ។ |
| In vitro (ក្នុងបំពង់សាកល្បង) | ជាបច្ចេកទេសធ្វើតេស្ត ឬការពិសោធន៍ដែលធ្វើឡើងនៅក្រៅរាងកាយរបស់សត្វមានជីវិត ដូចជាការធ្វើនៅក្នុងបំពង់កែវមន្ទីរពិសោធន៍ ឬចានបណ្តុះមេរោគ ដើម្បីតាមដានប្រតិកម្មរបស់កោសិកា ឬប៉ារ៉ាស៊ីតជាមួយសារធាតុណាមួយ ជាជាងការធ្វើតេស្តផ្ទាល់លើសត្វឬមនុស្សរស់ (In vivo)។ | ដូចជាការហាត់លេងកីឡានៅក្នុងទីលានហ្វឹកហាត់បិទជិត មុនពេលឈានទៅប្រកួតពិតប្រាកដនៅលើទីលានប្រកួត។ |
| Methanolic extract (សារធាតុចម្រាញ់មេតាណុល) | ជាសារធាតុរាវខាប់ដែលទទួលបានពីការត្រាំ ឬស្ងោររុក្ខជាតិជាមួយសារធាតុរំលាយគីមីមេតាណុល (Methanol) ដើម្បីទាញយកសារធាតុសកម្មជីវសាស្ត្រ (ដូចជាអាល់កាឡូអ៊ីត ឬផ្លាវ៉ូណូអ៊ីត) ដែលលាក់ទុកក្នុងកោសិការុក្ខជាតិទាំងនោះមកប្រើប្រាស់។ | ដូចជាការឆុងតែ ដោយប្រើទឹកក្តៅដើម្បីទាញយកពណ៌ និងរសជាតិចេញពីស្លឹកតែអ៊ីចឹងដែរ គ្រាន់តែអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើមេតាណុលជំនួសទឹក។ |
| Parasitaemia (កម្រិតប៉ារ៉ាស៊ីតក្នុងឈាម) | ស្ថានភាពដែលបង្ហាញពីវត្តមាន និងបរិមាណកំហាប់របស់ប៉ារ៉ាស៊ីតរស់ (ដូចជាទ្រីប៉ាណូសូម៉ា) ដែលកំពុងធ្វើចលនានៅក្នុងចរន្តឈាមរបស់សត្វ ឬមនុស្ស ដោយគេប្រើវាដើម្បីវាស់កម្រិតភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការឆ្លងជំងឺ។ | ដូចជាការរាប់ចំនួនចោរដែលកំពុងលាក់ខ្លួន និងធ្វើសកម្មភាពនៅក្នុងភូមិមួយ ដើម្បីដឹងពីកម្រិតគ្រោះថ្នាក់នៃភូមិនោះ។ |
| Kinetoplast DNA (ឌីអេនអេគីណេតូប្លាស្ទ) | ជាបណ្តាញសរសៃ DNA រាងជារង្វង់ដែលស្ថិតនៅក្នុងមីតូកុងឌ្រី (Mitochondrion) របស់ប៉ារ៉ាស៊ីតមួយចំនួន (ដូចជា Trypanosoma) ដែលគ្រប់គ្រងការផលិតថាមពល ហើយនៅពេលសារធាតុចម្រាញ់រុក្ខជាតិចូលទៅចងភ្ជាប់ ឬបំផ្លាញ DNA នេះ វាអាចធ្វើឱ្យប៉ារ៉ាស៊ីតស្លាប់ភ្លាមៗ។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនភ្លើងកណ្តាលរបស់រោងចក្រមួយ បើម៉ាស៊ីននេះខូច រោងចក្រទាំងមូលនឹងមិនមានថាមពលដំណើរការហើយត្រូវបិទទ្វារ។ |
| Redox balance (តុល្យភាពរេដុកកម្ម) | តុល្យភាពរវាងដំណើរការអុកស៊ីតកម្ម និងរេដុកកម្មនៅក្នុងកោសិការបស់ប៉ារ៉ាស៊ីត ដើម្បីរក្សាស្ថិរភាពរាងកាយ។ សារធាតុចម្រាញ់ពីរុក្ខជាតិខ្លះអាចបញ្ចេញរ៉ាឌីកាល់សេរី (Free radicals) ធ្វើឱ្យបាត់បង់តុល្យភាពនេះ បណ្តាលឱ្យកោសិកាប៉ារ៉ាស៊ីតរងការខូចខាតនិងស្លាប់។ | ដូចជាការដើរលើខ្សែពួររបស់សៀក បើបាត់បង់តុល្យភាពម្ខាង អ្នកដើរនឹងធ្លាក់ចុះមកក្រោម។ |
| Stabilates (សំណាកប៉ារ៉ាស៊ីតរក្សាទុកក្នុងសីតុណ្ហភាពត្រជាក់) | ជាបណ្តុំសំណាកប៉ារ៉ាស៊ីតរស់ ដែលត្រូវបានគេរក្សាទុកដោយបង្កកក្នុងសីតុណ្ហភាពត្រជាក់ខ្លាំង (ភាគច្រើនក្នុងអាសូតរាវ -196°C) ដើម្បីបញ្ឈប់ដំណើរការមេតាប៉ូលីសបណ្តោះអាសន្ន និងការពារកុំឱ្យវាបំប្លែងខ្លួន ឬស្លាប់ សម្រាប់ងាយស្រួលយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងការពិសោធន៍នៅពេលក្រោយ។ | ដូចជាការក្លាស្សេសាច់ត្រីស្រស់នៅក្នុងទូរទឹកកកដើម្បីបញ្ឈប់ការរលួយ និងរក្សាទុកធ្វើម្ហូបនៅខែក្រោយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
