បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការកើនឡើងនូវភាពស៊ាំរបស់មូសខ្លា Aedes aegypti ដែលជាភ្នាក់ងារចម្លងជំងឺគ្រុនឈាម (Dengue fever) ទៅនឹងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតប្រភេទ synthetic pyrethroids នៅក្នុងប្រទេសថៃ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានធ្វើតេស្តភាពងាយរងគ្រោះនៃមូសខ្លាដែលប្រមូលបានពីតំបន់ចំនួន ៧ ដែលមានការផ្ទុះឡើងនូវជំងឺគ្រុនឈាម ដោយប្រើកម្រិតថ្នាំវិនិច្ឆ័យ (Diagnostic doses) នៃថ្នាំ pyrethroids ចំនួន ៦ ប្រភេទ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| WHO Bioassay: Deltamethrin, Permethrin, & Bifenthrin ការធ្វើតេស្តជីវសាស្ត្រ WHO លើថ្នាំ Deltamethrin, Permethrin និង Bifenthrin |
ជាថ្នាំស្តង់ដារដែលធ្លាប់មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ និងត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងការគ្រប់គ្រងមូសនាពេលកន្លងមក។ | មូសនៅតំបន់សិក្សាមានភាពស៊ាំកម្រិតខ្ពស់ខ្លាំង ដែលធ្វើឱ្យថ្នាំទាំងនេះលែងមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការសម្លាប់។ | អត្រាស្លាប់ទាបខ្លាំង (ពី ០% ទៅ ៥៥%) បង្ហាញពីភាពស៊ាំកម្រិតធ្ងន់ធ្ងរ។ |
| WHO Bioassay: Alpha-cypermethrin & Cypermethrin ការធ្វើតេស្តជីវសាស្ត្រ WHO លើថ្នាំ Alpha-cypermethrin និង Cypermethrin |
នៅតែរក្សាបាននូវប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការសម្លាប់មូសនៅក្នុងខេត្តភាគច្រើន។ | បានចាប់ផ្តើមបង្ហាញសញ្ញានៃការស៊ាំនឹងថ្នាំ (Incipient resistance) នៅក្នុងតំបន់ទីក្រុងមួយចំនួនដូចជាទីក្រុងបាងកក។ | អត្រាស្លាប់នៅខ្ពស់ (ពី ៨៩% ទៅ ១០០%) ប៉ុន្តែទាមទារការតាមដានបន្ត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ជីវសាស្ត្រស្តង់ដារ សម្ភារៈធ្វើតេស្តរបស់អង្គការសុខភាពពិភពលោក និងអ្នកជំនាញក្នុងការចិញ្ចឹមមូស។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងខេត្តចំនួន ៧ ក្នុងប្រទេសថៃ ក្នុងអំឡុងពេលមានការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺគ្រុនឈាមនៅឆ្នាំ ២០១១-២០១២។ ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារប្រទេសទាំងពីរមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ អាកាសធាតុ និងប្រវត្តិប្រើប្រាស់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតស្រដៀងគ្នា ដែលអាចបណ្តាលឱ្យមូស Aedes aegypti នៅកម្ពុជាមាននិន្នាការស៊ាំនឹងថ្នាំដូចគ្នា។
វិធីសាស្ត្រ និងលទ្ធផលនៃការសិក្សានេះ មានសារៈសំខាន់ និងអាចយកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់សម្រាប់កម្មវិធីគ្រប់គ្រងជំងឺគ្រុនឈាមនៅកម្ពុជា។
ការអនុវត្តការត្រួតពិនិត្យភាពស៊ាំជាប្រចាំតាមវិធីសាស្ត្រនេះ នឹងជួយឱ្យកម្ពុជាអាចផ្លាស់ប្តូរប្រភេទថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតបានទាន់ពេលវេលា និងកាត់បន្ថយការផ្ទុះជំងឺគ្រុនឈាមប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Synthetic Pyrethroids (ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត ស៊ីនតេទិក ពីរ៉េត្រូអ៊ីត) | ជាប្រភេទថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតគីមីដែលបង្កើតឡើងដោយមនុស្ស ដើម្បីយកត្រាប់តាមសារធាតុពុលធម្មជាតិនៅក្នុងផ្កាស្បៃរឿង ដោយវាមានតួនាទីវាយប្រហារប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទរបស់សត្វល្អិត និងត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងការសម្លាប់មូស។ | ដូចជាការយកក្បួនផ្សំថ្នាំពុលពីធម្មជាតិមកផលិតជារោងចក្រ ដើម្បីបង្កើតអាវុធគីមីសម្លាប់ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទរបស់មូស។ |
| Diagnostic dose (កម្រិតថ្នាំវិនិច្ឆ័យ) | ជាកម្រិតកំហាប់នៃថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតដែលត្រូវបានកំណត់ជាស្តង់ដារ ដើម្បីសម្លាប់មូសដែលគ្មានភាពស៊ាំឱ្យស្លាប់ ១០០% ដែលជួយឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវអាចវាស់ស្ទង់ដឹងថា តើមានមូសណាខ្លះដែលរស់រានមានជីវិត ដែលបញ្ជាក់ពីការមានភាពស៊ាំនឹងថ្នាំ។ | ដូចជាការកំណត់ពិន្ទុអប្បបរមា (ឧទាហរណ៍ ៥០/១០០) ដែលសិស្សធម្មតាត្រូវតែប្រឡងជាប់ បើអ្នកណាធ្លាក់ ឬមូសណាមិនស្លាប់ មានន័យថាវាខុសប្រក្រតី (ស៊ាំនឹងថ្នាំ)។ |
| Incipient resistance (ភាពស៊ាំនឹងថ្នាំដំណាក់កាលដំបូង) | ជាស្ថានភាពដែលចំនួនមូសងាប់មានចន្លោះពី ៨០% ទៅ ៩៧% នៅពេលប្រើថ្នាំក្នុងកម្រិតស្តង់ដារ ដែលជាសញ្ញាព្រមានបញ្ជាក់ថា មូសនៅក្នុងតំបន់នោះកំពុងតែចាប់ផ្តើមវិវត្តខ្លួនឱ្យស៊ាំនឹងថ្នាំបណ្តើរៗហើយ ទោះបីជាវាមិនទាន់ស៊ាំ១០០%ក៏ដោយ។ | ដូចជាពេលដែលមេរោគចាប់ផ្តើមលែងសូវខ្លាចថ្នាំពេទ្យ ដោយថ្នាំដែលធ្លាប់តែពូកែសម្លាប់បាន១០០% ឥឡូវសម្លាប់បានត្រឹម៩០% ដែលជាសញ្ញាព្រមានមុនពេលថ្នាំលែងមានប្រសិទ្ធភាពទាំងស្រុង។ |
| Knockdown (ការធ្វើឱ្យសន្លប់) | ជាដំណាក់កាលដែលសត្វល្អិតបាត់បង់ចលនា ឬធ្លាក់ចុះមកក្រោមក្នុងរយៈពេលខ្លី (ឧ. ១ម៉ោង) បន្ទាប់ពីប៉ះពាល់នឹងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត មុនពេលវាត្រូវបានគេតាមដានបន្តរយៈពេល ២៤ម៉ោង ដើម្បីបញ្ជាក់ថាវាពិតជាស្លាប់មែន ឬអាចរស់ឡើងវិញ។ | ដូចជាអ្នកប្រដាល់ដែលត្រូវគេវាយឱ្យដួលសន្លប់នៅលើសង្វៀន ប៉ុន្តែមិនទាន់ច្បាស់ថាស្លាប់ឬរស់នោះទេ អាចនឹងដឹងខ្លួនវិញនៅពេលក្រោយ។ |
| Anthropophilic (ទម្លាប់ចូលចិត្តខាំមនុស្ស) | ជាអត្តចរិតពីធម្មជាតិរបស់សត្វល្អិតមួយចំនួន (ដូចជាមូសខ្លា) ដែលចូលចិត្តរស់នៅក្បែរមនុស្ស និងជ្រើសរើសបឺតឈាមមនុស្សជាអាហារចម្បង ជាជាងបឺតឈាមសត្វដទៃទៀត ដែលធ្វើឱ្យវាងាយនឹងចម្លងជំងឺដល់មនុស្ស។ | ដូចជាសត្វចិញ្ចឹមដែលរើសចំណី ដោយវាចូលចិត្តញ៉ាំតែឈាមមនុស្ស ជាងញ៉ាំឈាមសត្វដទៃ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាភ្នាក់ងារចម្លងជំងឺដល់មនុស្សយ៉ាងសកម្ម។ |
| Aedes aegypti (មូសខ្លា) | ជាប្រភេទមូសដែលចូលចិត្តខាំនៅពេលថ្ងៃ និងជាភ្នាក់ងារចម្បងក្នុងការផ្ទុក និងចម្លងវីរុសជំងឺគ្រុនឈាម ជំងឺហ្ស៊ីកា និងជំងឺឈីកា បន្តពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀត។ | ដូចជាយានជំនិះចម្បងដែលដឹកជញ្ជូនមេរោគគ្រុនឈាមពីអ្នកជំងឺម្នាក់ទៅកាន់មនុស្សមានសុខភាពល្អម្នាក់ទៀតនៅពេលថ្ងៃត្រង់។ |
| Susceptibility test (ការធ្វើតេស្តភាពងាយរងគ្រោះនឹងថ្នាំ) | ជានីតិវិធីពិសោធន៍តាមស្តង់ដារ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យមើលថាតើហ្វូងសត្វល្អិតនៅតំបន់ណាមួយ ងាយនឹងត្រូវសម្លាប់ដោយថ្នាំគីមីកម្រិតណា ដើម្បីជួយឱ្យអាជ្ញាធរវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពថ្នាំដែលកំពុងប្រើប្រាស់។ | ដូចជាការបាញ់សាកល្បងអាវក្រោះការពារគ្រាប់កាំភ្លើង ដើម្បីមើលថាតើអាវនោះនៅតែអាចការពារគ្រាប់បានដែរឬទេ មុននឹងយកទៅឱ្យប៉ូលីសប្រើប្រាស់ផ្ទាល់។ |
| Hybridization (ការបង្កាត់ពូជឆ្លងកាត់) | ជាដំណើរការនៃការបន្តពូជរវាងសត្វ ឬរុក្ខជាតិដែលមានប្រភព ឬសេនេទិចខុសគ្នា។ ក្នុងការសិក្សានេះ គេត្រូវរៀបចំកន្លែងចិញ្ចឹមមូសដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដើម្បីការពារកុំឱ្យមូសពីតំបន់ផ្សេងគ្នាមកបង្កាត់ពូជគ្នា ដែលធ្វើឱ្យខូចភាពសុទ្ធនៃហ្សែនរបស់មូសតាមតំបន់នីមួយៗ។ | ដូចជាការរារាំងមិនឱ្យគោពូជខ្មែរទៅបង្កាត់ជាមួយគោពូជអូស្ត្រាលី ដើម្បីរក្សាពូជគោខ្មែរឱ្យនៅសុទ្ធល្អងាយស្រួលក្នុងការសិក្សាពីលក្ខណៈដើមរបស់វា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
