បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហាជំងឺទ្រីប៉ាណូសូម៉ូស៊ីស (Trypanosomosis) លើសត្វពាហនៈនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក ដោយស្វែងរកសារធាតុសកម្មពីរុក្ខជាតិឱសថធម្មជាតិ ដើម្បីជំនួសឱសថគីមីដែលមានតម្លៃថ្លៃនិងបង្កភាពស៊ាំនឹងថ្នាំ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានធ្វើការចម្រាញ់សារធាតុពីរុក្ខជាតិឱសថចំនួន ១៣ ប្រភេទ ហើយធ្វើតេស្តសកម្មភាពរបស់វានៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ (In vitro) ប្រឆាំងនឹងប៉ារ៉ាស៊ីត Trypanosoma brucei brucei។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Aqueous extract of Khaya senegalensis bark ការចម្រាញ់ដោយទឹកពីសំបកដើម Khaya senegalensis |
មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុតក្នុងការធ្វើឱ្យប៉ារ៉ាស៊ីតអសកម្មក្នុងរយៈពេលខ្លី។ ការប្រើប្រាស់ទឹកជាសារធាតុរំលាយគឺមានតម្លៃថោក និងមានសុវត្ថិភាព។ | ការបកសំបកដើមអាចប៉ះពាល់ដល់ការលូតលាស់ ឬការរស់រានរបស់ដើមឈើ។ | ប៉ារ៉ាស៊ីត Trypanosoma brucei brucei ទាំងអស់មិនអាចកម្រើកបានក្នុងរយៈពេល ៣០ នាទីនៃការភ្ញាស់ (នៅកំហាប់ ៨.៣ mg/ml)។ |
| Methanolic extract of Khaya senegalensis bark ការចម្រាញ់ដោយមេតាណុលពីសំបកដើម Khaya senegalensis |
អាចទាញយកសារធាតុសកម្មមួយចំនួនដែលមិនរលាយក្នុងទឹក។ បង្ហាញសកម្មភាពប្រឆាំងប៉ារ៉ាស៊ីតបានល្អ។ | ត្រូវការសារធាតុគីមី (មេតាណុល) ក្នុងការចម្រាញ់ ដែលទាមទារការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ និងចំណាយច្រើនជាងទឹក។ ប្រសិទ្ធភាពយឺតជាងការចម្រាញ់ដោយទឹកបន្តិច។ | ធ្វើឱ្យប៉ារ៉ាស៊ីតឈប់កម្រើកនៅនាទីទី ៥០ នៃការភ្ញាស់។ |
| Aqueous extract of Tamarindus indica leaves ការចម្រាញ់ដោយទឹកពីស្លឹកអំពិល (Tamarindus indica) |
ស្លឹកងាយស្រួលប្រមូលដោយមិនប៉ះពាល់ដល់ដើម ហើយអំពិលជារុក្ខជាតិដែលមានដុះជាទូទៅនៅកម្ពុជា។ | មានប្រសិទ្ធភាពទាបជាងគេបើប្រៀបធៀបជាមួយសារធាតុចម្រាញ់សកម្ម៣ផ្សេងទៀត។ | ប៉ារ៉ាស៊ីតឈប់កម្រើកនៅនាទីទី ៥០ នៃការភ្ញាស់ (នៅកំហាប់ ៨.៣ mg/ml)។ |
| Extracts of Albizia lebbeck (leaves and seeds) ការចម្រាញ់ពីស្លឹក និងគ្រាប់នៃដើមចាម្ចុរី (Albizia lebbeck) |
ជារុក្ខជាតិងាយស្រួលរក ប៉ុន្តែមិនបានបង្ហាញលទ្ធផលវិជ្ជមានក្នុងការធ្វើតេស្តនេះទេ។ | មិនមានសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងប៉ារ៉ាស៊ីត T.b. brucei នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍នោះទេ ដែលអាចបណ្តាលមកពីកង្វះការធ្វើមេតាប៉ូលីស (Bio-transformation) ដែលមានតែនៅក្នុងសារពាង្គកាយរស់។ | គ្មានសកម្មភាពសម្លាប់ប៉ារ៉ាស៊ីត សូម្បីតែនៅកំហាប់ ១០០% ក៏ដោយ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានមន្ទីរពិសោធន៍កម្រិតមធ្យម ទាំងផ្នែកជីវសាស្ត្រ និងគីមីវិទ្យា សម្រាប់ការចម្រាញ់រុក្ខជាតិ និងការបណ្តុះប៉ារ៉ាស៊ីតរស់។
ការសិក្សានេះផ្តោតលើរុក្ខជាតិនៅភាគខាងជើងប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា និងធ្វើតេស្តតែលើប្រភេទប៉ារ៉ាស៊ីត Trypanosoma brucei brucei ដែលមានច្រើននៅទ្វីបអាហ្រ្វិក។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ជំងឺទ្រីប៉ាណូសូម៉ូស៊ីសលើសត្វ (ដូចជាជំងឺ Surra) ច្រើនបង្កឡើងដោយ Trypanosoma evansi ដូច្នេះលទ្ធផលនេះមិនអាចយកមកអនុវត្តផ្ទាល់បានទេ តែទាមទារការធ្វើតេស្តបញ្ជាក់ឡើងវិញលើប្រភេទប៉ារ៉ាស៊ីត និងរុក្ខជាតិក្នុងស្រុក។
វិធីសាស្ត្រនៃការចម្រាញ់ និងការធ្វើតេស្តនេះ គឺមានប្រយោជន៍ខ្លាំងសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវផ្នែកបសុពេទ្យ និងឱសថបុរាណនៅកម្ពុជា។
ការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រនេះអាចជួយកម្ពុជាក្នុងការធ្វើសុពលភាពតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រលើចំណេះដឹងឱសថបុរាណខ្មែរ សម្រាប់ការថែទាំសុខភាពសត្វពាហនៈ និងកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើថ្នាំគីមីនាំចូល។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| in vitro (ក្នុងកែវពិសោធន៍ ឬ មន្ទីរពិសោធន៍) | ការធ្វើពិសោធន៍ ឬការសិក្សាស្រាវជ្រាវដែលធ្វើឡើងនៅខាងក្រៅសារពាង្គកាយរស់ (ដូចជាក្នុងបំពង់សាក ចាន Petri ឬបន្ទះ Micro-titre) ដើម្បីសង្កេតមើលប្រតិកម្មផ្សេងៗក្នុងបរិស្ថានដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រង។ | ដូចជាការសាកល្បងដាំគ្រាប់ពូជនៅក្នុងកែវទឹកដាច់ដោយឡែកក្នុងបន្ទប់ពិសោធន៍ មុននឹងយកវាទៅដាំក្នុងដីចំការផ្ទាល់។ |
| Trypanosomosis (ជំងឺទ្រីប៉ាណូសូម៉ូស៊ីស) | ជាជំងឺម៉្យាងដែលកើតលើសត្វនិងមនុស្ស បង្កឡើងដោយប៉ារ៉ាស៊ីតឈ្មោះ Trypanosoma ដែលឆ្លងតាមរយៈការខាំបឺតឈាមពីសត្វល្អិត (ដូចជារុយ Tsetse) ធ្វើឱ្យសត្វមានអាការៈខ្សោយ ស្លេកស្លាំង និងអាចងាប់បាន ប្រសិនបើមិនព្យាបាល។ | ប្រៀបដូចជាជំងឺគ្រុនចាញ់ដែរ តែវាឆ្លងតាមរយៈរុយខាំ ហើយច្រើនកើតលើសត្វគោក្របី ដែលធ្វើឱ្យពួកវាស្គាំងស្គមនិងឈឺធ្ងន់។ |
| Ethnopharmacology (ឱសថសាស្ត្រជនជាតិដើម ឬការសិក្សាពីឱសថបុរាណ) | ជាការសិក្សាស្រាវជ្រាវតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រទៅលើរុក្ខជាតិ សត្វ ឬសារធាតុផ្សំផ្សេងៗដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាថ្នាំដោយប្រជាជន ឬសហគមន៍ជនជាតិដើមតាំងពីបុរាណកាលមក ដើម្បីស្វែងរកសារធាតុសកម្មថ្មីៗសម្រាប់ផលិតជាឱសថទំនើប។ | ដូចជាការយកក្បួនថ្នាំខ្មែរបុរាណដែលចាស់ៗធ្លាប់ស្ងោរផឹក មកធ្វើតេស្តក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដើម្បីរកមើលថាតើវាពិតជាមានប្រសិទ្ធភាពសម្លាប់មេរោគមែនឬអត់។ |
| Chemoprophylaxis (គីមីបង្ការ ឬការប្រើថ្នាំគីមីការពារជំងឺ) | ការប្រើប្រាស់ថ្នាំ ឬសារធាតុគីមីដើម្បីការពារការឆ្លង ឬទប់ស្កាត់ការវិវឌ្ឍនៃជំងឺណាមួយ មុនពេលដែលជំងឺនោះកើតឡើងពេញលេញលើរាងកាយ។ | ដូចជាការលេបថ្នាំទម្លាក់សត្វល្អិតទុកជាមុន នៅពេលធ្វើដំណើរទៅតំបន់ព្រៃភ្នំ ដើម្បីការពារកុំឱ្យកើតជំងឺគ្រុនចាញ់។ |
| Bio-transformation (ការបំប្លែងជីវសាស្ត្រ) | ដំណើរការដែលរាងកាយសត្វ ឬមនុស្ស (ជាពិសេសសរីរាង្គដូចជាថ្លើម) ធ្វើការបំប្លែងសារធាតុគីមី ឬថ្នាំពីទម្រង់មួយទៅទម្រង់មួយទៀត ដែលអាចធ្វើឱ្យសារធាតុអសកម្ម (មិនមានប្រសិទ្ធភាព) ប្រែជាមានសកម្មភាពព្យាបាលបាន។ | ដូចជាការញ៉ាំអាហារឆៅ ដែលរាងកាយយើងត្រូវរំលាយនិងបំប្លែងវាសិនទើបអាចទាញយកជីវជាតិទៅប្រើប្រាស់និងមានកម្លាំងបាន។ |
| Trypanosoma brucei brucei (ទ្រីប៉ាណូសូម៉ា ប្រ៊ូសេអ៊ី ប្រ៊ូសេអ៊ី) | ជាប្រភេទរងនៃប៉ារ៉ាស៊ីតឯកកោសិកាដែលបង្កជំងឺទ្រីប៉ាណូសូម៉ូស៊ីស (Trypanosomosis) ជាពិសេសលើសត្វពាហនៈនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក ដោយវាហែលក្នុងចរន្តឈាមរបស់សត្វ និងបំផ្លាញកោសិការាងកាយ។ | វាជាសត្វល្អិតតូចៗបំផុតដែលអាចមើលឃើញតែតាមមីក្រូទស្សន៍ ដែលហែលលេងក្នុងឈាមសត្វគោក្របី ដូចជាដង្កូវតូចៗទំពារស៊ីកោសិកាឈាមខាងក្នុងអញ្ចឹង។ |
| Methanolic extract (សារធាតុចម្រាញ់ដោយមេតាណុល) | សារធាតុសកម្មដែលទាញយកពីរុក្ខជាតិ ដោយប្រើប្រាស់សារធាតុរំលាយគីមីឈ្មោះ មេតាណុល (Methanol) ដែលមានសមត្ថភាពអាចទាញយកសារធាតុសរីរាង្គមួយចំនួនដែលមិនអាចរលាយក្នុងទឹកបាន។ | ដូចជាការត្រាំស្រាថ្នាំ ដែលជាតិអាល់កុលអាចទាញយកជាតិថ្នាំពីសំបកឈើបានល្អនិងខាប់ជាងការត្រាំក្នុងទឹកធម្មតា។ |
| Micro-titre plates (បន្ទះតេស្តមីក្រូទីត្រ) | ជាបន្ទះប្លាស្ទិកដែលមានរន្ធតូចៗជាច្រើន (ឧទាហរណ៍ ៩៦ រន្ធ) ប្រើក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍សម្រាប់ដាក់សំណាកក្នុងបរិមាណតិចតួចបំផុត ដើម្បីធ្វើការពិសោធន៍ប្រតិកម្មគីមី ឬជីវសាស្ត្រជាច្រើនក្នុងពេលតែមួយ និងចំណេញពេលវេលា។ | ដូចជាថាសចាក់នំគ្រក់ដែលមានរន្ធតូចៗជាច្រើន ដែលយើងអាចចាក់តេស្តម្សៅនំផ្សេងៗគ្នាក្នុងពេលតែមួយបាន។ |
| in vivo (ក្នុងសារពាង្គកាយរស់) | ការធ្វើពិសោធន៍ ឬការសិក្សាស្រាវជ្រាវដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅក្នុងរាងកាយនៃសារពាង្គកាយដែលមានជីវិតទាំងមូល ដូចជាសត្វកណ្តុរ ឬមនុស្សផ្ទាល់ ដើម្បីមើលប្រសិទ្ធភាពព្យាបាលនិងផលប៉ះពាល់ពិតប្រាកដ។ | ដូចជាការយកពូជស្រូវថ្មីទៅដាំផ្ទាល់នៅលើវាលស្រែពិតប្រាកដ ដើម្បីមើលថាតើវាធន់នឹងអាកាសធាតុនិងសត្វល្អិតឬអត់។ |
| Motility (លទ្ធភាពកម្រើក ឬចលនា) | សមត្ថភាពរបស់សរីរាង្គតូចៗ ឬប៉ារ៉ាស៊ីតក្នុងការធ្វើចលនាទីតាំងពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយទៀតដោយខ្លួនឯង។ ក្នុងបរិបទនៃការស្រាវជ្រាវនេះ វាត្រូវបានប្រើដើម្បីវាស់ស្ទង់ថាតើប៉ារ៉ាស៊ីតងាប់ (អសកម្ម) ឬនៅរស់ ក្រោយពេលដាក់ថ្នាំសាកល្បង។ | ដូចជាការយកឈើទៅចាក់ដង្កូវ បើវានៅកម្រើក មានន័យថាវានៅរស់ តែបើវាស្ងៀមទ្រឹង មានន័យថាវាងាប់ឬសន្លប់បាត់ទៅហើយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
