បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងនឹងការធ្លាក់ចុះទិន្នផលដំណាំដោយសារអាកាសធាតុមិនទៀងទាត់ និងគ្រោះរាំងស្ងួតចុងរដូវ ដោយផ្តោតលើការវាយតម្លៃភាពធន់ និងអន្តរកម្មរវាងពូជ និងបរិស្ថាន (G × E) លើដំណាំស្រូវសាឡី Hordeum vulgare L. នៅតំបន់ខ្ពង់រាបនៃប្រទេសអេត្យូពី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់ការវិភាគវ៉ារ្យ៉ង់ និងក្រាហ្វិក GGE biplot ដើម្បីវាយតម្លៃទិន្នផល និងស្ថិរភាពរបស់ដំណាំ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| High-Yielding Elite Varieties Strategy យុទ្ធសាស្ត្រជ្រើសរើសពូជបង្កាត់ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ (ឧទាហរណ៍ពូជ eh42) |
ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់បំផុតក្នុងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុល្អ និងមានការថែទាំត្រឹមត្រូវពេញលេញ។ | ងាយរងគ្រោះ និងធ្លាក់ចុះទិន្នផលយ៉ាងគំហុកនៅពេលជួបប្រទះគ្រោះរាំងស្ងួតនៅចុងរដូវ (Season-end drought)។ | ពូជ eh42 ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ជាងគេបំផុតក្នុងឆ្នាំដែលមិនសូវមានគ្រោះរាំងស្ងួត (២០០៣ និង ២០០៤) ប៉ុន្តែធ្លាក់ចុះខ្លាំងនៅឆ្នាំ ២០០២។ |
| Early-Maturing Landraces Strategy យុទ្ធសាស្ត្រជ្រើសរើសពូជក្នុងស្រុកឆាប់ប្រមូលផល (ឧទាហរណ៍ពូជ Sasa, dim) |
ធន់នឹងគ្រោះរាំងស្ងួតចុងរដូវបានយ៉ាងល្អ ដែលស័ក្តិសមសម្រាប់កសិករខ្នាតតូចដែលមិនចង់ប្រឈមហានិភ័យបាត់បង់ទិន្នផលទាំងស្រុង។ | ជាទូទៅផ្តល់ទិន្នផលសរុបទាបជាងពូជបង្កាត់ទំនើបៗ នៅពេលដែលលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុផ្តល់អំណោយផលល្អ។ | ពូជ Sasa ជាពូជក្នុងស្រុកឆាប់ប្រមូលផល ដែលផ្តល់ទិន្នផលល្អបំផុតប្រចាំឆ្នាំ ២០០២ ដែលជាឆ្នាំមានគ្រោះរាំងស្ងួតចុងរដូវធ្ងន់ធ្ងរ។ |
| Compromise Genotypes Strategy យុទ្ធសាស្ត្រជ្រើសរើសពូជសម្របសម្រួល (ឧទាហរណ៍ពូជ 3304-11, 3381-04) |
អាចរក្សាបាននូវស្ថិរភាពទិន្នផលសមរម្យ ទាំងក្នុងស្ថានភាពអាកាសធាតុល្អ និងស្ថានភាពមានគ្រោះរាំងស្ងួត។ | មិនមែនជាពូជដែលផ្តល់ទិន្នផលកំពូលផ្តាច់គេក្នុងលក្ខខណ្ឌណាមួយជាក់លាក់ឡើយ (មិនខ្ពស់បំផុតពេលអាកាសធាតុល្អ តែមិនទាបបំផុតពេលរាំងស្ងួត)។ | ការវិភាគដោយ GGE Biplot បង្ហាញថាពូជ 3304-11 និង 3381-04 ស្ថិតក្នុងតំបន់ដែលមានទិន្នផលខ្ពស់សមរម្យក្រោមសម្ពាធទាំងសងខាង (Low and High Stress)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការសាកល្បងផ្ទាល់នៅលើវាលស្រែក្នុងរយៈពេលយូរឆ្នាំ ព្រមទាំងការប្រើប្រាស់កម្លាំងពលកម្មប្រមូលទិន្នន័យ និងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់វិភាគទិន្នន័យស្ថិតិស្មុគស្មាញ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតំបន់ខ្ពង់រាប Holetta នៃប្រទេសអេត្យូពី ដោយផ្តោតលើពូជស្រូវសាឡី Hordeum vulgare L. ចំនួន៣៩ប្រភេទ។ ទោះបីជាកម្ពុជាមិនមានការដាំដុះស្រូវសាឡី និងមានអាកាសធាតុខុសគ្នាក៏ដោយ ប៉ុន្តែបញ្ហាប្រឈមនៃគ្រោះរាំងស្ងួតចុងរដូវ (Season-end drought) និងអាកាសធាតុមិនទៀងទាត់ គឺជាបញ្ហាដ៏ធំដែលកសិករកម្ពុជាតែងតែជួបប្រទះញឹកញាប់ ជាពិសេសដំណាំស្រូវ។
វិធីសាស្ត្រវិភាគអន្តរកម្មពូជនិងបរិស្ថានតាមរយៈ GGE Biplot នេះ ពិតជាមានតម្លៃនិងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់កម្មវិធីបង្កាត់ពូជដំណាំនៅកម្ពុជា។
ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រ GGE Biplot នឹងជួយឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាអាចកំណត់អត្តសញ្ញាណពូជដំណាំដែលមានស្ថិរភាពខ្ពស់ ផ្តល់ជម្រើសច្បាស់លាស់ដល់កសិករ និងកាត់បន្ថយហានិភ័យបាត់បង់ទិន្នផលនៅពេលមានគ្រោះរាំងស្ងួត។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Genotype × environment interaction (អន្តរកម្មរវាងពូជ និងបរិស្ថាន) | ជាបាតុភូតដែលពូជដំណាំមួយឆ្លើយតបខុសៗគ្នា (ផ្តល់ទិន្នផល ឬលូតលាស់ខុសគ្នា) ទៅនឹងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានផ្សេងៗគ្នា ដូចជាអាកាសធាតុ ដី ឬកម្រិតនៃការថែទាំ។ នៅក្នុងការអនុវត្ត វាមានន័យថា ពូជដែលល្អបំផុតនៅកន្លែងមួយ អាចមិនមែនជាពូជដែលល្អបំផុតនៅកន្លែងមួយទៀតនោះទេ។ | ដូចជាមនុស្សម្នាក់ដែលពូកែរៀនគណិតវិទ្យា តែខ្សោយផ្នែកកីឡា ចំណែកម្នាក់ទៀតពូកែកីឡា តែខ្សោយគណិតវិទ្យា គឺអាស្រ័យលើស្ថានភាពដែលពួកគេកំពុងប្រឈម។ |
| GGE biplot (ក្រាហ្វិក GGE biplot) | ជាឧបករណ៍ស្ថិតិ និងក្រាហ្វិកដែលប្រើសម្រាប់វិភាគ និងបង្ហាញរូបភាពនៃឥទ្ធិពលចម្បងរបស់ពូជ (Genotype main effect) និងអន្តរកម្មរវាងពូជ-បរិស្ថាន (G×E)។ ឧបករណ៍នេះជួយអ្នកស្រាវជ្រាវមើលឃើញយ៉ាងច្បាស់លើក្រដាសមួយសន្លឹកថាពូជណាមានស្ថិរភាព និងស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់បរិស្ថានណាមួយ។ | ដូចជាផែនទីចង្អុលបង្ហាញផ្លូវ ដែលប្រាប់យើងថាពូជដំណាំមួយណាជាជើងឯកប្រចាំតំបន់នីមួយៗ និងពូជណាដែលអាចដាំបានគ្រប់កន្លែង។ |
| Season-end drought (គ្រោះរាំងស្ងួតចុងរដូវ) | ជាស្ថានភាពកង្វះខាតទឹកភ្លៀង ឬសំណើមដីដែលកើតឡើងនៅដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃការលូតលាស់របស់ដំណាំ ជាពិសេសក្នុងអំឡុងពេលចេញផ្កា និងការចាក់សាច់គ្រាប់ (grain filling) ដែលធ្វើឱ្យគ្រាប់ស្ពឹក និងទិន្នផលធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង។ | ដូចជារថយន្តដែលកំពុងរត់ជិតដល់គោលដៅ ប៉ុន្តែស្រាប់តែអស់សាំងកណ្តាលទី ធ្វើឱ្យមិនអាចបញ្ចប់ការធ្វើដំណើរបានល្អ។ |
| Landrace (ពូជក្នុងស្រុក ឬពូជធម្មជាតិ) | ជាពូជដំណាំប្រពៃណីដែលកសិករបានដាំដុះ និងជ្រើសរើសតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយនៅក្នុងតំបន់ជាក់លាក់មួយ។ វាកសាងភាពស៊ាំ និងសម្របខ្លួនបានយ៉ាងល្អទៅនឹងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុសំបូរបញ្ហា ឬជំងឺប្រចាំតំបន់នោះ ទោះបីជាទិន្នផលរបស់វាជាទូទៅអាចទាបជាងពូជបង្កាត់ថ្មីៗក៏ដោយ។ | ដូចជាមាន់ស្រែ ដែលធន់នឹងជំងឺ និងអាកាសធាតុជាងមាន់កសិដ្ឋាន ទោះបីជាវាមិនសូវសាច់ច្រើន ឬឆាប់ធំក៏ដោយ។ |
| Singular value decomposition (ការបំបែកតម្លៃឯកវចនៈ ឬ SVD) | ជាបច្ចេកទេសគណិតវិទ្យាក្នុងការបំបែកម៉ាទ្រីសទិន្នន័យដ៏ស្មុគស្មាញ (ដូចជាទិន្នផលនៃពូជច្រើនប្រភេទក្នុងបរិស្ថានច្រើនកន្លែង) ទៅជាផ្នែកតូចៗដែលងាយស្រួលយល់ និងយកទៅគូរជាក្រាហ្វិក Biplot ដើម្បីរកមើលកត្តាចម្បងដែលធ្វើឱ្យមានភាពខុសគ្នា។ | ដូចជាការយកម្ហូបមួយចានដែលចម្អិនរួច មកវិភាគបំបែករកមើលថាតើមានគ្រឿងផ្សំអ្វីខ្លះ និងមួយណាមានឥទ្ធិពលលើរសជាតិលេចធ្លោជាងគេ។ |
| Best linear unbiased predictions - BLUPs (ការព្យាករណ៍លីនេអ៊ែរល្អបំផុតដែលមិនលម្អៀង) | ជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិប្រើសម្រាប់ប៉ាន់ស្មានតម្លៃពិតប្រាកដនៃសមត្ថភាពរបស់ពូជដំណាំ (ដូចជាទិន្នផល) ដោយកាត់បន្ថយ ឬលុបបំបាត់កំហុស ឬភាពលម្អៀងដែលបណ្តាលមកពីកត្តាបរិស្ថានចៃដន្យ ឬភាពមិនប្រក្រតីនៃការរៀបចំការពិសោធន៍។ | ដូចជាការវាយតម្លៃសមត្ថភាពពិតប្រាកដរបស់សិស្សម្នាក់ដោយផ្អែកលើលទ្ធផលប្រឡងជាច្រើនមុខវិជ្ជា និងច្រើនឆ្នាំ ដើម្បីកុំឱ្យវាយតម្លៃខុសដោយសារតែសិស្សនោះឈឺនៅថ្ងៃប្រឡងណាមួយ។ |
| Crossover interaction (អន្តរកម្មខ្វែង) | ជាប្រភេទអន្តរកម្ម G×E ដែលចំណាត់ថ្នាក់របស់ពូជដំណាំផ្លាស់ប្តូរទាំងស្រុងពីបរិស្ថានមួយទៅបរិស្ថានមួយទៀត។ ឧទាហរណ៍ ពូជ ក ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ជាង ពូជ ខ នៅកន្លែងទី១ ប៉ុន្តែនៅកន្លែងទី២ ពូជ ខ វិញដែលផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ជាង ពូជ ក។ | ដូចជាការប្រណាំងឡាន ដោយឡានកង់តូចរត់លឿនជាងនៅលើផ្លូវកៅស៊ូ ប៉ុន្តែចាញ់ឡានកង់ធំនៅពេលរត់លើផ្លូវដីភក់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
