បញ្ហា (The Problem)៖ ពូជដំឡូងមីដ៏ល្អចាំបាច់ត្រូវមានសក្តានុពល និងស្ថិរភាពខ្ពស់នៃលក្ខណៈកសិកម្មសំខាន់ៗនៅក្រោមលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានដាំដុះចម្រុះគ្នា។ ការស្រាវជ្រាវនេះមានគោលបំណងវាយតម្លៃសក្តានុពល និងស្ថិរភាពនៃពូជដំឡូងមីស៊េរីឆ្នាំ ២០១៨ ក្នុងបរិស្ថានវាលចំនួន ១៤ កន្លែងផ្សេងៗគ្នា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានធ្វើការវាយតម្លៃពូជដំឡូងមីដែលកំពុងអភិវឌ្ឍចំនួន ៣ ខ្សែស្រឡាយ និងពូជត្រួតពិនិត្យចំនួន ៣ ប្រភេទ ដោយប្រើប្រាស់ការរចនាប្លុកពេញលេញដោយចៃដន្យ និងការវិភាគទិន្នន័យស្ថិតិតាមរយៈ GGE Biplot។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Cassava Line CMR61-52-134 (Elite Line) ខ្សែស្រឡាយពូជដំឡូងមី CMR61-52-134 (ពូជឆ្នើម) |
មានសក្តានុពល និងស្ថិរភាពខ្ពស់បំផុតក្នុងការផ្តល់ទិន្នផលមើមស្រស់ បរិមាណម្សៅ និងទិន្នផលម្សៅសរុបនៅគ្រប់លក្ខខណ្ឌបរិស្ថាន។ អាចបន្សាំខ្លួនបានយ៉ាងទូលំទូលាយ (General adaptation)។ | មិនមានចំណុចខ្សោយធំដុំត្រូវបានរាយការណ៍ឡើយ ប៉ុន្តែវាទាមទារការថែទាំតាមស្តង់ដារដើម្បីទទួលបានទិន្នផលអតិបរមា។ | ទិន្នផលមើមស្រស់ជាមធ្យម ៥,៨៦៨ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ បរិមាណម្សៅ ២២.៤% និងទិន្នផលម្សៅ ១,៣៥៩ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ។ |
| Cassava Line CMR61-52-113 ខ្សែស្រឡាយពូជដំឡូងមី CMR61-52-113 |
មានសក្តានុពលខ្ពស់ក្នុងការផ្តល់បរិមាណម្សៅ (ភាគរយម្សៅ) ខ្ពស់ជាងគេ។ | មានស្ថិរភាពទាបក្នុងការផ្តល់ទិន្នផលមើមស្រស់ និងទិន្នផលម្សៅ មានន័យថាវាបន្សាំខ្លួនបានតែក្នុងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានជាក់លាក់ (Specific adaptation) ប៉ុណ្ណោះ។ | បរិមាណម្សៅជាមធ្យមខ្ពស់ដល់ទៅ ២៣.៨% ប៉ុន្តែទិន្នផលរួមមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ |
| Cassava Line CMR61-51-39 ខ្សែស្រឡាយពូជដំឡូងមី CMR61-51-39 |
មានស្ថិរភាពល្អសមរម្យក្នុងការផ្តល់ទិន្នផលមើមស្រស់ក្នុងបរិស្ថានមួយចំនួន។ | សក្តានុពលនៃទិន្នផលមើមស្រស់ និងទិន្នផលម្សៅមានកម្រិតទាប បើប្រៀបធៀបទៅនឹងពូជ CMR61-52-134។ | មានចំណាត់ថ្នាក់កម្រិតមធ្យមទាំងទិន្នផល និងស្ថិរភាពក្នុងការវិភាគ GGE biplot។ |
| Standard Check Varieties (e.g., Kasetsart 50, Rayong 9) ពូជត្រួតពិនិត្យស្តង់ដារ (ឧ. ពូជកាសេតសាត ៥០ និង រ៉ាក់យ៉ង ៩) |
ជាពូជដែលកសិករនិយមដាំដុះស្រាប់ និងមានទិន្នន័យមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់សម្រាប់ធ្វើការប្រៀបធៀប។ | បង្ហាញសក្តានុពល និងស្ថិរភាពទាបជាងខ្សែស្រឡាយពូជថ្មី CMR61-52-134 នៅក្រោមការសាកល្បងពហុបរិស្ថាននេះ។ | ផ្តល់ទិន្នផល និងស្ថិរភាពទាបជាងពូជឆ្នើមថ្មី ធ្វើឱ្យពួកវាស្ថិតនៅឆ្ងាយពីចំណុចពូជឧត្តមគតិ (Ideal Genotype) ក្នុងក្រាហ្វិក GGE biplot។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារធនធានច្រើនក្នុងការរៀបចំការសាកល្បងនៅទីតាំងវាលស្រែចំនួន ១៤ កន្លែងផ្សេងៗគ្នា ព្រមទាំងត្រូវការកម្មវិធីស្ថិតិឯកទេសដើម្បីវិភាគទិន្នន័យ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងខេត្តចំនួន ១៤ នៃប្រទេសថៃ (គ្របដណ្តប់ភាគខាងជើង ឦសាន កណ្តាល និងខាងកើត) ក្នុងចន្លោះឆ្នាំ ២០២៣-២០២៤។ ទោះបីជាអាកាសធាតុមានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រទេសកម្ពុជាក៏ដោយ ក៏ភាពខុសគ្នានៃប្រភេទដី និងរបាយទឹកភ្លៀងក្នុងតំបន់ជាក់ស្តែងនៃប្រទេសកម្ពុជា អាចទាមទារឱ្យមានការសាកល្បងបន្សាំក្នុងស្រុកជាមុនសិន មុននឹងណែនាំពូជនេះដល់កសិករខ្មែរ។
វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃ GGE biplot និងលទ្ធផលពូជដំឡូងមីឆ្នើមនេះ មានអត្ថប្រយោជន៍ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងល្អសម្រាប់អភិវឌ្ឍវិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រ GGE biplot និងការសាកល្បងពូជដំឡូងមីដែលមានស្ថិរភាពខ្ពស់ នឹងជួយពង្រឹងប្រសិទ្ធភាពនៃការជ្រើសរើសពូជដំណាំ ព្រមទាំងលើកកម្ពស់សេដ្ឋកិច្ចរបស់កសិករកម្ពុជាយ៉ាងជាក់ស្តែង។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| GGE biplot (ក្រាហ្វិក GGE Biplot) | វិធីសាស្ត្រវិភាគស្ថិតិដែលប្រើប្រាស់ក្រាហ្វិកដើម្បីបង្ហាញពីឥទ្ធិពលរួមបញ្ចូលគ្នានៃពូជសេនេទិច (G) និងអន្តរកម្មរវាងពូជជាមួយបរិស្ថាន (GEI) ដើម្បីវាយតម្លៃសក្តានុពល និងស្ថិរភាពរបស់ដំណាំក្នុងលក្ខខណ្ឌដាំដុះផ្សេងៗគ្នា។ | ដូចជាការប្រើផែនទីក្រាហ្វិកដែលចង្អុលបង្ហាញថា តើកីឡាករណាលេងបានល្អបំផុតនៅទីលានប្រកួតណាខ្លះ និងកីឡាករណាលេងបានល្អជាងគេនៅគ្រប់ទីលាន។ |
| Genotype-environment interaction (អន្តរកម្មរវាងពូជនិងបរិស្ថាន / GEI) | បាតុភូតដែលពូជដំណាំ (Manihot esculenta) ដូចគ្នាផ្តល់ទិន្នផល ឬបង្ហាញលក្ខណៈខុសៗគ្នា នៅពេលដែលត្រូវបានយកទៅដាំដុះក្នុងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ កម្រិតទឹកភ្លៀង ឬប្រភេទដីខុសៗគ្នា។ | ដូចជាមនុស្សម្នាក់ដែលរៀនពូកែពេលរៀននៅផ្ទះស្ងាត់ តែរៀនមិនចូលសោះពេលរៀននៅហាងកាហ្វេអ៊ូអរ ដែលបង្ហាញថាបរិយាកាសមានឥទ្ធិពលប្រែប្រួលលើសមត្ថភាពរបស់គាត់។ |
| Multi-environment trial (ការសាកល្បងពហុបរិស្ថាន / MET) | ការរៀបចំការដាំដុះសាកល្បងពូជដំណាំដដែលៗ នៅតាមទីតាំងភូមិសាស្ត្រជាច្រើនកន្លែង ក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នា ដើម្បីវាយតម្លៃភាពធន់ និងការបន្សាំខ្លួនរបស់វាមុននឹងចេញផ្សាយជាផ្លូវការ។ | ដូចជាការយកឡានម៉ូដែលថ្មីមួយទៅបើកសាកល្បងទាំងលើផ្លូវកៅស៊ូ ផ្លូវលំ ផ្លូវភ្នំ និងផ្លូវភក់ ដើម្បីវាស់ស្ទង់មើលថាតើវាធន់កម្រិតណាក្នុងស្ថានភាពជាក់ស្តែង។ |
| Ideal genotype (ពូជក្នុងឧត្តមគតិ) | នៅក្នុងការវិភាគ GGE biplot វាគឺជាចំណុចពូជសម្មតិកម្មនៅលើក្រាហ្វិក ដែលតំណាងឱ្យពូជដែលមានសក្តានុពលខ្ពស់បំផុត (ទិន្នផលខ្ពស់) និងមានស្ថិរភាពដាច់ខាត (មិនប្រែប្រួលទោះដាំនៅទីណាក៏ដោយ) ដែលប្រើជាចំណុចកណ្តាលសម្រាប់ប្រៀបធៀបជាមួយពូជជាក់ស្តែង។ | ដូចជាសិស្សគំរូម្នាក់ដែលតែងតែប្រឡងបានពិន្ទុ ១០០ គ្រប់មុខវិជ្ជា និងគ្រប់កាលៈទេសៈ ដែលគ្រូយកធ្វើជាស្តង់ដាររង្វាស់សម្រាប់សិស្សដទៃ។ |
| General adaptation (ការបន្សាំខ្លួនទូលំទូលាយ) | សមត្ថភាពរបស់ពូជដំណាំដែលអាចរក្សាបាននូវការលូតលាស់ល្អ និងផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់នៅតាមតំបន់គោលដៅជាច្រើន ទោះបីជាតំបន់ទាំងនោះមានលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានខុសៗគ្នាក៏ដោយ។ | ដូចជាអាវយឺតប្រភេទ Freesize ដែលមនុស្សស្គម មធ្យម ឬធាត់ ក៏អាចស្លៀកបានយ៉ាងស័ក្តិសម។ |
| Specific adaptation (ការបន្សាំខ្លួនជាក់លាក់) | សមត្ថភាពរបស់ពូជដំណាំដែលអាចផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់បំផុត និងលូតលាស់ល្អខ្លាំង តែនៅក្នុងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាន ឬតំបន់ដាំដុះដែលមានប្រភេទដី និងអាកាសធាតុជាក់លាក់ណាមួយប៉ុណ្ណោះ។ | ដូចជាសំបកកង់ឡានសម្រាប់រត់លើព្រិល ដែលមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុតតែលើផ្លូវទឹកកក តែមានគ្រោះថ្នាក់ឬឆាប់សឹកបើទាញយកមករត់លើផ្លូវកៅស៊ូក្តៅធម្មតា។ |
| Mega-environment (មហាបរិស្ថាន / តំបន់បរិស្ថានធំ) | ការចាត់ថ្នាក់ប្រមូលផ្តុំទីតាំងដាំដុះជាច្រើនដែលមានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលគ្នា (ឧទាហរណ៍៖ ប្រភេទដី របាយទឹកភ្លៀង) ទៅជាក្រុមធំតែមួយ ដើម្បីងាយស្រួលកំណត់ពូជដំណាំដែលស័ក្តិសមបំផុត (what-won-where) សម្រាប់ក្រុមនោះ។ | ដូចជាការបែងចែកសិស្សជាក្រុមតាមចំណង់ចំណូលចិត្ត (កីឡា សិល្បៈ វិទ្យាសាស្ត្រ) ដើម្បីងាយស្រួលរៀបចំកម្មវិធីសិក្សាឱ្យចំគោលដៅ និងទទួលបានលទ្ធផលល្អបំផុត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
