Original Title: Effects of Insecticides on Soil Arthropod Communities
Source: li01.tci-thaijo.org
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

ឥទ្ធិពលនៃថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតទៅលើសហគមន៍សត្វល្អិតក្នុងដី

ចំណងជើងដើម៖ Effects of Insecticides on Soil Arthropod Communities

អ្នកនិពន្ធ៖ Somporn Patanakamjorn (Department of Entomology and Plant Pathology, Kasetsart University, Bangkok)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 1974, The Kasetsart Journal

វិស័យសិក្សា៖ Entomology

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះសិក្សាអំពីឥទ្ធិពលនៃថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតផ្សេងៗគ្នាទៅលើសហគមន៍សត្វល្អិតក្នុងដី (Soil Arthropods) ដោយផ្តោតលើការថយចុះនៃចំនួនប្រភេទសត្វល្អិតដែលមិនមែនជាគោលដៅនៅក្នុងប្រព័ន្ធកសិកម្ម។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះត្រូវបានអនុវត្តនៅកសិដ្ឋានពិសោធន៍នៃសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋ Iowa ដោយប្រើប្រាស់ប្លង់ពិសោធន៍ប្រភេទ Latin-square ដើម្បីប្រៀបធៀបឥទ្ធិពលនៃថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតចំនួន ៣ ប្រភេទ។

ការអនុវត្តថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត (Insecticide Treatments) ចំនួន ៤ ជម្រើស រួមមាន Furadan, Malathion, និង Heptachlor (កម្រិត 100 lb/acre ដូចគ្នា) ព្រមទាំងសំណាកត្រួតពិនិត្យ (Control)។
ការប្រមូលសំណាកដី (Soil Core Sampling) ជម្រៅ ៣ អ៊ីញ ជារៀងរាល់ ៣ ថ្ងៃម្តង ក្នុងរយៈពេល ៣ សប្តាហ៍ បន្ទាប់ពីការបាញ់ថ្នាំ។
ការកំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វល្អិត (Arthropod Identification) ដោយផ្តោតសំខាន់លើពពួក Acarina (Mites) និង Collembola (Springtails)។

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

ថ្នាំ Furadan មានឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានខ្លាំងជាងគេទៅលើចំនួនសត្វ Acarina និង Collembola បើប្រៀបធៀបទៅនឹងថ្នាំ Malathion និង Heptachlor។
ថ្នាំ Furadan បានសម្លាប់សត្វល្អិតប្រភេទ Collembola ក្នុងអំបូរ Sminthuridae ស្ទើរតែទាំងអស់។
ថ្នាំ Heptachlor បង្ហាញឥទ្ធិពលទៅលើសត្វ Collembola ខ្លាំងជាងសត្វ Acarina ចំណែកឯថ្នាំ Malathion មានឥទ្ធិពលកម្រិតមធ្យម ប៉ុន្តែនៅតែប៉ះពាល់ខ្លាំងដល់អំបូរ Sminthuridae។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Furadan (100 lb/acre) ការប្រើប្រាស់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត Furadan (កម្រិត ១០០ ផោន/អាករ)	មិនមានបញ្ជាក់ពីអត្ថប្រយោជន៍ចំពោះទិន្នផលនៅក្នុងឯកសារនេះទេ ប៉ុន្តែវាអាចសម្លាប់សត្វល្អិតបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។	មានឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានខ្លាំងបំផុតទៅលើសត្វល្អិតក្នុងដី (Acarina និង Collembola) ដោយបានសម្លាប់អំបូរ Sminthuridae ស្ទើរតែទាំងស្រុង ដែលធ្វើឱ្យបាត់បង់តុល្យភាពអេកូឡូស៊ី។	ចំនួនសត្វល្អិតក្នុងដីធ្លាក់ចុះទាបបំផុតធៀបនឹងថ្នាំដទៃបន្ទាប់ពីការបាញ់ថ្នាំ។
Malathion (100 lb/acre) ការប្រើប្រាស់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត Malathion (កម្រិត ១០០ ផោន/អាករ)	មានផលប៉ះពាល់កម្រិតមធ្យមទៅលើសត្វល្អិតក្នុងដីទូទៅ បើប្រៀបធៀបទៅនឹង Furadan។	ទោះជាមានផលប៉ះពាល់មធ្យម ប៉ុន្តែវានៅតែមានឥទ្ធិពលខ្លាំងទៅលើការសម្លាប់សត្វល្អិតអំបូរ Sminthuridae នៃក្រុម Collembola។	ចំនួនសត្វល្អិតក្នុងដីស្ថិតនៅកម្រិតមធ្យម ប៉ុន្តែមានការធ្លាក់ចុះច្បាស់លាស់លើប្រភេទសត្វល្អិតជាក់លាក់។
Heptachlor (100 lb/acre) ការប្រើប្រាស់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត Heptachlor (កម្រិត ១០០ ផោន/អាករ)	មានផលប៉ះពាល់តិចតួចបំផុតទៅលើសត្វល្អិតអំបូរ Acarina (Mites) ដែលធ្វើឱ្យចំនួនរបស់វានៅសល់ច្រើន។	នៅតែមានឥទ្ធិពលខ្លាំងទៅលើសត្វល្អិតអំបូរ Collembola (Springtails) ច្រើនជាងអំបូរ Acarina។	រក្សាបានចំនួនសត្វល្អិតក្នុងដីខ្ពស់ជាងគេក្នុងចំណោមថ្នាំគីមីទាំងបីប្រភេទនេះ។
Control (Water) សំណាកត្រួតពិនិត្យ (មិនប្រើថ្នាំគីមី / បាញ់ទឹក)	មិនមានផលប៉ះពាល់ដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងជីវចម្រុះក្នុងដី ធ្វើឱ្យចំនួនសត្វល្អិតកើនឡើង ឬថយចុះតាមបែបធម្មជាតិ។	មិនមានសមត្ថភាពក្នុងការកម្ចាត់សត្វល្អិតចង្រៃដែលបំផ្លាញដំណាំកសិកម្មឡើយ។	រក្សាបានចំនួនសត្វល្អិតក្នុងដីច្រើនជាងគេបំផុត (ទិន្នន័យធម្មជាតិប្រែប្រួលតាមពេលវេលា និងទីកន្លែង)។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារឧបករណ៍សាមញ្ញសម្រាប់ការប្រមូលសំណាកដី ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត និងតម្រូវឱ្យមានអ្នកជំនាញដែលអាចធ្វើការកំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វល្អិតបាន។

Hardware: ឧបករណ៍ខួងយកសំណាកដី (Split core samples) ជម្រៅ ៣ អ៊ីញ និងម៉ាស៊ីនបាញ់ថ្នាំប្រភេទប្រើសម្ពាធខ្យល់ (Compressed air sprayers)។
Chemicals: ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតកសិកម្មរួមមាន Furadan, Malathion និង Heptachlor។
Expertise: ជំនាញខាងបាណកសាស្ត្រ (Entomology) សម្រាប់ការបែងចែកអត្តសញ្ញាណសត្វល្អិតឱ្យដល់ថ្នាក់អំបូរ (Family) ដូចជា Acarina និង Collembola។
Field Site: ដីកសិដ្ឋានសម្រាប់ការរៀបចំប្លង់ពិសោធន៍បែប Latin-square design ចំនួន ១៦ ឡូត៍។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតាំងពីឆ្នាំ ១៩៧២ នៅកសិដ្ឋានពិសោធន៍នៃសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋ Iowa សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានអាកាសធាតុ និងប្រភេទដីខុសស្រឡះពីប្រទេសកម្ពុជា។ ម៉្យាងទៀត ថ្នាំដែលបានប្រើក្នុងការពិសោធន៍នេះ (ដូចជា Heptachlor និង Furadan/Carbofuran) បច្ចុប្បន្នត្រូវបានហាមឃាត់ ឬរឹតត្បិតការប្រើប្រាស់យ៉ាងតឹងរ៉ឹងនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន រួមទាំងកម្ពុជាផងដែរ ដោយសារតែផលប៉ះពាល់ដ៏ធ្ងន់ធ្ងររបស់វាទៅលើសុខភាពមនុស្ស និងបរិស្ថាន។ ដូច្នេះ ទិន្នន័យជាក់លាក់នៃថ្នាំទាំងនេះប្រហែលជាលែងពាក់ព័ន្ធផ្ទាល់សម្រាប់ការប្រើប្រាស់បច្ចុប្បន្ន។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

ទោះបីជាការសិក្សានេះមានចំណាស់ច្រើនឆ្នាំ និងប្រើប្រាស់ថ្នាំដែលហួសសម័យក្ដី វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវ (Methodology) គឺនៅតែមានតម្លៃខ្លាំងសម្រាប់ការអនុវត្តនៅកម្ពុជា។

តំបន់កសិកម្មប្រពលវប្បកម្ម (ឧ. ខេត្តបាត់ដំបង និងកំពង់ចាម): កសិករនៅតំបន់ទាំងនេះនិយមប្រើប្រាស់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតជាច្រើនប្រភេទ។ គំរូនៃការសិក្សានេះអាចត្រូវបានយកមកអនុវត្តដើម្បីតាមដាន និងវាយតម្លៃអំពីការធ្លាក់ចុះនៃជីវចម្រុះសត្វល្អិតក្នុងដីដែលមានប្រយោជន៍ និងគុណភាពដីនៅតំបន់នោះ។
ការស្រាវជ្រាវនៅគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សា (ឧ. សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទកសិកម្ម RUA): និស្សិតអាចយកទម្រង់នៃការរៀបចំប្លង់ពិសោធន៍ប្រភេទ Latin-square និងបច្ចេកទេសប្រមូលសំណាកដីរៀងរាល់ ៣ ថ្ងៃម្តង ទៅអនុវត្តក្នុងការស្រាវជ្រាវរបស់ខ្លួន ដោយជំនួសថ្នាំចាស់ៗចេញ និងប្រើប្រាស់ថ្នាំកសិកម្មជំនាន់ថ្មី (ដូចជា Neonicotinoids ឬ Pyrethroids) ដែលកំពុងចរាចរណ៍លើទីផ្សារកម្ពុជា។
វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្មកម្ពុជា (CARDI): អ្នកស្រាវជ្រាវអាចប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រនេះដើម្បីប្រៀបធៀបផលប៉ះពាល់រវាងការប្រើប្រាស់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតគីមី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតជីវសាស្រ្ត (Biopesticides) ទៅលើប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដី និងសហគមន៍ Arthropod។

សរុបមក ឯកសារនេះផ្តល់នូវក្របខ័ណ្ឌស្រាវជ្រាវមូលដ្ឋានដ៏រឹងមាំមួយ ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រកម្ពុជាអាចកែច្នៃយកមកអនុវត្តដើម្បីតាមដានផលប៉ះពាល់នៃសារធាតុគីមីកសិកម្មនាសម័យទំនើប ដើម្បីជំរុញកសិកម្មប្រកបដោយចីរភាព។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

រៀនសូត្រពីការរៀបចំប្លង់ពិសោធន៍វាល: និស្សិតគួរស្វែងយល់ពីរបៀបរៀបចំប្លង់ពិសោធន៍កសិកម្ម ដូចជាការរៀបចំ Latin-square design ឬ RCBD (Randomized Complete Block Design) ដើម្បីធានាថាការប្រមូលទិន្នន័យមានលក្ខណៈតំណាង និងអាចកាត់បន្ថយភាពលម្អៀងពីកត្តាទីតាំងដី។
ជ្រើសរើសទីតាំង និងថ្នាំកសិកម្មគោលដៅ: ជំនួសការប្រើប្រាស់ថ្នាំដែលហាមឃាត់ ត្រូវជ្រើសរើសថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតដែលកំពុងពេញនិយមប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែងដោយកសិករកម្ពុជា (ឧ. Abamectin ឬ Imidacloprid) និងកំណត់ទីតាំងកសិដ្ឋានណាមួយ (ឧ. នៅខេត្តកណ្តាល) ដើម្បីធ្វើការបែងចែកឡូត៍ពិសោធន៍។
អនុវត្តការប្រមូល និងចម្រាញ់សំណាកដី: ប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ខួងដី (Soil Core Sampler) ដើម្បីយកសំណាកដីតាមកាលវិភាគច្បាស់លាស់ (ឧទាហរណ៍ រៀងរាល់ ៣ ឬ ៧ ថ្ងៃម្តង)។ បន្ទាប់មក យកដីនោះមកក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ រួចប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ Berlese-Tullgren funnel ដើម្បីទាញយកសត្វល្អិតតូចៗ (Soil Arthropods) ចេញពីសំណាកដី។
កំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វល្អិត: ប្រើប្រាស់មីក្រូទស្សន៍ (Microscope) និងសៀវភៅណែនាំអត្តសញ្ញាណកម្មសត្វល្អិត (Taxonomy keys) ដើម្បីបែងចែកថ្នាក់សត្វល្អិតដែលប្រមូលបាន ដូចជាអំបូរ Acarina ធៀបនឹង Collembola និងកត់ត្រាចំនួនសរុបរបស់ពួកវាប្រចាំឡូត៍នីមួយៗ។
វិភាគទិន្នន័យ និងវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់: ប្រមូលទិន្នន័យដែលបានកត់ត្រាទាំងអស់ បញ្ចូលទៅក្នុងកម្មវិធីស្ថិតិដូចជា RStudio ឬ SPSS ដើម្បីធ្វើការវិភាគ ANOVA។ ជំហាននេះនឹងជួយកំណត់ថាតើថ្នាំគីមីប្រភេទណាមានផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរជាងគេទៅលើជីវចម្រុះក្នុងដី ដែលអាចជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ផ្តល់អនុសាសន៍ដល់កសិករ និងអ្នកធ្វើគោលនយោបាយ។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Arthropod Communities (សហគមន៍សត្វល្អិតអត់ឆ្អឹងកងក្នុងដី)	ក្រុមសត្វដែលគ្មានឆ្អឹងកង មានសន្លាក់ជើង និងសំបកក្រៅរឹង (ដូចជាសត្វល្អិត ពីងពាង ឬក្ដាមតូចៗ) ដែលរស់នៅប្រមូលផ្តុំគ្នានៅក្នុងដី និងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបំបែកសរីរាង្គធាតុ បង្កើនជីជាតិដី។	ដូចជាក្រុម "កម្មកររោងចក្រកែច្នៃ" នៅក្នុងដី ដែលជួយបំបែកស្លឹកឈើស្ងួតនិងកាកសំណល់ទៅជាជីជាតិធម្មជាតិសម្រាប់រុក្ខជាតិ។
Collembola (សត្វល្អិតលោតក្នុងដី ឬ Springtails)	ប្រភេទសត្វល្អិតតូចៗបំផុតនៅក្នុងដី (Mesofauna) ដែលមានកន្ទុយសម្រាប់លោត។ ពួកវាស៊ីផ្សិត ស្លែ និងរុក្ខជាតិងាប់ៗ ប៉ុន្តែងាយរងគ្រោះថ្នាក់ និងបាត់បង់ជីវិតលឿនបំផុតនៅពេលមានវត្តមានសារធាតុគីមីពុលក្នុងដី។	ដូចជា "អ្នកបោសសម្អាតទីធ្លា" ខ្នាតតូចនៅក្នុងដីដែលស៊ីរំលាយកាកសំណល់ធម្មជាតិ ប៉ុន្តែងាយងាប់បំផុតពេលប៉ះថ្នាំពុល។
Acarina (តុកកែដី ឬ Mites)	ក្រុមសត្វល្អិតតូចៗ (Mites) ដែលរស់នៅក្នុងរន្ធដី ដែលខ្លះស៊ីកាកសំណល់រុក្ខជាតិ និងខ្លះទៀតជាសត្វរំពាដែលចាប់ស៊ីសត្វល្អិតចង្រៃផ្សេងៗជាអាហារ ជួយរក្សាតុល្យភាពប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។	ដូចជា "ឆ្មាំការពារ និងអ្នកកែច្នៃ" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដី ដែលជួយកម្ចាត់សត្រូវដំណាំនិងរក្សាគុណភាពដី។
Non-target organisms (ភាវៈរស់មិនមែនគោលដៅ)	ពពួកសត្វល្អិត រុក្ខជាតិ ឬមីក្រូសរីរាង្គ ដែលមានប្រយោជន៍ ឬមិនមែនជាសត្វចង្រៃបំផ្លាញដំណាំ ប៉ុន្តែពួកវាត្រូវបានស្លាប់ ឬរងផលប៉ះពាល់ដោយចៃដន្យដោយសារការបាញ់ថ្នាំគីមីកសិកម្ម។	ដូចជា "ជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់" ដែលរងគ្រោះថ្នាក់និងបាត់បង់ជីវិតដោយសារសង្គ្រាមកម្ចាត់សត្រូវ (ការបាញ់ថ្នាំកម្ចាត់សត្វចង្រៃ)។
Latin-square design (ប្លង់ពិសោធន៍ប្រភេទឡាទីនការ៉េ)	វិធីសាស្ត្រស្ថិតិក្នុងការរៀបចំប្លង់ពិសោធន៍វាល ដោយបែងចែកដីជាឡូត៍តូចៗ (តាមជួរឈរ និងជួរដេក) ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពលម្អៀងនៃទិន្នន័យ ដែលបណ្តាលមកពីភាពខុសគ្នានៃកម្រិតជីជាតិដី ឬលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាននៅកន្លែងផ្សេងៗគ្នា។	ដូចជាការបែងចែក "កូនសិស្សអង្គុយឆ្លាស់គ្នាគ្រប់ជ្រុង" ក្នុងបន្ទប់ប្រឡង ដើម្បីធានាថាការវាយតម្លៃលទ្ធផលមានភាពយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងដោយសារទីតាំងអង្គុយ។
Split core samples (សំណាកដីតាមការខួងបំពង់)	បច្ចេកទេសប្រមូលសំណាកដីដោយប្រើបំពង់ស៊ីឡាំងខួងចុះទៅក្រោម ដើម្បីទាញយកស្រទាប់ដីតាមជម្រៅជាក់លាក់ណាមួយ ដែលអាចរក្សាសភាពដើមនៃរន្ធដី និងចំនួនសត្វល្អិតដែលរស់នៅក្នុងនោះបានល្អ។	ដូចជាការ "ចាក់បំពង់យកស្រទាប់ស្នូលនំខេក" ដើម្បីមើលថាមានស្នូលរសជាតិអ្វីខ្លះនៅខាងក្នុងដោយមិនធ្វើឱ្យខូចរូបរាងនំទាំងមូល។
Furadan (ថ្នាំកសិកម្មហ្វូរ៉ាដាន)	ជាឈ្មោះពាណិជ្ជកម្មនៃសារធាតុគីមីសម្លាប់សត្វល្អិត Carbofuran ដែលមានកម្រិតពុលខ្ពស់ខ្លាំង (Broad-spectrum)។ វាមានប្រសិទ្ធភាពសម្លាប់សត្វល្អិតក្នុងដីស្ទើរតែគ្រប់ប្រភេទ ដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើនដោយសារផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់បរិស្ថាន។	ដូចជា "គ្រាប់បែកបរិមាណូ" ដែលទម្លាក់ក្នុងចម្ការ ដែលសម្លាប់ទាំងសត្វល្អិតចង្រៃ និងសត្វល្អិតមានប្រយោជន៍ដោយមិនរើសមុខ។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖