បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះផ្តោតលើបញ្ហាអសន្តិសុខស្បៀង និងកង្វះខាតទឹកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងប្រទេសកេនយ៉ា ដែលបណ្តាលមកពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ គ្រោះរាំងស្ងួតញឹកញាប់ និងការគ្រប់គ្រងធនធានទឹកមិនបានល្អ ប៉ះពាល់ដល់ប្រជាជនប្រមាណ ១០ លាននាក់ដែលកំពុងប្រឈមមុខនឹងការដាច់ពោះ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចម្រុះរួមមានការប្រមូលទិន្នន័យអាកាសធាតុ ការចុះអង្កេតផ្ទាល់នៅតំបន់ស្ងួត និងការស្ទង់មតិលើកសិករនិងអ្នកនេសាទ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Irrigation and Water Abstraction ការស្រោចស្រព និងការបូមយកទឹកប្រើប្រាស់ |
ជួយបង្កើនទិន្នផលកសិកម្ម និងផលិតកម្មស្បៀងនៅក្នុងតំបន់ពាក់កណ្តាលស្ងួត (Semi-arid) ដែលខ្វះខាតប្រភពទឹក។ | ការបូមទឹកដោយគ្មានការគ្រប់គ្រងបណ្តាលឱ្យទន្លេនិងបឹងគោកគោក រួញផ្ទៃដី បំផ្លាញជម្រកមច្ឆជាតិ និងបង្កជាជំងឺឆ្លងដូចជាគ្រុនចាញ់ជាដើម។ | នៅប្រទេសកេនយ៉ា ការបូមទឹកបានធ្វើឱ្យផ្ទៃបឹង Baringo ថយចុះពី ១៤៤ km² មក ១១២ km² និងទិន្នផលត្រីធ្លាក់ចុះពី ២៨០ តោន មកត្រឹម ៣៧ តោន។ |
| Rainwater Harvesting ការប្រមូលនិងស្តុកទឹកភ្លៀង |
ផ្តល់ប្រភពទឹកសម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងគ្រួសារ ស្រោចស្រពដំណាំខ្នាតតូច ការពារសំណឹកដី និងកាត់បន្ថយហានិភ័យទឹកជំនន់។ | ពឹងផ្អែកខ្លាំងទៅលើរបបទឹកភ្លៀង ដែលមានភាពមិនប្រាកដប្រជា និងទាមទារការសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ (ដំបូល អាងស្តុក និងប្រព័ន្ធស្រូបទឹក)។ | ជួយបង្កើនភាពជឿជាក់នៃផលិតកម្មស្បៀងអាហារ និងរក្សាស្ថិរភាពដីនៅក្នុងតំបន់ងាយរងគ្រោះដោយគ្រោះរាំងស្ងួត។ |
| Climate Prediction and Early Warning ការព្យាករណ៍អាកាសធាតុ និងការប្រកាសអាសន្ន |
ជួយរដ្ឋាភិបាលនិងប្រជាកសិកររៀបចំខ្លួនជាមុន ដើម្បីកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់ពីគ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ (រាំងស្ងួត/ទឹកជំនន់)។ | ទាមទារប្រព័ន្ធទិន្នន័យច្បាស់លាស់ ទាន់ពេលវេលា និងអ្នកជំនាញកម្រិតខ្ពស់ ដែលប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍តែងតែខ្វះខាត។ | ការខកខានក្នុងការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់គ្រោះរាំងស្ងួតឆ្នាំ ២០០៥-២០០៦ បានបណ្តាលឱ្យសត្វពាហនៈ ៨០% ស្លាប់នៅក្នុងតំបន់ ASAL។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រគ្រប់គ្រងធនធានទឹក និងកសិកម្មតាមបែបបទនេះ ទាមទារនូវធនធានសំខាន់ៗទាំងផ្នែកហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរូបវន្ត និងការវិភាគបែបវិទ្យាសាស្ត្រ។
ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើទិន្នន័យអាកាសធាតុ និងភូមិសាស្ត្រពីតំបន់ស្ងួតនិងពាក់កណ្តាលស្ងួត (ASAL) នៃប្រទេសកេនយ៉ា នៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែលមានសីតុណ្ហភាព និងរបបទឹកភ្លៀងខុសពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី បញ្ហាគោលដូចជា គ្រោះរាំងស្ងួតអូសបន្លាយ ការបូមទឹកមិនមានស្តង់ដារ ការខូចខាតប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីបឹង និងការបំពុលពីកសិកម្មឧស្សាហកម្ម គឺជារឿងដែលកំពុងកើតឡើងនៅប្រទេសកម្ពុជា ដែលធ្វើឱ្យរបកគំហើញទាំងនេះមានតម្លៃអាចយកមកប្រៀបធៀបបាន។
យុទ្ធសាស្ត្រ និងការព្រមានពីការសិក្សានេះ មានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការរៀបចំគោលនយោបាយគ្រប់គ្រងទឹកនៅកម្ពុជា។
ការរៀនសូត្រពីកំហុសនៃការគ្រប់គ្រងប្រភពទឹកនៅកេនយ៉ា នឹងជួយកម្ពុជាឱ្យចៀសផុតពីវិបត្តិអសន្តិសុខស្បៀង និងថែរក្សាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកសាបប្រកបដោយចីរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Water abstraction (ការបូមយកទឹកធម្មជាតិ) | ដំណើរការនៃការទាញយក ឬបូមយកទឹកពីប្រភពធម្មជាតិដូចជា ទន្លេ បឹង ឬប្រភពទឹកក្រោមដី ដើម្បីយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យកសិកម្ម (ការស្រោចស្រព) ឬឧស្សាហកម្ម ដែលសកម្មភាពនេះអាចធ្វើឱ្យប្រភពទឹកនោះរីងស្ងួត និងប៉ះពាល់ដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ប្រសិនបើគ្មានការគ្រប់គ្រងត្រឹមត្រូវ។ | ដូចជាការបឺតទឹកក្រឡុកតាមទុយោពីកែវតែមួយរួមគ្នា បើមានអ្នកបឺតច្រើនពេក ឬបឺតខ្លាំងពេក ទឹកនឹងអស់លឿនមិនខាន។ |
| Eutrophication (កំណើនសារធាតុចិញ្ចឹមកម្រិតខ្ពស់ក្នុងទឹក) | បាតុភូតដែលប្រភពទឹកទទួលបានសារធាតុចិញ្ចឹមច្រើនហួសប្រមាណ (ជាពិសេសនីត្រូសែន និងផូស្វ័រ ពីជីកសិកម្ម ឬកាកសំណល់រាវ) ដែលជំរុញឱ្យសារាយនិងរុក្ខជាតិទឹកដុះច្រើនជ្រុល។ នៅពេលសារាយទាំងនេះងាប់និងរលួយ វាបានស្រូបយកអុកស៊ីហ្សែនក្នុងទឹកអស់ ដែលបណ្តាលឱ្យមច្ឆជាតិពុល និងងាប់។ | ដូចជាការដាក់ជីឱ្យរុក្ខជាតិក្នុងផើងច្រើនពេក ធ្វើឱ្យស្មៅដុះលឿនដណ្តើមយកខ្យល់និងជីវជាតិពីដើមឈើដែលយើងចង់ដាំ រហូតធ្វើឱ្យដើមឈើនោះងាប់។ |
| Sustained yield (ទិន្នផលប្រកបដោយនិរន្តរភាព) | ការសិក្សាវាយតម្លៃ និងកំណត់បរិមាណទឹក ឬធនធានធម្មជាតិ ដែលអាចទាញយកមកប្រើប្រាស់បានជាប្រចាំដោយសុវត្ថិភាព ដោយមិនធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់តុល្យភាពធម្មជាតិ លទ្ធភាពនៃការស្តារឡើងវិញ ឬការរស់រានរបស់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនោះក្នុងរយៈពេលវែង។ | ដូចជាការយកស៊ុតមាន់មួយចំនួនមកហូប និងទុកមួយចំនួនទៀតឱ្យញាស់ជាកូនមាន់ ដើម្បីធានាថាយើងនៅតែមានមាន់និងស៊ុតហូបជាបន្តបន្ទាប់ជារៀងរហូត។ |
| ASAL - Arid and semi-arid lands (តំបន់ហួតហែង និងពាក់កណ្តាលហួតហែង) | តំបន់ភូមិសាស្ត្រដែលទទួលបានបរិមាណទឹកភ្លៀងតិចតួចបំផុត (ជាទូទៅតិចជាង ៧៥០ មីលីម៉ែត្រក្នុងមួយឆ្នាំ) មានអាកាសធាតុក្តៅស្ងួត អត្រាហួតទឹកខ្ពស់ ងាយរងគ្រោះដោយគ្រោះរាំងស្ងួត និងមានការលំបាកយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការធ្វើកសិកម្មឬរក្សាសន្តិសុខស្បៀង។ | ស្រដៀងនឹងតំបន់វាលខ្សាច់ដែលក្តៅហើយស្ងួតខ្លាំង ពិបាករកប្រភពទឹក និងពិបាកដាំដំណាំឱ្យដុះលូតលាស់បានល្អណាស់។ |
| Micro-catchments (ប្រព័ន្ធត្រងទឹកខ្នាតតូច) | ប្រព័ន្ធប្រមូល និងស្តុកទឹកភ្លៀងខ្នាតតូចដែលរៀបចំឡើងនៅលើផ្ទៃដីកសិកម្ម ដើម្បីចាប់យកទឹកភ្លៀងដែលហូរលើផ្ទៃដី រួចបញ្ជូនវាទៅកាន់ឫសដំណាំដោយផ្ទាល់ ដែលបច្ចេកទេសនេះជួយកាត់បន្ថយការហូរចោល ទប់ស្កាត់សំណឹកដី និងរក្សាសំណើមសម្រាប់ដំណាំនៅតំបន់ស្ងួត។ | ដូចជាការជីករណ្តៅតូចៗ ឬលើករងដីជុំវិញគល់ឈើ ដើម្បីត្រងទឹកភ្លៀងកុំឱ្យហូររហាចចោល ទុកឱ្យដើមឈើមានពេលបឺតស្រូបយកទឹកនោះបន្តិចម្តងៗ។ |
| Environmental Impact Assessment - EIA (ការវាយតម្លៃហេតុប៉ះពាល់បរិស្ថាន) | នីតិវិធីនៃការសិក្សានិងវាយតម្លៃជាមុនអំពីផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាន ដែលអាចកើតមានឡើងពីគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍ ឬប្រតិបត្តិការរោងចក្រ ទៅលើបរិស្ថាន (គុណភាពទឹក ដី ខ្យល់ និងជីវចម្រុះ) ដើម្បីស្វែងរកវិធានការទប់ស្កាត់ កាត់បន្ថយ ឬការពារមុននឹងអនុញ្ញាតឱ្យគម្រោងនោះដំណើរការ។ | ដូចជាការពិនិត្យមើលសុខភាពនិងវាយតម្លៃហានិភ័យមុនពេលវះកាត់ធំ ដើម្បីធានាថាការវះកាត់នោះនឹងមិនធ្វើឱ្យអ្នកជំងឺគ្រោះថ្នាក់ឬខូចសរីរាង្គផ្សេងទៀត។ |
| Acid precipitation (ភ្លៀងអាស៊ីត) | កំណកទឹកធ្លាក់ពីបរិយាកាស (អាចជាភ្លៀង ទឹកសន្សើម ឬព្រិល) ដែលមានជាតិអាស៊ីតខ្ពស់កម្រិត pH ទាបជាង ៥.៦ ដែលបង្កឡើងដោយប្រតិកម្មគីមីរវាងសំណើមក្នុងខ្យល់ និងឧស្ម័នពុលពីឧស្សាហកម្ម (ដូចជាស្ពាន់ធ័រឌីអុកស៊ីត)។ វាមានឥទ្ធិពលបំផ្លាញរុក្ខជាតិ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹក។ | ដូចជាការយកទឹកខ្មេះមកលាយជាមួយទឹកភ្លៀង ហើយស្រោចស្រពលើរុក្ខជាតិ ដែលជាលទ្ធផលវានឹងធ្វើឱ្យស្លឹកឈើខ្លោច និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីខូចខាត។ |
| Salinity (ការកើនឡើងជាតិប្រៃ) | ការកើនឡើង និងប្រមូលផ្តុំនៃកម្រិតអំបិលនៅក្នុងដី ជាទូទៅបណ្តាលមកពីការស្រោចស្រពដោយទឹកដែលមានផ្ទុកជាតិរ៉ែ។ នៅពេលទឹកត្រូវបានរុក្ខជាតិស្រូបយក និងហួតចូលទៅក្នុងបរិយាកាស វាបន្សល់ទុកអំបិលនៅលើផ្ទៃដី ដែលយូរៗទៅរារាំងដល់ការលូតលាស់របស់ដំណាំ និងធ្វើឱ្យដីខូចគុណភាព។ | ដូចជាការយកទឹកសមុទ្រឬទឹកអំបិលទៅស្រោចដើមឈើ ពេលទឹកស្ងួតអស់ ជាតិអំបិលពណ៌សៗនឹងទុំជាប់គល់ ដែលធ្វើឱ្យដើមឈើក្រិន ឬងាប់តែម្តង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
