បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យមើលពីផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) ពីប្រព័ន្ធផលិតកម្មសត្វទំពារអៀង ដោយសារវិស័យបសុសត្វរួមចំណែកប្រមាណ 18% នៃការបំភាយ GHG សរុបរបស់ពិភពលោក ដែលបង្កបញ្ហាដល់បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះធ្វើការត្រួតពិនិត្យអក្សរសិល្ប៍ដោយប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (Life Cycle Assessment) និងគំរូកសិដ្ឋានទាំងមូល ដើម្បីប្រៀបធៀបប្រព័ន្ធចិញ្ចឹមផ្សេងៗគ្នា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Intensive/Conventional Farming Systems ប្រព័ន្ធកសិកម្មបែបប្រពលវប្បកម្ម ឬធម្មតា (ការបំប៉នសត្វក្នុងក្រោល) |
មានផលិតភាពខ្ពស់ កាត់បន្ថយការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) ក្នុងមួយឯកតាផលិតផល (Emission Intensity ទាប) និងប្រើប្រាស់ផ្ទៃដីតិច។ | ទាមទារការប្រើប្រាស់ថាមពលនិងជីគីមីច្រើន ដែលបង្កើនការបំភាយឧស្ម័ន CO2 និងមានផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមានខ្ពស់ចំពោះការបំពុលទឹក (Eutrophication) និងដី។ | ការបំភាយឧស្ម័នមេតាន (CH4) ពីក្រពះពោះវៀនសត្វមានកម្រិតទាបជាងប្រព័ន្ធប្រពៃណីក្នុងមួយគីឡូក្រាមសាច់ ឬទឹកដោះ ប៉ុន្តែ CO2 សរុបអាចខ្ពស់ជាងដោយសារការប្រើប្រាស់ថាមពល។ |
| Extensive/Organic/Pasture-based Farming Systems ប្រព័ន្ធកសិកម្មបែបពង្រីក សរីរាង្គ ឬការលែងឱ្យស៊ីស្មៅតាមវាល |
កាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈ និងជីគីមី ផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់ជីវចម្រុះ និងមានសក្តានុពលខ្ពស់ក្នុងការផ្ទុកកាបូនក្នុងដី (Carbon Sequestration)។ | មានផលិតភាពទាប ទាមទារផ្ទៃដីធំទូលាយ និងមានការបំភាយឧស្ម័នមេតាន (CH4) ខ្ពស់ជាងក្នុងមួយឯកតាផលិតផល ដោយសារសត្វស៊ីចំណីប្រភេទស្មៅច្រើនជាង។ | ទឹកដោះគោសរីរាង្គមានការបំភាយមេតានខ្ពស់ជាងប្រមាណ 10-15% ធៀបនឹងការចិញ្ចឹមតាមបែបធម្មតា (Conventional) ដោយសារការប្រើប្រាស់ចំណីគ្រើមច្រើន និងទិន្នផលទឹកដោះទាប។ |
| Whole Farm GHG Modelling (LCA Method) ការធ្វើគំរូឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់កសិដ្ឋានទាំងមូល (វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃវដ្តជីវិត LCA) |
ផ្តល់សមត្ថភាពក្នុងការវាយតម្លៃបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយពីការបំភាយឧស្ម័នទាំងផ្ទាល់ និងប្រយោល (Cradle-to-farm gate) និងជៀសវាងការវាយតម្លៃខុសដែលផ្តោតតែលើឧស្ម័នណាមួយ។ | ជាវិធីសាស្ត្រស្មុគស្មាញខ្លាំង ទាមទារទិន្នន័យច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ និងអាចមានភាពមិនស៊ីសង្វាក់គ្នារវាងការសិក្សានីមួយៗអាស្រ័យលើការកំណត់ព្រំដែន (System Boundary)។ | ជួយកំណត់ប្រភពបញ្ចេញឧស្ម័នចម្បងក្នុងកសិដ្ឋានយ៉ាងច្បាស់លាស់ (ឧ. 47% ពីមេតានក្រពះពោះវៀន, 24% ពីលាមក និងដី) ដើម្បីរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រកាត់បន្ថយចំគោលដៅ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA) និងការធ្វើគំរូកសិដ្ឋានទាំងមូលទាមទារនូវធនធានទិន្នន័យជាក់ស្តែង កម្មវិធីកុំព្យូទ័រឯកទេស និងចំណេះដឹងជំនាញកម្រិតខ្ពស់ ដើម្បីធានាបាននូវភាពជាក់លាក់នៃលទ្ធផល។
ការសិក្សាភាគច្រើននៅក្នុងឯកសារនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅបណ្តាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ដូចជា កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក អឺរ៉ុប ជប៉ុន និងអូស្ត្រាលី ដែលមានប្រព័ន្ធចិញ្ចឹមសត្វទំនើប អាកាសធាតុត្រជាក់ និងពូជសត្វផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់។ នេះជាចំណុចខ្វះខាតសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារយើងមានអាកាសធាតុត្រូពិច ប្រព័ន្ធចិញ្ចឹមបែបគ្រួសារតូចតាច និងចំណីសត្វ (ស្មៅធម្មជាតិ) ដែលមានគុណភាពខុសគ្នា ដែលទាមទារការប្រើប្រាស់មេគុណបំភាយ (Emission Factors) ក្នុងស្រុកជាជាងការចម្លងពីអក្សរសិល្ប៍បរទេសទាំងស្រុង។
ទោះបីជាមានភាពខុសគ្នានៃបរិបទភូមិសាស្ត្រក៏ដោយ វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃ LCA និងគោលការណ៍កាត់បន្ថយការបំភាយឧស្ម័ននេះ មានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រកសិកម្មប្រកបដោយនិរន្តរភាពនៅកម្ពុជា។
ការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រ LCA នឹងជួយកម្ពុជាក្នុងការធ្វើតុល្យភាពរវាងការបង្កើនផលិតភាពសាច់/ទឹកដោះ និងការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយការទទួលខុសត្រូវខ្ពស់ចំពោះបរិស្ថាន ឆ្លើយតបទៅនឹងបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Life Cycle Assessment (LCA) | វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតផលណាមួយ តាំងពីចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការផលិត (ឧទាហរណ៍៖ ការដាំដុះចំណីសត្វ និងការប្រើប្រាស់ថាមពល) រហូតដល់បានជាផលិតផលសម្រេចបញ្ចេញពីរោងចក្រ ឬកសិដ្ឋាន ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងកត្តាចូលនិងកត្តាចេញទាំងអស់។ | ដូចជាការគណនាចំណាយដើមទុនតាំងពីការទិញវត្ថុធាតុដើមរហូតដល់លក់ចេញ តែនេះគឺជាការគណនាបញ្ជី "ការខាតបង់បរិស្ថាន" ជំនួសវិញ។ |
| Enteric Methane | ឧស្ម័នមេតានដែលបង្កើតឡើងនៅក្នុងប្រព័ន្ធរំលាយអាហាររបស់សត្វទំពារអៀង (ដូចជាគោ និងចៀម) ក្នុងអំឡុងពេលនៃការផ្អាប់ចំណីដោយអតិសុខុមប្រាណនៅក្នុងក្រពះ ដែលភាគច្រើនត្រូវបានបញ្ចេញមកបរិយាកាសវិញតាមរយៈការភើរបស់សត្វ។ | ដូចជាការភើរបស់មនុស្សក្រោយពេលញ៉ាំអាហាររំលាយមិនបានល្អ ប៉ុន្តែការភើរបស់សត្វគោបញ្ចេញឧស្ម័នម្យ៉ាងដែលធ្វើឱ្យភពផែនដីឡើងកម្តៅខ្លាំង។ |
| Functional unit (FU) | ខ្នាតរង្វាស់គោលដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងការសិក្សា LCA ដើម្បីធ្វើការប្រៀបធៀបផលប៉ះពាល់បរិស្ថានឱ្យបានត្រឹមត្រូវ ដូចជាការគិតការបំភាយឧស្ម័នក្នុង ១គីឡូក្រាមនៃសាច់ ឬ ១លីត្រនៃទឹកដោះគោ ជាជាងការគិតជារួមក្នុងមួយក្បាលសត្វ។ | ដូចជាការប្រៀបធៀបតម្លៃទំនិញពីរប្រភេទដោយគិតជា "តម្លៃក្នុងមួយគីឡូក្រាម" ដូចគ្នា ដើម្បីដឹងថាមួយណាថោកជាងការពិតប្រាកដ។ |
| Carbon footprint (CF) | បរិមាណសរុបនៃឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (រួមទាំងកាបូនឌីអុកស៊ីត មេតាន និងនីត្រាតអុកស៊ីត) ដែលត្រូវបានបញ្ចេញដោយសកម្មភាព កសិដ្ឋាន ឬការផលិតផលិតផលណាមួយ ដែលគិតបម្លែងជាឯកតាសមមូលកាបូនឌីអុកស៊ីត (CO2-eq) តែមួយងាយស្រួលយល់។ | ស្នាមជើងដែលអ្នកបន្សល់ទុកនៅលើដី គ្រាន់តែនេះជា "ស្នាមជើងឧស្ម័នពុល" ដែលសកម្មភាពរបស់អ្នកបន្សល់ទុកក្នុងបរិយាកាសអាកាស។ |
| Global Warming Potential (GWP) | រង្វាស់សម្រាប់វាស់ស្ទង់ថាតើឧស្ម័នណាមួយ (ដូចជាមេតាន ឬនីត្រាតអុកស៊ីត) អាចស្រូបយកកម្តៅក្នុងបរិយាកាសបានកម្រិតណាធៀបនឹងឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត (CO2) ក្នុងរយៈពេលកំណត់ណាមួយ ដើម្បីដឹងពីឥទ្ធិពលធ្វើឱ្យផែនដីឡើងកម្តៅពិតប្រាកដរបស់វា។ | ដូចជាការវាយតម្លៃ "កម្រិតគ្រោះថ្នាក់" នៃថ្នាំពុលខុសៗគ្នា ដោយប្រៀបធៀបពួកវាទៅនឹងថ្នាំពុលស្តង់ដារមួយជាគោល។ |
| Carbon Sequestration | ដំណើរការនៃការស្រូបយកនិងរក្សាទុកឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីតពីបរិយាកាសចូលទៅក្នុងដី ឬរុក្ខជាតិ ដែលជួយកាត់បន្ថយការឡើងកម្តៅភពផែនដី ជាពិសេសតាមរយៈការរក្សាវាលស្មៅសម្រាប់ការចិញ្ចឹមសត្វ។ | ដូចជាការប្រមូលយកសំរាមដែលរាយប៉ាយកកស្ទះលើផ្លូវ (ឧស្ម័នក្នុងអាកាស) ទៅកប់ទុកក្នុងដីឱ្យមានសុវត្ថិភាពនិងជួយបង្កើនជីជាតិដី។ |
| Eutrophication potential | សក្តានុពលនៃការបំពុលប្រភពទឹកដោយសារការហូរចូលនៃសារធាតុចិញ្ចឹម (ដូចជានីត្រូសែន និងផូស្វ័រពីជីគីមី ឬលាមកសត្វ) ដែលជំរុញឱ្យវារីរុក្ខជាតិនិងសារាយដុះខ្លាំងពេក រហូតដល់បឺតយកអុកស៊ីសែនក្នុងទឹកអស់។ | ដូចជាការបោះជីច្រើនពេកទៅក្នុងអាងត្រីតូចមួយ ដែលធ្វើឱ្យសារាយដុះពេញអាងរហូតដល់ត្រីគ្មានអុកស៊ីសែនដកដង្ហើមសម្លាប់ត្រីអស់។ |
| Whole farm GHGs models | កម្មវិធីកុំព្យូទ័រដែលធ្វើការតាមដានរាល់លំហូរនៃកាបូន នីត្រូសែន និងថាមពលនៅទូទាំងប្រព័ន្ធកសិដ្ឋានទាំងមូល ដើម្បីគណនាការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សរុប ជៀសវាងការវាយតម្លៃខុសដោយមើលតែលើចំណុចណាមួយតែឯង។ | ដូចជាការចុះបញ្ជីចំណូលចំណាយរាល់កាក់សេននៃក្រុមហ៊ុនទាំងមូលក្នុងកុំព្យូទ័រ ដើម្បីរកឱ្យឃើញច្បាស់ថាតើប្រាក់ចំណេញឬខាតចេញពីផ្នែកណាពិតប្រាកដ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
