បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហាការខូចខាតផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិស្ថានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែលបណ្តាលមកពីទន្សាយអឺរ៉ុប (European rabbit) ដែលបាននាំចូលមកក្នុងប្រទេសអូស្ត្រាលី ដោយប៉ះពាល់ដល់វិស័យកសិកម្ម ឧស្សាហកម្មវាលស្មៅ និងជីវចម្រុះដើម។ ការស្រាវជ្រាវនេះមានគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរពីការគ្រប់គ្រងតាមបែបវិបត្តិ (Crisis management) ទៅជាការគ្រប់គ្រងបែបយុទ្ធសាស្ត្រ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកនិពន្ធបានពិនិត្យឡើងវិញនូវទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រ ការសិក្សាជីវសាស្ត្រ និងបច្ចេកទេសកំចាត់សត្វល្អិត ដើម្បីស្នើឡើងនូវវិធីសាស្ត្រគ្រប់គ្រងយុទ្ធសាស្ត្រប្រកបដោយនិរន្តរភាព (Strategic, Sustained Management) ដោយផ្អែកលើការសហការគ្នាក្នុងតំបន់។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Warren Ripping ការភ្ជួរកម្ទេចរូង (Warren Ripping) |
ជាវិធីសាស្ត្រដែលមានប្រសិទ្ធភាពយូរអង្វែងបំផុតដោយបំផ្លាញជម្រកនិងកន្លែងបង្កាត់ពូជរបស់ទន្សាយ។ វាកាត់បន្ថយតម្រូវការក្នុងការគ្រប់គ្រងបន្តបន្ទាប់ទៀត។ | ទាមទារឱ្យមានគ្រឿងចក្រធុនធ្ងន់ (ត្រាក់ទ័រ) និងមានតម្លៃថ្លៃនៅពេលចាប់ផ្តើម។ មិនអាចអនុវត្តបាននៅតំបន់ដែលមានថ្មច្រើន ឬជម្រាលចោតពេក។ | ការភ្ជួរកម្ទេចរូងកាត់បន្ថយចំនួនទន្សាយបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព និងរារាំងការវិលត្រឡប់មកវិញរបស់ពួកវាបានល្អជាងការប្រើថ្នាំពុលតែមួយមុខ។ |
| Poisoning (1080/Pindone) ការដាក់ថ្នាំពុល (Poisoning with 1080 or Pindone) |
មានតម្លៃថោក និងអាចកាត់បន្ថយចំនួនទន្សាយបានយ៉ាងឆាប់រហ័សក្នុងរយៈពេលខ្លី (Initial knockdown)។ | ប្រសិទ្ធភាពមានរយៈពេលខ្លីដោយសារសត្វអាចបង្កើតភាពស៊ាំ ឬរៀនជៀសវាងចំណី (Bait shyness)។ វាអាចប៉ះពាល់ដល់សត្វមិនមែនគោលដៅ (Non-target species)។ | អាចសម្លាប់ទន្សាយបានរហូតដល់ ៩០% ឬច្រើនជាងនេះ ប៉ុន្តែចំនួនសត្វនឹងកើនឡើងវិញយ៉ាងឆាប់រហ័សប្រសិនបើគ្មានការបំផ្លាញរូងជាបន្ត។ |
| Biological Control (Myxomatosis) ការត្រួតពិនិត្យជីវសាស្ត្រ (Biological Control - Myxomatosis) |
អាចគ្រប់គ្រងលើផ្ទៃដីធំទូលាយដោយចំណាយតិច និងកាត់បន្ថយចំនួនសត្វបានយ៉ាងច្រើននៅពេលដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ដំបូង។ | ទន្សាយបានវិវត្តន៍ភាពស៊ាំ (Resistance) ទៅនឹងវីរុស ហើយប្រសិទ្ធភាពនៃវីរុសថយចុះតាមពេលវេលា។ | អត្រាស្លាប់បានធ្លាក់ចុះពី ៩៩% នៅពេលដាក់ឱ្យប្រើដំបូង មកនៅត្រឹម ៤០-៦០% នៅពេលក្រោយ ដោយសារការកើនឡើងនៃភាពស៊ាំ។ |
| Fumigation ការប្រើប្រាស់ផ្សែងពុល (Fumigation) |
មានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់រូងដែលមិនអាចចូលទៅភ្ជួរបាន ឬប្រើជាវិធីសាស្ត្របោសសម្អាតចុងក្រោយ។ | ចំណាយពលកម្មច្រើន (Labor-intensive) គ្រោះថ្នាក់ដល់អ្នកប្រើប្រាស់ និងមានតម្លៃថ្លៃជាងការភ្ជួរ។ | មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់នៅពេលប្រើបន្សំជាមួយការប្រើឆ្កែដើម្បីដេញទន្សាយចូលរូង ប៉ុន្តែរូងអាចនឹងត្រូវបានបើកឡើងវិញប្រសិនបើមិនបំផ្លាញរចនាសម្ព័ន្ធរូងចោល។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការគ្រប់គ្រងទន្សាយប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពទាមទារធនធានចម្រុះ ចាប់ពីកម្លាំងពលកម្មរហូតដល់គ្រឿងចក្រធុនធ្ងន់ និងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ។
ការសិក្សានេះប្រមូលទិន្នន័យស្ទើរតែទាំងស្រុងពីប្រទេសអូស្ត្រាលី ជាពិសេសនៅតំបន់វាលស្មៅ (Rangelands) និងតំបន់កសិកម្មដែលមានអាកាសធាតុស្ងួត ឬពាក់កណ្តាលស្ងួត។ សម្រាប់កម្ពុជាដែលជាប្រទេសត្រូពិច ទិន្នន័យជីវសាស្ត្ររបស់ទន្សាយអឺរ៉ុបអាចមិនពាក់ព័ន្ធផ្ទាល់ ប៉ុន្តែគោលការណ៍នៃការគ្រប់គ្រងសត្វល្អិតរាតត្បាត (Invasive species) គឺអាចយកមកអនុវត្តបាន។
ទោះបីជាទន្សាយមិនមែនជាសត្វល្អិតចង្រៃនៅកម្ពុជាក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្របខ័ណ្ឌនៃការគ្រប់គ្រងសត្វល្អិតតាមបែបយុទ្ធសាស្ត្រ (Strategic Management) ដែលស្នើឡើងក្នុងឯកសារនេះ មានប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងសត្វកណ្តុរ ឬសត្វល្អិតដទៃទៀត។
ឯកសារនេះផ្តល់នូវមេរៀនដ៏មានតម្លៃអំពីការបរាជ័យនៃការគ្រប់គ្រងបែប 'វិបត្តិ' (Crisis management) និងសារៈសំខាន់នៃការគ្រប់គ្រងបែប 'យុទ្ធសាស្ត្រ និងនិរន្តរភាព' ដែលកម្ពុជាគួរយកគំរូតាមក្នុងការគ្រប់គ្រងសត្វល្អិតកសិកម្ម។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Strategic, sustained management | ជាវិធីសាស្ត្រគ្រប់គ្រងសត្វល្អិតដែលមានផែនការច្បាស់លាស់ ដោយមិនផ្តោតតែលើការសម្លាប់សត្វល្អិតភ្លាមៗនោះទេ ប៉ុន្តែផ្តោតលើការកាត់បន្ថយការខូចខាតរយៈពេលវែង។ វាទាមទារឱ្យមានការប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសចម្រុះ (ដូចជាការដាក់ថ្នាំ និងការបំផ្លាញជម្រក) និងការអនុវត្តជាប្រចាំដើម្បីមិនឱ្យចំនួនសត្វល្អិតកើនឡើងវិញ។ | ប្រៀបដូចជាការព្យាបាលជំងឺរ៉ាំរ៉ៃ (ដូចជាទឹកនោមផ្អែម) ដែលទាមទារការលេបថ្នាំ និងការផ្លាស់ប្តូរទម្លាប់រស់នៅជាប្រចាំ មិនមែនព្យាបាលតែមួយដងហើយឈប់នោះទេ។ |
| Warren ripping | ជាបច្ចេកទេសប្រើប្រាស់គ្រឿងចក្រធុនធ្ងន់ (ដូចជាត្រាក់ទ័រ) ដើម្បីភ្ជួរនិងកម្ទេចរូងក្រោមដីរបស់ទន្សាយ។ គោលបំណងគឺដើម្បីសម្លាប់ទន្សាយដែលនៅក្នុងរូង និងបំផ្លាញជម្រកសុវត្ថិភាពរបស់ពួកវា ដើម្បីកុំឱ្យពួកវាអាចបង្កាត់ពូជ ឬលាក់ខ្លួនពីសត្វដែលស៊ីពួកវាជាអាហារ។ | ដូចជាការវាយកម្ទេចផ្ទះរបស់ចោរ ដើម្បីកុំឱ្យចោរមានកន្លែងលាក់ខ្លួន ឬប្រមូលផ្តុំបក្សពួកបានទៀត។ |
| Myxomatosis | ជាជំងឺបង្កដោយវីរុសដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាអាវុធជីវសាស្ត្រដើម្បីគ្រប់គ្រងចំនួនទន្សាយ។ វាឆ្លងតាមរយៈសត្វល្អិតចម្លង (Vectors) ដូចជាមូស ឬចៃឆ្កេ ហើយបណ្តាលឱ្យទន្សាយស្លាប់ក្នុងអត្រាខ្ពស់។ | ដូចជាការបញ្ជូនមេរោគផ្តាសាយពិសេសម្យ៉ាង ទៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវ ដើម្បីឱ្យសត្រូវចុះខ្សោយឬស្លាប់ដោយមិនបាច់ប្រើកាំភ្លើង។ |
| Neophobia | គឺជាឥរិយាបថភ័យខ្លាចចំពោះវត្ថុថ្មីៗដែលមិនធ្លាប់ស្គាល់។ នៅក្នុងការគ្រប់គ្រងទន្សាយ វាសំដៅលើការដែលទន្សាយមិនហ៊ានស៊ីចំណីពុលដែលទើបតែដាក់ថ្មីៗ ដែលធ្វើឱ្យការដាក់ថ្នាំពុលបរាជ័យ។ | ដូចជាក្មេងតូចដែលមិនហ៊ានញ៉ាំបន្លែ ឬម្ហូបប្លែកៗដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ឃើញពីមុនមក។ |
| Dry Sheep Equivalent (DSE) | ជាខ្នាតស្តង់ដារសម្រាប់វាស់វែងបរិមាណចំណីដែលសត្វពាហនៈឬសត្វល្អិតស៊ី។ វាជួយកសិករគណនាថា តើទន្សាយមួយចំនួនស៊ីស្មៅអស់ប៉ុន្មាន បើធៀបនឹងចៀមមួយក្បាល ដើម្បីវាយតម្លៃការខាតបង់សេដ្ឋកិច្ច។ | ដូចជាការប្តូររូបិយប័ណ្ណផ្សេងៗ (ដុល្លារ, បាត) មកជាប្រាក់រៀល ដើម្បីងាយស្រួលប្រៀបធៀបតម្លៃទំនិញ។ |
| Immunocontraception | ជាបច្ចេកវិទ្យាប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំរបស់សត្វ ដើម្បីធ្វើឱ្យសត្វនោះមិនអាចមានកូនបាន (អារ)។ វិធីនេះប្រើវីរុសដើម្បីដឹកនាំសារធាតុទៅភ្ញោចរាងកាយទន្សាយឱ្យបង្កើតអង្គបដិប្រាណប្រឆាំងនឹងកោសិកាបង្កកំណើតរបស់ខ្លួនឯង។ | ដូចជាការចាក់វ៉ាក់សាំងការពារមិនឱ្យមានកូន ដើម្បីកុំឱ្យចំនួនប្រជាជនកើនឡើងខ្លាំងពេក។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
