បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះមានគោលបំណងស្វែងយល់ពីរបៀបដែលសេណូទីបពោត (Maize genotypes) ឆ្លើយតបទៅនឹងបរិស្ថានផ្សេងៗគ្នា ដើម្បីកំណត់រកពូជដែលមានទិន្នផលខ្ពស់ និងមានស្ថិរភាពសម្រាប់ការដាំដុះនៅប្រទេសបង់ក្លាដែស។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានវាយតម្លៃសេណូទីបពោតចំនួន ៤៥ នៅក្នុងតំបន់ចំនួន ៣ ផ្សេងគ្នា ដោយប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវិភាគស្ថិរភាព និងអន្តរកម្មរវាងសេណូទីបនិងបរិស្ថាន។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| AMMI (Additive Main Effect and Multiplicative Interaction) ការវិភាគ AMMI (ឥទ្ធិពលចម្បងបន្ថែម និងអន្តរកម្មគុណ) |
អាចបំបែកអន្តរកម្មរវាងសេណូទីបនិងបរិស្ថាន (GEI) ទៅជាសមាសធាតុចម្បង (IPCA) ដែលជួយឱ្យយល់ច្បាស់ពីឥទ្ធិពលបន្ថែមនិងអន្តរកម្ម។ | ប្រហែលជាមិនមានភាពងាយស្រួលក្នុងការមើលឃើញជារូបភាពសម្រាប់ការវាយតម្លៃបរិស្ថានរួម ដូចការប្រើប្រាស់ GGE នោះទេ។ | កំណត់បានថាកត្តាសេណូទីបបង្កើតឱ្យមានវ៉ារ្យង់ ៤៦.០២% និងកត្តាអន្តរកម្ម GEI មាន ៤២.៧១%។ |
| GGE Biplot Analysis ការវិភាគ GGE biplot |
ផ្តល់នូវការបង្ហាញជាក្រាហ្វិកដ៏ល្អឥតខ្ចោះអំពីអន្តរកម្ម និងអាចកំណត់យ៉ាងច្បាស់នូវពូជណាដែលផ្តល់ទិន្នផលល្អបំផុតនៅតំបន់ជាក់លាក់ (which-won-where)។ | ពិចារណាតែលើកត្តាសេណូទីប និង GEI ប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនបានរាប់បញ្ចូលឥទ្ធិពលបរិស្ថានចម្បង (Main environmental effect) ឡើយ។ | បានបង្ហាញជារូបភាពបញ្ជាក់ថា សេណូទីប G5, G8, និង G42 ជាពូជល្អ និងមានស្ថិរភាពបំផុត។ |
| Yield Stability Index (YSi) by Kang សន្ទស្សន៍ស្ថិរភាពទិន្នផល (YSi) របស់ Kang |
ងាយស្រួលក្នុងការចាត់ចំណាត់ថ្នាក់ ព្រោះវាជ្រើសរើសដោយផ្អែកលើកត្តាទិន្នផលផង និងកត្តាស្ថិរភាពផងនៅក្នុងសន្ទស្សន៍តែមួយ។ | មិនសូវមានភាពលម្អិតក្នុងការបង្ហាញពីធម្មជាតិនៃអន្តរកម្មរវាងបរិស្ថាននិមួយៗ បើប្រៀបធៀបនឹងម៉ូដែល AMMI ឬ GGE។ | បានចាត់ចំណាត់ថ្នាក់ពូជ G42, G5, និង G8 ថាជាពូជដែលមានទិន្នផលខ្ពស់ និងមានស្ថិរភាពខ្លាំង។ |
| Joint Regression (Eberhart and Russell) តម្រែតម្រង់រួម (Joint regression) របស់ Eberhart និង Russell |
ជាវិធីសាស្ត្របុរាណដែលផ្តល់តម្លៃមេគុណ (Slope) និងគម្លាតពីតម្រែតម្រង់ ដើម្បីវាយតម្លៃស្ថិរភាពពូជបានយ៉ាងងាយ។ | ពឹងផ្អែកលើការឆ្លើយតបជាលីនេអ៊ែរទៅនឹងបរិស្ថាន ដែលអាចនឹងមិនចាប់បាននូវភាពស្មុគស្មាញនៃអន្តរកម្ម GEI ទាំងស្រុងនោះទេ។ | បង្ហាញថាពូជ G42, G27, និង G8 មានស្ថិរភាពប្រសើរជាងគេផ្អែកលើតម្លៃតម្រែតម្រង់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការរៀបចំការពិសោធន៍កសិកម្មនៅទីតាំងដីពិតៗជាច្រើនកន្លែង និងតម្រូវឱ្យមានការប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ការវិភាគទិន្នន័យស្ថិតិស្មុគស្មាញ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ចំនួន ៣ នៃប្រទេសបង់ក្លាដែស (Jessore, Ishwardi, Barisal) ដោយប្រើប្រាស់សេណូទីបពោតចំនួន ៤៥ ដែលបង្កាត់ក្នុងស្រុក។ ទោះបីជាបង់ក្លាដែសមានអាកាសធាតុត្រូពិចស្រដៀងនឹងកម្ពុជាក្តី ប៉ុន្តែប្រភេទដី (ឧទាហរណ៍ ទំនាបល្បាប់ប្រផេះ) និងរបបទឹកភ្លៀងមានភាពខុសគ្នា។ នេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះថាយើងមិនអាចយកពូជពោតទាំងនេះមកដាំផ្ទាល់ហើយសង្ឃឹមថានឹងទទួលបានលទ្ធផលដូចគ្នាទេ តែត្រូវឆ្លងកាត់ការពិសោធន៍ពហុបរិស្ថាន (Multi-environment trials) នៅក្នុងស្រុកជាមុនសិន។
ក្របខណ្ឌ និងវិធីសាស្ត្រវិភាគស្ថិរភាពពូជដំណាំនេះ មានអត្ថប្រយោជន៍ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងពេញលេញសម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការបំពាក់បំប៉នអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាឱ្យចេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវិភាគទាំងនេះ នឹងជំរុញយ៉ាងខ្លាំងដល់ការបង្កើតពូជដំណាំដែលធន់នឹងអាកាសធាតុ និងបង្កើនសន្តិសុខស្បៀងជាតិ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Genotype and environment interaction (GEI) (អន្តរកម្មសេណូទីបនិងបរិស្ថាន) | សំដៅលើការប្រែប្រួលនៃការលូតលាស់និងទិន្នផលរបស់ពូជដំណាំណាមួយ នៅពេលដែលគេយកវាទៅដាំនៅបរិស្ថាន (តំបន់អាកាសធាតុ ប្រភេទដី ឬកម្រិតទឹកភ្លៀង) ខុសៗគ្នា។ វាបង្ហាញថាពូជដែលល្អបំផុតនៅទីតាំងមួយ មិនប្រាកដថាផ្តល់ទិន្នផលល្អនៅទីតាំងមួយទៀតនោះទេ។ | ដូចជាសិស្សម្នាក់ដែលរៀនពូកែខាងគណិតវិទ្យានៅសាលាមួយ តែអាចនឹងរៀនមិនសូវបានល្អនៅសាលាមួយទៀតដែលមានរបៀបបង្រៀននិងបរិយាកាសខុសគ្នា។ |
| Additive main effect and multiplicative interaction (AMMI) (ម៉ូដែលវិភាគ AMMI) | ជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយប្រភេទ ដែលផ្សំបញ្ចូលគ្នានូវការវិភាគវ៉ារ្យង់ (ANOVA) និងការវិភាគសមាសភាគចម្បង (PCA) ដើម្បីបំបែកនិងស្វែងយល់ពីឥទ្ធិពលដាច់ដោយឡែករបស់ពូជដំណាំ (កត្តាបន្ថែម) បរិស្ថាន (កត្តាបន្ថែម) និងអន្តរកម្មរវាងកត្តាទាំងពីរនេះ (កត្តាគុណ)។ | ដូចជាការបំបែកមុខម្ហូបមួយចានដើម្បីរកមើលថា តើរសជាតិឆ្ងាញ់ដោយសារសាច់ (ពូជ) ឆ្ងាញ់ដោយសារបន្លែ (បរិស្ថាន) ឬឆ្ងាញ់ដោយសារការផ្សំចូលគ្នាតែម្តង (អន្តរកម្ម)។ |
| GGE biplot (ក្រាហ្វិក GGE biplot) | ជាឧបករណ៍បង្ហាញជាក្រាហ្វិក (រូបភាព) ដែលជួយអ្នកស្រាវជ្រាវមើលឃើញពីអន្តរកម្មរវាងពូជនិងបរិស្ថានបានយ៉ាងងាយស្រួល ជាពិសេសវាជួយកំណត់ទម្រង់ 'ពូជណាឈ្នះនៅតំបន់ណា' (which-won-where) និងកំណត់រកពូជដែលមានលក្ខណៈល្អឥតខ្ចោះ។ | ដូចជាការមើលផែនទីដែលបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ជារូបភាពថា ក្រុមកីឡាបាល់ទាត់មួយណាខ្លាំងជាងគេប្រចាំតំបន់នីមួយៗ ដោយមិនចាំបាច់មើលតារាងពិន្ទុវែងឆ្ងាយ។ |
| Yield stability index (YSi) (សន្ទស្សន៍ស្ថិរភាពទិន្នផល) | ជារង្វាស់ស្ថិតិ (ដែលបង្កើតឡើងដោយលោក Kang) ដែលរួមបញ្ចូលទាំងទិន្នផលសរុប និងកម្រិតស្ថិរភាពរបស់វាទៅជាតម្លៃទោលតែមួយ។ ពូជដែលមាន YSi ខ្ពស់ គឺជាពូជដែលផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ផង និងមិនសូវរងការប្រែប្រួលទោះដាំនៅទីតាំងណាក៏ដោយ។ | ដូចជាការដាក់ពិន្ទុឱ្យសិស្ស ដែលមិនត្រឹមតែប្រឡងបានពិន្ទុខ្ពស់ទេ តែថែមទាំងទទួលបានពិន្ទុខ្ពស់រាល់ខែជាប់ៗគ្នា (មានលំនឹងល្អ)។ |
| Phenotypic stability (ស្ថិរភាពសណ្ឋានរូប) | សមត្ថភាពរបស់ពូជដំណាំក្នុងការរក្សានូវលក្ខណៈរូបរាងកាយខាងក្រៅ និងកម្រិតទិន្នផលរបស់វាឱ្យនៅថេរ ទោះបីជាត្រូវប្រឈមនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ លក្ខខណ្ឌកសិកម្ម ឬកម្រិតជីខុសៗគ្នាក៏ដោយ។ | ដូចជារថយន្តប្រភេទ Off-road ដែលអាចបើកបរបានយ៉ាងរលូននិងមានលំនឹង ទោះជាស្ថានភាពផ្លូវរលាក់យ៉ាងណាក៏ដោយ។ |
| Alpha lattice design (ទម្រង់ការពិសោធន៍ Alpha lattice) | ជាប្លង់រៀបចំការពិសោធន៍ស្ថិតិនៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម ដែលជួយកាត់បន្ថយបញ្ហាលម្អៀងដោយសារភាពមិនស្មើគ្នានៃគុណភាពដី តាមរយៈការបែងចែកដីឡូតិ៍ជាប្លុកតូចៗ ដើម្បីធានាថាការប្រៀបធៀបទិន្នផលពូជដំណាំមានភាពសុក្រឹតបំផុត។ | ដូចជាការចែកសិស្សជាក្រុមតូចៗឱ្យអង្គុយរៀនតាមតុខុសៗគ្នា ដើម្បីធានាថាគ្រូអាចវាយតម្លៃកម្រិតយល់ដឹងរបស់សិស្សបានច្បាស់លាស់ ដោយមិនរងឥទ្ធិពលពីទីតាំងអង្គុយខ្វះពន្លឺឬកៅអីមិនល្អ។ |
| Broad-sense heritability (តំណពូជក្នុងន័យទូលាយ) | សមាមាត្រនៃបម្រែបម្រួលលក្ខណៈសណ្ឋានរូប ឬទិន្នផលសរុប (Phenotypic variance) ដែលកើតឡើងដោយសារឥទ្ធិពលនៃសេណេទិករបស់ដំណាំ (Genetic variance) ធៀបនឹងការជះឥទ្ធិពលពីបរិស្ថាន។ កម្រិតកាន់តែខ្ពស់ មានន័យថាទិន្នផលភាគច្រើនបានមកពីគុណភាពពូជផ្ទាល់។ | ដូចជាការវាយតម្លៃថាតើកម្ពស់របស់កូនម្នាក់ បានមកពីតំណពូជឪពុកម្តាយប៉ុន្មានភាគរយ និងបានមកពីបរិស្ថានជុំវិញ (ការញ៉ាំអាហារឬការហាត់ប្រាណ) ប៉ុន្មានភាគរយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
