បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការយល់ដឹងអំពីអន្តរកម្មនៃខ្សែសង្វាក់អាហារ និងការប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៃស្រះជលផលផ្អែកលើការចិញ្ចឹម (CBF) ជាពិសេសនៅពេលមានការលែងបង្កងទឹកសាបយក្ស (Macrobrachium rosenbergii) ចូលទៅក្នុងស្រះ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រើប្រាស់កម្មវិធីម៉ូដែល Ecopath ដើម្បីវិភាគតុល្យភាពម៉ាស និងរចនាសម្ព័ន្ធខ្សែសង្វាក់អាហារនៅក្នុងស្រះសហគមន៍ចំនួនពីរនៅភូមិភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Nonghai Pond Ecosystem Model (Complex, Carnivorous-rich) ម៉ូដែលប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីស្រះ Nonghai (ស្មុគស្មាញ និងសម្បូរត្រីស៊ីសាច់ជាអាហារ) |
មានសន្ទស្សន៍អូមនីវ័រ (System omnivory index) ខ្ពស់ បង្ហាញពីភាពសម្បូរបែបនៃរបបអាហារ ដែលជួយឱ្យប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីមានលំនឹងល្អ។ ផ្តល់ការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅអំពីអន្តរកម្មស្មុគស្មាញ។ | អត្រាប្រើប្រាស់ជីវម៉ាសខ្ពស់ដោយសារត្រីស៊ីសាច់ជាអាហារ (Carnivorous fish) ដែលអាចកាត់បន្ថយទិន្នផលត្រីស៊ីរុក្ខជាតិ និងនាំឱ្យមានការស៊ីសាច់គ្នាឯង (Cannibalism) ខ្ពស់។ | ថាមពលបញ្ជូនក្នុងខ្សែសង្វាក់អាហារស៊ីស្មៅ (Grazing food chain) មានបរិមាណ 1,353 t/km²/yr ចំណែកខ្សែសង្វាក់អាហារសំណល់សរីរាង្គ (Detrital food chain) មាន 932 t/km²/yr។ |
| Nongtubkwai Pond Ecosystem Model (Simple, Herbivorous-dominant) ម៉ូដែលប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីស្រះ Nongtubkwai (សាមញ្ញ និងសម្បូរត្រីស៊ីរុក្ខជាតិ) |
ងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រងកម្រិតនៃការប្រកួតប្រជែង ហើយមិនសូវមានការគំរាមកំហែងពីប្រភេទត្រីស៊ីសាច់ជាអាហារ ដែលជួយឱ្យប្រភេទត្រីគោលដៅលូតលាស់បានល្អ។ | មានសន្ទស្សន៍អូមនីវ័រទាប (0.07) ដែលបង្ហាញពីរបបអាហារមិនសូវសម្បូរបែប ធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីងាយរងការរំខាននៅពេលមានការប្រែប្រួលប្រភពអាហារ។ | ថាមពលបញ្ជូនក្នុងខ្សែសង្វាក់អាហារស៊ីស្មៅគឺ 1,069 t/km²/yr និងខ្សែសង្វាក់អាហារសំណល់សរីរាង្គគឺ 517 t/km²/yr។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះតម្រូវឱ្យមានការប្រមូលទិន្នន័យជាក់ស្តែងពីស្រះ និងការប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រឯកទេសដើម្បីវិភាគតុល្យភាពនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងស្រះសហគមន៍ចំនួនពីរមានទំហំ ១,១៤ និង ២,០៧ ហិកតា នៅខេត្តអ៊ូប៊ុនរ៉ាត់ថានី (Ubon Ratchathani) ប្រទេសថៃ ដែលជាតំបន់អាងទន្លេមេគង្គក្រោម (Lower Mekong Basin)។ ដោយសារលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ ភូមិសាស្ត្រ និងប្រភេទត្រីស្រដៀងគ្នានឹងប្រទេសកម្ពុជា ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់ និងអាចយកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់សម្រាប់អភិវឌ្ឍជលផលសហគមន៍កម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រនៃការប្រើប្រាស់ម៉ូដែលម៉ាស (Ecopath) ដើម្បីវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពខ្សែសង្វាក់អាហារ គឺពិតជាមានប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការរៀបចំផែនការវារីវប្បកម្មនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការស្វែងយល់ពីខ្សែសង្វាក់អាហារ និងការប្រើប្រាស់ប្រភេទសត្វដែលពឹងផ្អែកលើសំណល់សរីរាង្គ នឹងជួយបង្កើនទិន្នផលសរុបនៃជលផលសហគមន៍នៅកម្ពុជាប្រកបដោយនិរន្តរភាព និងចំណាយដើមទុនតិច។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Ecotrophic efficiency (EE) (ប្រសិទ្ធភាពអេកូឡូស៊ី) | ភាគរយនៃផលិតផលជីវម៉ាសរបស់ប្រភេទសត្វមួយ ដែលត្រូវបានស៊ីដោយសត្វដទៃ ឬត្រូវបានទាញយក (ដូចជាការចាប់យកដោយមនុស្ស) នៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ ការមានតម្លៃ EE ខ្ពស់មានន័យថាជីវម៉ាសនោះត្រូវបានប្រើប្រាស់ស្ទើរតែទាំងស្រុងក្នុងប្រព័ន្ធ។ | ដូចជាទំនិញនៅលើធ្នើរហាង បើមានអ្នកទិញអស់លឿន នោះបង្ហាញថាវាមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការលក់ចេញ ដោយគ្មានសល់ចោលខូចគុណភាព។ |
| Mass-balance Ecopath model (ម៉ូដែលតុល្យភាពម៉ាស Ecopath) | កម្មវិធីគណិតវិទ្យាដែលប្រើដើម្បីគណនាលំហូរថាមពល និងបរិមាណអាហារនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ដោយផ្អែកលើគោលការណ៍ថាបរិមាណថាមពលដែលចូល ត្រូវតែស្មើនឹងបរិមាណថាមពលដែលចេញបូកនឹងថាមពលដែលស្តុកទុក។ | ដូចជាការធ្វើបញ្ជីចំណូលចំណាយប្រចាំខែ ដោយត្រូវដឹងថាលុយ (ថាមពល) បានមកពីណា ហើយចាយទៅលើអ្វីខ្លះដោយមិនមានការបាត់បង់ដោយគ្មានហេតុផល។ |
| Trophic level (TL) (កម្រិតអាហារូបត្ថម្ភ) | ចំណាត់ថ្នាក់ទីតាំងនៃភាវៈរស់នៅក្នុងខ្សែសង្វាក់អាហារ ដែលរុក្ខជាតិឬកាកសំណល់ស្ថិតនៅកម្រិតទី១ សត្វស៊ីរុក្ខជាតិនៅកម្រិតទី២ ហើយសត្វស៊ីសាច់នៅកម្រិតបន្តបន្ទាប់។ | ដូចជារចនាសម្ព័ន្ធការងារក្នុងក្រុមហ៊ុន ដែលរុក្ខជាតិជាកម្មករផលិត សត្វស៊ីរុក្ខជាតិជាប្រធានផ្នែក ហើយត្រីស៊ីសាច់ជាអ្នកគ្រប់គ្រងជាន់ខ្ពស់ដែលទទួលផលពីអ្នកនៅខាងក្រោម។ |
| Detrital food chain (ខ្សែសង្វាក់អាហារសំណល់សរីរាង្គ) | ខ្សែសង្វាក់អាហារដែលពឹងផ្អែកចម្បងទៅលើការស៊ីកាកសំណល់រុក្ខជាតិ សត្វដែលងាប់ និងសារធាតុសរីរាង្គរលួយ (Detritus) ជាជាងការស៊ីរុក្ខជាតិស្រស់ៗ ឬប្លង់តុង។ | ដូចជារោងចក្រកែច្នៃសំរាម ដែលប្រមូលយកកាកសំណល់ចោលមកបង្កើតជាថាមពល ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ការរស់រានមានជីវិតជាថ្មី។ |
| Bottom-up control (ការគ្រប់គ្រងពីក្រោមឡើងលើ) | ស្ថានភាពនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដែលបរិមាណសារធាតុចិញ្ចឹម រុក្ខជាតិ ឬសំណល់សរីរាង្គ (កម្រិតក្រោមគេ) ជាអ្នកកំណត់បរិមាណសត្វ ឬត្រីដែលមានកម្រិតអាហារូបត្ថម្ភខ្ពស់ជាង។ | ដូចជាការសាងសង់ផ្ទះពីក្រោមឡើងលើ បើគ្រឹះឬជាន់ផ្ទាល់ដីមិនរឹងមាំ ឬគ្មានសោះ នោះអ្នកនៅជាន់ខាងលើក៏មិនអាចមានលំនឹង ឬរស់នៅបានដែរ។ |
| System omnivory index (សន្ទស្សន៍អូមនីវ័រ ឬការស៊ីទាំងសាច់និងរុក្ខជាតិ) | រង្វាស់ដែលបង្ហាញពីភាពចម្រុះនៃការស៊ីចំណីរបស់សត្វនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ បើសន្ទស្សន៍នេះខ្ពស់ មានន័យថាសត្វនៅក្នុងប្រព័ន្ធនោះស៊ីអាហារមកពីប្រភពមានកម្រិតអាហារូបត្ថម្ភខុសៗគ្នា។ | ដូចជាមនុស្សដែលចូលចិត្តញ៉ាំម្ហូបច្រើនមុខ បើទោះជាសាច់ជ្រូកអស់ ក៏អាចងាកទៅញ៉ាំត្រី ឬបន្លែជំនួសវិញបាន ដែលធ្វើឱ្យជីវិតមិនងាយជួបហានិភ័យខ្វះអាហារ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
