បញ្ហា (The Problem)៖ ផលិតភាពស្រូវសាលីនៅប្រទេសអេត្យូពីមានកម្រិតទាបដោយសារការរាតត្បាតនៃជំងឺច្រែះស្លឹកដែលបង្កដោយមេរោគផ្សិត Puccinia triticina ព្រមទាំងកង្វះខាតនូវពូជស្រូវសាលីដែលមានភាពធន់បានយូរអង្វែង។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានធ្វើការពិសោធន៍នៅវាលស្រែក្នុងរដូវដាំដុះឆ្នាំ ២០១៣ និង ២០១៤ ដោយប្រើប្រាស់ពូជស្រូវសាលីចំនួន ១៨ ប្រភេទ ដើម្បីវាយតម្លៃកម្រិតនៃភាពធន់នឹងជំងឺច្រែះស្លឹក។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| FRS, CI, and rAUDPC Evaluation ការវាយតម្លៃតាមរយៈ FRS, CI និង rAUDPC (ការវិភាគកម្រិតភាពធ្ងន់ធ្ងរ និងទំហំឆ្លង) |
មានភាពត្រឹមត្រូវ និងគួរឱ្យទុកចិត្តខ្ពស់ មានទំនាក់ទំនងគ្នាខ្លាំង (r > 0.9) ក្នុងការកំណត់ភាពធន់របស់រុក្ខជាតិ។ | ទាមទារការកត់ត្រាទិន្នន័យច្រើនដង និងការវាយតម្លៃផ្ទាល់នៅវាលស្រែក្នុងរយៈពេលយូរ។ | អាចកំណត់អត្តសញ្ញាណពូជស្រូវសាលីចំនួន ៧ ដែលមានភាពធន់កម្រិតល្អពិតប្រាកដ (FRS < ៣០%, CI < ២០, rAUDPC < ៣០%)។ |
| Infection Rate (Inf-rate) Calculation ការគណនាអត្រានៃការឆ្លងមេរោគ (Inf-rate) ដោយផ្អែកលើពេលវេលា |
អាចបង្ហាញពីល្បឿននៃការរីករាលដាលនៃជំងឺតាមពេលវេលា។ | មិនសូវមានភាពត្រឹមត្រូវដោយសារការប្រែប្រួលនៃកំហុស (error variance) និងការចាប់ផ្តើមវាយតម្លៃយឺតពេល។ | បង្កើតលទ្ធផលប៉ាន់ស្មានមិនសូវគួរឱ្យទុកចិត្ត ក្នុងការបែងចែកកម្រិតភាពធន់ បើប្រៀបធៀបជាមួយប៉ារ៉ាម៉ែត្រផ្សេងទៀត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការពិសោធន៍កសិកម្មនៅវាលស្រែ និងបច្ចេកទេសវិភាគទិន្នន័យ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតែនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ Ambo PPRC នៃប្រទេសអេត្យូពី ក្នុងរដូវដាំដុះឆ្នាំ ២០១៣-២០១៤ ដែលមានអាកាសធាតុជាក់លាក់។ លទ្ធផលនេះអាចមានភាពលំអៀងទៅនឹងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាន និងប្រភេទមេរោគក្នុងតំបន់នោះ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីជាយើងមិនមានការដាំដុះស្រូវសាលីក៏ដោយ ក៏វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃភាពធន់នេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការស្រាវជ្រាវលើដំណាំសំខាន់ៗក្នុងស្រុកដែលរងការគំរាមកំហែងដោយជំងឺផ្សិតស្រដៀងគ្នានេះ។
ទោះបីជាស្រូវសាលីមិនមែនជាដំណាំគោលនៅកម្ពុជាក៏ដោយ វិធីសាស្ត្រវាស់វែងរោគរាតត្បាតរុក្ខជាតិនេះអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងល្អលើដំណាំយុទ្ធសាស្ត្រផ្សេងទៀត។
ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃបែបបរិមាណទាំងនេះ នឹងជួយអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាពន្លឿនការរកឃើញពូជដំណាំដែលធន់នឹងជំងឺ ជួយកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ថ្នាំគីមី និងធានាសន្តិសុខស្បៀងជាតិ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Slow rusting resistance (ភាពធន់នឹងជំងឺច្រែះបែបយឺត) | ជាប្រភេទភាពធន់របស់រុក្ខជាតិដែលមិនទប់ស្កាត់ការឆ្លងមេរោគទាំងស្រុងនោះទេ ប៉ុន្តែវាពន្យឺតការលូតលាស់និងការរីករាលដាលនៃមេរោគផ្សិតនៅលើស្លឹក ដែលជួយឱ្យរុក្ខជាតិនៅតែអាចលូតលាស់និងផ្តល់ទិន្នផលបានល្អ ទោះបីជាមានជំងឺក៏ដោយ។ វាជាទម្រង់នៃភាពធន់ដ៏រឹងមាំនិងប្រើប្រាស់បានយូរអង្វែង (Durable resistance)។ | ដូចជាមនុស្សដែលមានប្រព័ន្ធការពាររាងកាយល្អ អាចឈឺផ្តាសាយដែរ តែមិនធ្ងន់ធ្ងរ និងឆាប់ជាសះស្បើយ ដោយមិនប៉ះពាល់ដល់ការធ្វើការងារប្រចាំថ្ងៃ។ |
| Area under disease progress curve / AUDPC (ផ្ទៃក្រោមខ្សែកោងនៃការវិវត្តជំងឺ) | ជាវិធីសាស្ត្រគណនាក្នុងរោគវិទ្យារុក្ខជាតិដែលបូកបញ្ចូលអត្រានៃការរាតត្បាតជំងឺតាមពេលវេលា ដោយប្រើរូបមន្តគណិតវិទ្យា ដើម្បីវាស់វែងពីទំហំសរុបនៃជំងឺដែលបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលលូតលាស់ទាំងមូលរបស់ដំណាំ ជំនួសឱ្យការមើលត្រឹមតែមួយថ្ងៃ។ | ដូចជាការបូកសរុបវិក័យប័ត្រទឹកភ្លើងប្រចាំខែ ដើម្បីដឹងពីទំហំចំណាយសរុបពេញមួយឆ្នាំ ថាតើអស់ប៉ុន្មាន។ |
| Coefficient of infection / CI (មេគុណនៃការឆ្លង) | ជារង្វាស់ដែលទទួលបានពីការយកភាគរយនៃភាពធ្ងន់ធ្ងររបស់ជំងឺ ទៅគុណជាមួយនឹងតម្លៃថេរដែលតំណាងឱ្យប្រភេទប្រតិកម្មរបស់រុក្ខជាតិ (ដូចជា ធន់ ឬ ងាយរងគ្រោះ) ដើម្បីវាយតម្លៃកម្រិតនៃការខូចខាតពិតប្រាកដ។ រុក្ខជាតិដែលមាន CI ទាប បង្ហាញពីភាពធន់ខ្ពស់។ | ដូចជាការគណនាពិន្ទុសរុបនៃការប្រឡង ដោយយកពិន្ទុដែលធ្វើបានក្នុងមុខវិជ្ជានីមួយៗ ទៅគុណនឹងមេគុណរបស់មុខវិជ្ជានោះ (មុខវិជ្ជាសំខាន់មានមេគុណខ្ពស់)។ |
| Final rust severity / FRS (ភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃជំងឺច្រែះចុងក្រោយ) | គឺជាការវាយតម្លៃភាគរយនៃផ្ទៃស្លឹករុក្ខជាតិដែលត្រូវបានបំផ្លាញដោយជំងឺ នៅដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃការសង្កេត មុនពេលប្រមូលផល។ វាឆ្លុះបញ្ចាំងពីលទ្ធផលចុងក្រោយនៃកម្រិតភាពធន់របស់រុក្ខជាតិទៅនឹងមេរោគ។ | ដូចជាការវាយតម្លៃកម្រិតនៃការខូចខាតផ្ទះក្រោយពេលភ្លើងឆេះរលត់ទៅវិញទាំងស្រុង ដើម្បីដឹងថាខូចអស់ប៉ុន្មានភាគរយ។ |
| Race-specific resistance (ភាពធន់ចំពោះពូជមេរោគជាក់លាក់) | ជាប្រភេទភាពធន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនធំៗ (Major genes) ដែលអាចការពាររុក្ខជាតិពីពូជមេរោគណាមួយបានយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ (Immune) ប៉ុន្តែវាងាយនឹងបាត់បង់ប្រសិទ្ធភាព និងបាក់បែក (Breakdown) នៅពេលមេរោគនោះបំប្លែងខ្លួន (Mutation) ទៅជាទម្រង់ថ្មី។ | ដូចជាសោទ្វារដែលចាក់បានតែជាមួយកូនសោមួយប៉ុណ្ណោះ បើចោរដូរទម្រង់កូនសោថ្មី ឬប្រើសោច្នៃ វានឹងលែងមានសុវត្ថិភាព។ |
| Hypersensitive response (ប្រតិកម្មការពារខ្លួនយ៉ាងរហ័ស) | ជាយន្តការការពារខ្លួនរបស់រុក្ខជាតិ ដោយកោសិការុក្ខជាតិនៅជុំវិញកន្លែងដែលមេរោគឆ្លង បានសម្លាប់ខ្លួនឯងយ៉ាងលឿន (Necrosis) ដើម្បីបង្អត់អាហារមេរោគ និងរារាំងមេរោគមិនឱ្យរីករាលដាលទៅកោសិកាផ្សេងទៀត។ | ដូចជាការបំផ្ទុះកាត់ផ្តាច់ស្ពានចូលទីក្រុងចោល ដើម្បីទប់ស្កាត់កងទ័ពសត្រូវមិនឱ្យឆ្លងចូលមកកាន់កាប់ទីក្រុងបាន។ |
| Puccinia triticina (មេរោគផ្សិតបង្កជំងឺច្រែះស្លឹក) | ជាប្រភេទមេរោគផ្សិតម្យ៉ាងដែលបង្កឱ្យមានជំងឺច្រែះស្លឹក (Leaf rust) លើដំណាំស្រូវសាលី ដោយបង្កើតជាស្នាមអុចៗពណ៌ត្នោត ឬទឹកក្រូច (Pustules) លើស្លឹក ដែលស្រូបយកជីវជាតិ និងកាត់បន្ថយរស្មីសំយោគ ធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិចុះខ្សោយ។ | ដូចជាច្រែះដែលស៊ីដែកបន្តិចម្តងៗធ្វើឱ្យដែកពុកផុយ មេរោគនេះស៊ីស្លឹករុក្ខជាតិធ្វើឱ្យវាលែងមានកម្លាំងលូតលាស់និងផលិតគ្រាប់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
