បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះវិភាគពីកត្តាកំណត់នៃពាណិជ្ជកម្មប្រេងដូងសកល ដោយផ្តោតជាពិសេសទៅលើឥទ្ធិពលនៃគោលនយោបាយពាណិជ្ជកម្ម ពន្ធគយ និងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រើប្រាស់គំរូពាណិជ្ជកម្មទំនាញរចនាសម្ព័ន្ធ (Structural Gravity Model) ដែលត្រូវបានប៉ាន់ស្មានដោយវិធីសាស្ត្រ PPML ជាមួយនឹងទិន្នន័យពីឆ្នាំ ១៩៨៨ ដល់ ២០១៩។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Structural Gravity Model with PPML (Model A - Actual Tariffs) គំរូទំនាញរចនាសម្ព័ន្ធជាមួយវិធីសាស្ត្រ PPML (គំរូ A - ការប្រើអត្រាពន្ធជាក់ស្តែង) |
អនុញ្ញាតឱ្យគណនាដោយផ្ទាល់នូវភាពយឺតនៃពន្ធ (Tariff elasticity) និងអាចវាស់ស្ទង់ផលប៉ះពាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយពន្ធគយជាក់លាក់ទៅលើទំហំពាណិជ្ជកម្ម។ | ទំហំសំណាកទិន្នន័យត្រូវបានកម្រិតយ៉ាងខ្លាំង (Restricted sample size) ដោយសារតែកង្វះទិន្នន័យអត្រាពន្ធជាក់ស្តែងសម្រាប់គ្រប់ប្រទេស និងគ្រប់ឆ្នាំ។ | ការកើនឡើងពន្ធ ១% ធ្វើឱ្យទំហំពាណិជ្ជកម្មប្រេងដូងឆៅ (CPO) ធ្លាក់ចុះ ០,៧៥% និងប្រេងដូងចម្រាញ់ (RPO) ធ្លាក់ចុះ ០,៤៥%។ |
| Structural Gravity Model with PPML (Model B - FTA Dummies) គំរូទំនាញរចនាសម្ព័ន្ធជាមួយវិធីសាស្ត្រ PPML (គំរូ B - ការប្រើអថេរកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី FTA) |
អាចប្រើប្រាស់សំណាកទិន្នន័យបានពេញលេញ (Full sample) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យចាប់យកផលប៉ះពាល់ទូលំទូលាយនៃការធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មពាណិជ្ជកម្ម រួមទាំងរបាំងក្រៅប្រព័ន្ធពន្ធគយ។ | មិនអាចបញ្ជាក់ពីទំហំនៃការកាត់បន្ថយពន្ធជាក់លាក់បានទេ ដោយវាស់វែងត្រឹមតែអត្ថិភាពនៃកិច្ចព្រមព្រៀង (១ ឬ ០) ប៉ុណ្ណោះ។ | កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី (FTAs) បានជំរុញពាណិជ្ជកម្មប្រេងដូងសរុប (PO) ប្រមាណ ៣,២៧% បើធៀបនឹងពេលដែលគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀង។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកលើការប្រមូលទិន្នន័យពាណិជ្ជកម្ម និងម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចខ្នាតធំពីប្រភពអន្តរជាតិ និងការប្រើប្រាស់កម្មវិធីស្ថិតិដើម្បីដំណើរការគំរូអេកូណូមេទ្រីកសម្រាប់ទិន្នន័យបន្ទាត់បណ្តោយ (Panel data)។
ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យសកលរវាង ១៩៤ ប្រទេសពីឆ្នាំ ១៩៨៨ ដល់ ២០១៩ ដោយផ្តោតខ្លាំងលើប្រទេសផលិតធំៗនៅអាស៊ី (ឥណ្ឌូនេស៊ី និងម៉ាឡេស៊ី)។ ទោះជាយ៉ាងណា វាខ្វះការឆ្លុះបញ្ចាំងលម្អិតពីរបាំងពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រព័ន្ធពន្ធគយ (Non-Tariff Measures) ដែលអាចលាក់បាំងឧបសគ្គពិតប្រាកដសម្រាប់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ សម្រាប់កម្ពុជាដែលជាប្រទេសកសិកម្ម ការមិនរាប់បញ្ចូលទិន្នន័យឧបសគ្គភូតគាមអនាម័យ (SPS) អាចធ្វើឱ្យការប៉ាន់ស្មានផលចំណេញពីការនាំចេញកសិផលមិនទាន់ពេញលេញ។
វិធីសាស្ត្រគំរូទំនាញ (Gravity Model) នេះមានអត្ថប្រយោជន៍ និងសក្តានុពលខ្លាំងណាស់សម្រាប់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាក្នុងការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់នៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី (FTAs) ថ្មីៗ។
ជារួម ការអនុវត្តគំរូនេះនឹងជួយឱ្យអ្នកធ្វើគោលនយោបាយនៅកម្ពុជាមានមូលដ្ឋានទិន្នន័យរឹងមាំ (Evidence-based policy) មុននឹងសម្រេចចិត្តកែប្រែគោលនយោបាយពន្ធ ឬចរចាពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Gravity Model (គំរូទំនាញពាណិជ្ជកម្ម) | គំរូសេដ្ឋកិច្ចដែលប្រើប្រាស់ទ្រឹស្តីទំនាញផែនដី ដើម្បីពន្យល់ពីទំហំពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីរវាងប្រទេសពីរ ដោយផ្អែកលើទំហំសេដ្ឋកិច្ច (GDP) និងចម្ងាយរវាងប្រទេសទាំងពីរ រួមទាំងកត្តាជំរុញឬរារាំងផ្សេងៗ។ | ដូចជាមេដែកពីរ អង្គធាតុដែលមានទំហំធំជាង (សេដ្ឋកិច្ចធំ) និងនៅកាន់តែជិតគ្នា (ចម្ងាយជិត) វានឹងទាញទាញគ្នាកាន់តែខ្លាំង (ទំហំពាណិជ្ជកម្មធំ)។ |
| Poisson-Pseudo Maximum Likelihood (PPML) Estimator (វិធីសាស្ត្រប៉ាន់ស្មាន PPML) | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិដែលត្រូវបានប្រើជាទូទៅក្នុងគំរូទំនាញ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាទិន្នន័យដែលមានតម្លៃសូន្យ (ប្រទេសដែលមិនមានពាណិជ្ជកម្មជាមួយគ្នាទាល់តែសោះ) និងបញ្ហាបំរែបំរួលមិនស្មើគ្នា (Heteroskedasticity) ដែលតែងតែកើតមានក្នុងទិន្នន័យពាណិជ្ជកម្មខ្នាតធំ។ | ដូចជាជញ្ជីងថ្លឹងពិសេសមួយ ដែលអាចថ្លឹងវត្ថុស្រាលបំផុត (សូន្យ) និងវត្ថុធ្ងន់បំផុត ដោយមិនធ្វើឱ្យតួលេខលម្អៀង ទោះបីជាវត្ថុនោះមានទំហំខុសគ្នាខ្លាំងយ៉ាងណាក៏ដោយ។ |
| Multilateral Resistance (រនាំងពាណិជ្ជកម្មពហុភាគី) | ឧបសគ្គឬកម្រិតនៃភាពលំបាករួម សម្រាប់ប្រទេសមួយក្នុងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេសដទៃទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលមិនមែនគិតត្រឹមតែរនាំងរវាងប្រទេសដៃគូពីរនោះទេ (Bilateral Resistance)។ | ប្រៀបដូចជាការធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ការកកស្ទះចរាចរណ៍នៅក្នុងទីក្រុងទាំងមូល មិនមែនគ្រាន់តែជាការស្ទះផ្លូវរវាងផ្ទះអ្នក និងសាលារៀននោះទេ។ |
| Fixed Effects (ឥទ្ធិពលថេរ / អថេរថេរ) | បច្ចេកទេសក្នុងអេកូណូមេទ្រីកដែលប្រើដើម្បីត្រួតពិនិត្យ និងកាត់បន្ថយភាពលម្អៀងដោយសារកត្តាដែលយើងមិនបានវាស់វែង (Unobserved variables) ដែលប្រែប្រួលតាមពេលវេលា ឬតាមប្រទេសនីមួយៗ (ឧ. វប្បធម៌ ឬគោលនយោបាយផ្ទៃក្នុង)។ | ដូចជាការកំណត់កម្រិតពន្លឺម៉ាស៊ីនថតឱ្យថេរ ដើម្បីធានាថាការប្រែប្រួលនៃរូបភាពគឺបណ្តាលមកពីវត្ថុដែលយើងចង់ថតពិតប្រាកដ មិនមែនដោយសារពន្លឺព្រះអាទិត្យប្រែប្រួលនោះទេ។ |
| Most-Favored Nation (MFN) tariff (អត្រាពន្ធអនុគ្រោះបំផុត) | អត្រាពន្ធគោលដែលប្រទេសមួយជាសមាជិកអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (WTO) ត្រូវយកពីប្រទេសសមាជិកដទៃទៀតដោយស្មើភាពគ្នា លុះត្រាតែមានកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីពិសេស (FTA) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យយកពន្ធទាបជាងនេះ។ | ដូចជាការបិទស្លាកតម្លៃទំនិញស្តង់ដារនៅក្នុងផ្សារទំនើបដែលអតិថិជនទូទៅត្រូវបង់ លើកលែងតែអតិថិជនដែលមានកាតសមាជិក (VIP) ទើបទទួលបានការបញ្ចុះតម្លៃបន្ថែម។ |
| Tariff Elasticity (ភាពយឺតនៃពន្ធគយ) | ការវាស់ស្ទង់កម្រិតនៃប្រតិកម្មឬការផ្លាស់ប្តូរទំហំពាណិជ្ជកម្ម (ការនាំចេញ ឬនាំចូល) នៅពេលដែលអត្រាពន្ធគយមានការប្រែប្រួល ដោយគណនាជាភាគរយ (ឧទាហរណ៍ ពន្ធកើន ១% ធ្វើឱ្យទំហំពាណិជ្ជកម្មធ្លាក់ចុះប៉ុន្មានភាគរយ)។ | ដូចជារបារកៅស៊ូ បើយើងទាញវាកាន់តែខ្លាំង (ដំឡើងពន្ធគយ) វានឹងរួញឬផ្លាស់ប្តូររូបរាងកាន់តែខ្លាំង (អ្នកទិញនឹងកាត់បន្ថយការទិញទំនិញនោះកាន់តែច្រើន)។ |
| Endogeneity (ភាពអន្តរកម្មស្វ័យប្រវត្តិ) | បញ្ហាក្នុងការវិភាគទិន្នន័យនៅពេលដែលអថេរឯករាជ្យដែលយើងកំពុងសិក្សា (ឧ. ពន្ធគយ) មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងអថេរលាក់បាំងដែលយើងមិនបានយកមកវិភាគ ដែលធ្វើឱ្យលទ្ធផលនៃការប៉ាន់ស្មានខុសពីឥទ្ធិពលពិតប្រាកដ។ | ដូចជាការសន្និដ្ឋានថា "ឆ័ត្រធ្វើឱ្យមានភ្លៀងធ្លាក់" ដោយសារតែយើងតែងតែឃើញអ្នកកាន់ឆ័ត្រនៅពេលមានភ្លៀង តែតាមពិតភ្លៀងទេដែលជាកត្តាធ្វើឱ្យមានអ្នកកាន់ឆ័ត្រ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
