បញ្ហា (The Problem)៖ ការរិចរិលនៃតំបន់ទីរងទឹកភ្លៀង Babak ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីដោយសារការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីធ្លីក្នុងកម្រិតធ្ងន់ធ្ងរ ដែលគំរាមកំហែងដល់មុខងារជលសាស្ត្ររបស់វាដូចជា ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងការទប់ស្កាត់សំណឹកដី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់ឧបករណ៍វិភាគដី និងទឹក (SWAT) ដើម្បីធ្វើគំរូ និងវាយតម្លៃការឆ្លើយតបផ្នែកជលសាស្ត្រដោយផ្អែកលើការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីចន្លោះឆ្នាំ ២០១០ ដល់ ២០១៣។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| SWAT Model Simulation ការធ្វើត្រាប់តាមគំរូ SWAT |
អាចទស្សន៍ទាយលំហូរទឹក សំណឹក និងទិន្នផលទឹកបានយ៉ាងល្អក្នុងទីរងទឹកភ្លៀង ទោះបីជាមានទិន្នន័យមានកម្រិតក៏ដោយ។ | ទាមទារការបញ្ចូលទិន្នន័យច្រើនប្រភេទ (ដី អាកាសធាតុ សណ្ឋានដី គម្របដី) ពេលវេលាច្រើន និងការកែតម្រូវ (Calibration) ស្មុគស្មាញ។ | ទទួលបានភាពត្រឹមត្រូវខ្ពស់ ដោយមានតម្លៃ r² ដល់ 0.87-0.90 និងតម្លៃ NSI ពី 0.52 ដល់ 0.59 សម្រាប់ការវាយតម្លៃ។ |
| Direct Field Observation (SPAS) ការសង្កេតវាស់វែងផ្ទាល់នៅទីវាល (ស្ថានីយវាស់លំហូរទឹក) |
ផ្តល់ទិន្នន័យជាក់ស្តែង និងត្រឹមត្រូវបំផុតអំពីរបបទឹកទន្លេដើម្បីប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋាន។ | ចំណាយខ្ពស់ ត្រូវការស្ថានីយវាស់វែងច្រើនកន្លែង ពិបាកថែទាំ និងមិនអាចទស្សន៍ទាយហេតុការណ៍ទៅអនាគតបានដោយខ្លួនឯង។ | ដើរតួជាទិន្នន័យគោល (Ground truth) សម្រាប់ផ្ទៀងផ្ទាត់ និងកែតម្រូវគំរូ SWAT (Calibration & Validation) ឱ្យមានភាពសុក្រឹត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការរួមបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងទូលំទូលាយរវាងទិន្នន័យវាល ទិន្នន័យរូបភាពពីផ្កាយរណប ការវិភាគមន្ទីរពិសោធន៍ និងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រឯកទេស។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងទីរងទឹកភ្លៀង Babak កោះ Lombok ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រជាតំបន់ភ្នំភ្លើង មានសណ្ឋានដីចោត និងអាកាសធាតុត្រូពិច។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការទាញយកលទ្ធផលនេះមកប្រើប្រាស់ដោយផ្ទាល់អាចមានកម្រិត ដោយសារកម្ពុជាមានលក្ខណៈភូគព្ភសាស្ត្រខុសគ្នា (មានដីល្បាប់ និងថ្មភក់ជាចម្បង) ប៉ុន្តែវិធីសាស្ត្រនៃគំរូនេះគឺនៅតែមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការអនុវត្តទីតាំងថ្មី។
វិធីសាស្ត្រប្រើប្រាស់គំរូ SWAT នេះមានភាពពាក់ព័ន្ធ និងមានសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងធនធានទឹក និងការព្យាករណ៍ផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៅកម្ពុជា។
ការអនុវត្តគំរូ SWAT នឹងជួយដល់ស្ថាប័នរដ្ឋកម្ពុជា (ដូចជាក្រសួងធនធានទឹក និងឧតុនិយម) ក្នុងការរៀបចំផែនការប្រើប្រាស់ដី និងយុទ្ធសាស្ត្រអភិរក្សធនធានទឹកបានកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Soil and Water Analysis Tool (SWAT) (ឧបករណ៍វិភាគដី និងទឹក) | ជាកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ធ្វើគំរូ និងក្លែងធ្វើលំហូរទឹក សំណឹកដី និងការបំពុលប្រភពទឹកនៅក្នុងទីរងទឹកភ្លៀង ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យនៃការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី អាកាសធាតុ និងសណ្ឋានដី ដើម្បីជួយក្នុងការរៀបចំផែនការគ្រប់គ្រង។ | ដូចជាការលេងហ្គេមសាងសង់ទីក្រុង (SimCity) ដែលយើងអាចសាកល្បងកាប់ដើមឈើ ឬធ្វើកសិកម្ម ដើម្បីមើលថាតើវានឹងធ្វើឱ្យមានទឹកជំនន់ ឬរាំងស្ងួតយ៉ាងដូចម្តេចនៅថ្ងៃអនាគត។ |
| Hydrological response (ការឆ្លើយតបផ្នែកជលសាស្ត្រ) | ជារបៀបដែលប្រព័ន្ធទឹកនៅក្នុងតំបន់មួយ (ដូចជាទន្លេ ឬបឹង) ផ្លាស់ប្តូរទំហំទឹក ល្បឿនទឹកហូរ ឬបរិមាណដីល្បាប់ នៅពេលមានកត្តាអ្វីមួយប្រែប្រួល ដូចជាភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំង ឬការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ។ | ដូចជាប្រតិកម្មរបស់រាងកាយយើងពេលញើសចេញច្រើន គឺយើងត្រូវផឹកទឹកបំពេញវិញ ពេលមានភ្លៀងធ្លាក់ ដីនិងទន្លេក៏មានប្រតិកម្មក្នុងការស្រូប ឬបង្ហូរទឹកចេញដូចគ្នា។ |
| Watershed (ទីរងទឹកភ្លៀង / អាងទន្លេ) | ជាផ្ទៃដីរាងដូចបាតខ្ទះ ដែលប្រមូលផ្តុំទឹកភ្លៀងទាំងអស់ហូរចូលទៅកាន់ចរន្តទឹកតែមួយ ដូចជាអូរ ទន្លេ ឬបឹង មុននឹងហូរធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសមុទ្រ។ | ដូចជាចានដែកធំមួយដែលត្រងទឹកភ្លៀង រួចបង្ហូរទឹកទាំងអស់នោះតាមរន្ធបញ្ចេញតែមួយនៅបាតចាន។ |
| River regime coefficient (មេគុណរបបទឹកទន្លេ) | ជាសូចនាករដែលគណនាដោយយកបរិមាណទឹកហូរច្រើនបំផុតក្នុងរដូវវស្សា ចែកនឹងបរិមាណទឹកហូរតិចបំផុតក្នុងរដូវប្រាំង ដើម្បីវាស់ស្ទង់ពីស្ថិរភាព ឬតុល្យភាពនៃការផ្គត់ផ្គង់ទឹកក្នុងទន្លេពេញមួយឆ្នាំ។ | ដូចជាការប្រៀបធៀបប្រាក់ចំណូលខែដែលរកបានច្រើនបំផុត ជាមួយនឹងខែដែលរកបានតិចបំផុត ដើម្បីមើលថាតើហិរញ្ញវត្ថុរបស់យើងមានលំនឹងដែរឬទេ។ |
| Runoff coefficient (មេគុណលំហូរទឹកលើផ្ទៃដី) | ជាសមាមាត្ររវាងបរិមាណទឹកភ្លៀងដែលមិនជ្រាបចូលដីហើយហូរលើផ្ទៃដីទៅកាន់ទន្លេ ធៀបនឹងបរិមាណទឹកភ្លៀងសរុបដែលធ្លាក់ចុះមក។ បើតម្លៃនេះកាន់តែខ្ពស់ មានន័យថាទឹកងាយបង្កជាទឹកជំនន់។ | ដូចជាការចាក់ទឹកលើអេប៉ុងធៀបនឹងលើកញ្ចក់ បើផ្ទៃដីដូចអេប៉ុង (មានព្រៃឈើ) ទឹកហូរចេញមានតិច តែបើដូចកញ្ចក់ (ទីក្រុងឬដីទទេ) ទឹកហូរចេញស្ទើរតែទាំងអស់។ |
| Nash-Sutcliffe index (NSI / សន្ទស្សន៍ Nash-Sutcliffe) | ជារូបមន្តស្ថិតិប្រើសម្រាប់វាយតម្លៃថាតើគំរូកុំព្យូទ័រ (Model) អាចទស្សន៍ទាយលទ្ធផល (ដូចជាលំហូរទឹក) បានត្រឹមត្រូវកម្រិតណា បើប្រៀបធៀបទៅនឹងទិន្នន័យជាក់ស្តែងដែលវាស់បាននៅទីវាល។ | ដូចជាពិន្ទុដែលគ្រូដាក់ឲ្យសិស្សដើម្បីវាស់ស្ទង់ថា តើសិស្សនោះទាយចម្លើយវិញ្ញាសាបានត្រឹមត្រូវប្រហាក់ប្រហែលនឹងចម្លើយពិតកម្រិតណា (ពិន្ទុកាន់តែជិត ១ គឺកាន់តែពូកែទាយ)។ |
| Hydrological respond units (HRUs) (ឯកតាឆ្លើយតបជលសាស្ត្រ) | ជាការបែងចែកផ្ទៃដីតូចៗនៅក្នុងគំរូ SWAT ដែលផ្ទៃដីនីមួយៗមានលក្ខណៈដូចគ្នាទាំងប្រភេទការប្រើប្រាស់ដី សណ្ឋានដី និងប្រភេទដី ដើម្បីឱ្យកម្មវិធីងាយស្រួលក្នុងការគណនាចលនាទឹកសម្រាប់តំបន់នីមួយៗនោះ។ | ដូចជាការបែងចែកនំភីហ្សាជាចំណិតៗ ដែលចំណិតខ្លះមានសាច់ជ្រូកនិងឈីសដូចគ្នា ដើម្បីងាយស្រួលប្រាប់ថាចំណិតណាមានរសជាតិអ្វី។ |
| Toposequence (លំដាប់សណ្ឋានដី) | ជាស៊េរីនៃការសិក្សាទម្រង់ដីដែលស្ថិតនៅតាមបណ្តោយជម្រាលតែមួយ (ពីកំពូលភ្នំដល់ជើងភ្នំ) ដែលជួយអ្នកស្រាវជ្រាវស្វែងយល់ពីរបៀបដែលលក្ខណៈរូបនិងគីមីនៃដីផ្លាស់ប្តូរទៅតាមកម្ពស់និងជម្រាល។ | ដូចជាការដើរចុះតាមជណ្តើរផ្ទះ ដែលកាំជណ្តើរខាងលើៗអាចស្ងួតនិងស្អាតជាង ឯកាំជណ្តើរក្រោមៗមានធូលីឬសំណើមច្រើនជាងដោយសារកម្ទេចកម្ទីធ្លាក់ចុះមក។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
