បញ្ហា (The Problem)៖ ការកើនឡើងចំនួនប្រជាជន និងការពង្រីកដីកសិកម្មនៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបនៃប្រទេសអេត្យូពី បានបណ្តាលឱ្យមានបញ្ហាសំណឹកដីយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ធនធានទឹក និងមានការកើនឡើងនូវកំណកដី។ ការសិក្សានេះមានគោលបំណងវាយតម្លៃលទ្ធភាពនៃការប្រើប្រាស់ម៉ូដែលវាស់ស្ទង់ដីនិងទឹក (SWAT) ដើម្បីប៉ាន់ប្រមាណបរិមាណលំហូរទឹក និងទិន្នផលកំណកដីនៅក្នុងតំបន់ទីរងទឹកភ្លៀង Fincha ដែលជាប្រភពទឹកដ៏សំខាន់សម្រាប់ទន្លេនីល (Nile River)។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់ទិន្នន័យជួរពេលវេលាចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៨៥ ដល់ ២០០៦ ដើម្បីធ្វើការកែតម្រូវ (Calibration) និងផ្ទៀងផ្ទាត់ (Validation) ម៉ូដែលរចនាសម្ព័ន្ធធារាសាស្ត្រនេះប្រចាំខែ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| SWAT Model (Soil and Water Assessment Tool) ម៉ូដែល SWAT (ឧបករណ៍វាយតម្លៃដី និងទឹក) |
អាចក្លែងធ្វើដំណើរការបរិស្ថានចម្រុះក្នុងតំបន់ទីរងទឹកភ្លៀងធំៗ និងផ្តល់លទ្ធផលប៉ាន់ស្មានគួរឱ្យទុកចិត្តសម្រាប់លំហូរទឹក និងកំណកដីតាមពេលវេលាជាក់ស្តែង។ វាមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការគ្រប់គ្រងតំបន់ទីរងទឹកភ្លៀងដែលមានភាពស្មុគស្មាញ។ | ទាមទារទិន្នន័យបញ្ចូលច្រើន (ដូចជា DEM, ដី, ការប្រើប្រាស់ដី និងអាកាសធាតុលម្អិត)។ ម៉ូដែលនេះងាយរងផលប៉ះពាល់ និងអាចមានកំហុសប្រសិនបើទិន្នន័យទឹកភ្លៀងមិនមានភាពច្បាស់លាស់។ | ទទួលបានតម្លៃប្រសិទ្ធភាព Nash-Sutcliffe (ENS) ០.៨០ សម្រាប់ការកែតម្រូវ និង ០.៧៨ សម្រាប់ការផ្ទៀងផ្ទាត់ទិន្នផលកំណកដី។ |
| Conventional Hydrological Measurements វិធីសាស្ត្រវាស់ស្ទង់ជលសាស្ត្រតាមបែបប្រពៃណី |
ផ្តល់ទិន្នន័យជាក់ស្តែងពីទីតាំងផ្ទាល់ ដែលមានភាពត្រឹមត្រូវខ្ពស់បំផុតសម្រាប់ប្រើប្រាស់ជាទិន្នន័យមូលដ្ឋានក្នុងការផ្ទៀងផ្ទាត់ម៉ូដែល។ | ចំណាយពេលយូរ ស្មុគស្មាញ និងពិបាកអនុវត្តនៅតំបន់ដាច់ស្រយាល ព្រមទាំងមិនអាចព្យាករណ៍ទិន្នន័យជាមុនបាន។ | ផ្តល់ជាទិន្នន័យសង្កេតជាក់ស្តែងប្រចាំខែ (១៩៨៥-២០០៦) ដើម្បីប្រើជាគោលសម្រាប់ប្រៀបធៀបជាមួយម៉ូដែល។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តម៉ូដែលនេះទាមទារការប្រមូលទិន្នន័យភូមិសាស្ត្រទូលំទូលាយ កម្មវិធីកុំព្យូទ័រឯកទេស និងជំនាញក្នុងការធ្វើម៉ូដែលជលសាស្ត្រ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតំបន់ទីរងទឹកភ្លៀង Fincha ប្រទេសអេត្យូពី ដោយពឹងផ្អែកលើស្ថានីយ៍វាស់ទឹកភ្លៀងចំនួន ៥ ប៉ុណ្ណោះក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រដ៏ធំមួយ។ នេះអាចបណ្តាលឱ្យមានគម្លាតទិន្នន័យដោយសារមិនបានចាប់យកការប្រែប្រួលទឹកភ្លៀងក្នុងលំហបានពេញលេញ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការខ្វះខាតទិន្នន័យអាកាសធាតុ ឬបណ្តាញស្ថានីយ៍វាស់ស្ទង់មិនគ្រប់គ្រាន់ គឺជាបញ្ហាប្រឈមស្រដៀងគ្នាដែលអាចប៉ះពាល់ដល់ភាពត្រឹមត្រូវនៃការព្យាករណ៍។
ការប្រើប្រាស់ម៉ូដែល SWAT មានសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងការគ្រប់គ្រងធនធានទឹក និងដោះស្រាយបញ្ហាសំណឹកដីដោយសារការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការពង្រីកដីកសិកម្ម។
ជារួម ប្រសិនបើមានទិន្នន័យគ្រប់គ្រាន់ ម៉ូដែល SWAT នឹងក្លាយជាឧបករណ៍ដ៏មានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់អ្នករៀបចំគោលនយោបាយកម្ពុជា ក្នុងការគ្រប់គ្រងធនធានទឹកប្រកបដោយនិរន្តរភាព និងកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| SWAT model (ម៉ូដែល SWAT / ឧបករណ៍វាយតម្លៃដី និងទឹក) | ជាកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ធ្វើត្រាប់តាមកត្តាជលសាស្ត្រ និងទស្សន៍ទាយពីបរិមាណទឹកហូរ កំណកដីល្បាប់ និងសារធាតុគីមីកសិកម្មនៅក្នុងតំបន់ទីរងទឹកភ្លៀងស្មុគស្មាញ ក្នុងរយៈពេលវែង ដោយផ្អែកលើប្រភេទដី អាកាសធាតុ និងការប្រើប្រាស់ដី។ | ដូចជាការបង្កើតតំបន់ទីរងទឹកភ្លៀងនិម្មិតក្នុងកុំព្យូទ័រ ដើម្បីមើលថាតើទឹកនិងដីនឹងហូរយ៉ាងដូចម្តេចនៅពេលមានភ្លៀងធ្លាក់។ |
| Sediment yield (ទិន្នផលកំណកដីល្បាប់) | បរិមាណសរុបនៃភាគល្អិតដីដែលត្រូវបានទឹកហូរនាំយកពីផ្ទៃដី (ដោយសារសំណឹក) ហើយហូរទៅប្រមូលផ្តុំនៅច្រកចេញនៃអាងទន្លេ ឬអាងស្តុកទឹកក្នុងរយៈពេលកំណត់ណាមួយ។ | ដូចជាបរិមាណកករដីដែលសល់ក្នុងកែវទឹក បន្ទាប់ពីយើងដួសទឹកល្អក់ពីផ្លូវក្រោយពេលភ្លៀងធ្លាក់រួច។ |
| Nash-Sutcliffe efficiency (មេគុណប្រសិទ្ធភាព Nash-Sutcliffe) | ជារូបមន្តស្ថិតិដែលប្រើសម្រាប់វាយតម្លៃភាពត្រឹមត្រូវនៃម៉ូដែលជលសាស្ត្រ ដោយប្រៀបធៀបទិន្នន័យដែលទស្សន៍ទាយដោយម៉ូដែល ទៅនឹងទិន្នន័យដែលវាស់ស្ទង់បានជាក់ស្តែង។ តម្លៃកាន់តែខិតជិត ១ បញ្ជាក់ថាម៉ូដែលកាន់តែមានភាពត្រឹមត្រូវ។ | ដូចជាពិន្ទុប្រឡងដែលវាយតម្លៃថា តើការព្យាករណ៍អាកាសធាតុរបស់កុំព្យូទ័រត្រូវគ្នានឹងអាកាសធាតុពិតប្រាកដកម្រិតណា។ |
| Hydrological response units (ឯកតាឆ្លើយតបជលសាស្ត្រ) | ការបែងចែកអនុតំបន់ទីរងទឹកភ្លៀងទៅជាផ្នែកតូចៗបន្ថែមទៀត ដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នាទាំងស្រុង (ការប្រើប្រាស់ដី ប្រភេទដី និងជម្រាល) ដើម្បីងាយស្រួលដល់ម៉ូដែលក្នុងការគណនាវដ្តទឹកនិងសំណឹកដីឱ្យបានច្បាស់លាស់។ | ដូចជាការចែកសិស្សក្នុងថ្នាក់ជាក្រុមតូចៗតាមចំណង់ចំណូលចិត្តនិងសមត្ថភាព ដើម្បីងាយស្រួលគ្រប់គ្រងនិងបង្រៀន។ |
| Runoff curve number (លេខខ្សែកោងលំហូរទឹកផ្ទៃដី) | ជាប៉ារ៉ាម៉ែត្រ (CN) សម្រាប់ប៉ាន់ស្មានបរិមាណទឹកភ្លៀងដែលនឹងក្លាយជាទឹកហូរលើផ្ទៃដី ដោយផ្អែកលើប្រភេទដី ការប្រើប្រាស់ដី និងសំណើមដី។ តម្លៃ CN កាន់តែខ្ពស់ មានន័យថាទឹកហូរលើដីកាន់តែច្រើន ហើយជ្រាបចូលដីកាន់តែតិច។ | ដូចជារង្វាស់ប្រាប់ពីកម្រិតនៃការជ្រាបទឹករបស់អេប៉ុង (បើអេប៉ុងសើមស្រាប់ ឬតឹងណែន ទឹកនឹងមិនជ្រាបចូលទេ តែនឹងហូរហៀរចេញមកក្រៅច្រើន)។ |
| Modified universal soil loss equation (សមីការបាត់បង់ដីសកលដែលបានកែសម្រួល) | ជារូបមន្តគណិតវិទ្យា (MUSLE) ដែលប្រើនៅក្នុងម៉ូដែល SWAT ដើម្បីទស្សន៍ទាយបរិមាណសំណឹកដី និងកំណកដី ដោយពឹងផ្អែកលើថាមពលនៃលំហូរទឹកលើផ្ទៃដី (surface runoff) ជំនួសឲ្យថាមពលគ្រាប់ភ្លៀង ដែលធ្វើឱ្យការប៉ាន់ស្មានមានភាពសុក្រឹតជាងមុន។ | ដូចជារូបមន្តគណនាដែលទស្សន៍ទាយថា តើទឹកហូរខ្លាំងប៉ុណ្ណាទើបអាចកួចយកដីខ្សាច់ចេញពីទីធ្លាមុខផ្ទះយើងបាន។ |
| Digital elevation model (គំរូកម្ពស់ឌីជីថល) | ជាទិន្នន័យផែនទី 3D (DEM) តំណាងឱ្យសណ្ឋានដីពិតប្រាកដ (ភ្នំ ជ្រលង ទីទួល) ដែលកម្មវិធីកុំព្យូទ័រប្រើដើម្បីកំណត់ព្រំប្រទល់តំបន់រងទឹកភ្លៀង គណនាជម្រាល និងកំណត់ទិសដៅនៃបណ្តាញលំហូរទឹក។ | ដូចជាការយកដីឥដ្ឋមកសូនជារូបរាងភ្នំនិងជ្រលងទឹក ដើម្បីមើលថាពេលចាក់ទឹកពីលើ តើទឹកនឹងហូរទៅប្រមូលផ្តុំនៅត្រង់ណា។ |
| Auto-calibration process (ដំណើរការកែតម្រូវដោយស្វ័យប្រវត្តិ) | ជាដំណើរការដែលម៉ូដែលកុំព្យូទ័រផ្លាស់ប្តូរ និងកែសម្រួលតម្លៃប៉ារ៉ាម៉ែត្រនានាដោយខ្លួនឯងបន្តិចម្តងៗ រហូតទាល់តែលទ្ធផលដែលវាទស្សន៍ទាយបាន ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងទិន្នន័យវាស់ស្ទង់ជាក់ស្តែងនៅក្នុងអតីតកាលបំផុត។ | ដូចជាការរឹតខ្សែហ្គីតាដោយប្រើម៉ាស៊ីនស្វ័យប្រវត្តិ រហូតទាល់តែទទួលបានសំឡេងពិរោះត្រូវតាមស្តង់ដារ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
