បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះស៊ើបអង្កេតពីផលប៉ះពាល់នៃការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការអភិវឌ្ឍអាងស្តុកទឹកខ្នាតធំ ទៅលើរបបលំហូរទឹក (Streamflow regime) នៅក្នុងអាងទន្លេចៅប្រាយ៉ា និងដៃទន្លេរបស់វា ដើម្បីដោះស្រាយការយល់ច្រឡំក្នុងចំណោមអ្នកជំនាញជុំវិញបញ្ហានេះ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានវិភាគទិន្នន័យបន្ទាប់បន្សំនៃរបបលំហូរទឹកក្នុងចន្លោះឆ្នាំ ១៩៥៦ ដល់ ១៩៩៣ ដែលប្រមូលបានដោយនាយកដ្ឋានព្រៃឈើ និងនាយកដ្ឋានធារាសាស្ត្រ ដោយប្រៀបធៀបពេលវេលាលំហូរទឹកទៅនឹងការផ្លាស់ប្តូរគម្របដី។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Cumulative Flow Timing Analysis (Unregulated/Narrow Basins) ការវិភាគពេលវេលាលំហូរទឹកប្រមូលផ្ដុំ (អាងទន្លេធម្មជាតិ ឬចង្អៀត) |
អាចបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ពីទំនាក់ទំនងរវាងការបាត់បង់គម្របព្រៃឈើ និងការប្រែប្រួលនៃរបបលំហូរទឹកធម្មជាតិ។ វាសាមញ្ញ និងងាយស្រួលយល់សម្រាប់អ្នកធ្វើគោលនយោបាយ។ | ពិបាកក្នុងការបែងចែកដាច់ពីគ្នារវាងឥទ្ធិពលនៃការបាត់បង់ព្រៃឈើ និងបម្រែបម្រួលបរិមាណទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំ ដោយសារមិនបានប្រើប្រាស់ម៉ូដែលស្មុគស្មាញដើម្បីកាត់កងកត្តាអាកាសធាតុ។ | រកឃើញថា ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើក្នុងអាងទន្លេវ៉ាង (Wang) និងយម (Yom) ធ្វើឱ្យចន្លោះពេលលំហូររដូវវស្សាខ្លីជាងមុន និងកាត់បន្ថយរយៈពេលលំហូរក្នុងរដូវប្រាំងយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសនៅឆ្នាំរាំងស្ងួត។ |
| Cumulative Flow Timing Analysis (Regulated Basins with Large Reservoirs) ការវិភាគពេលវេលាលំហូរទឹកប្រមូលផ្ដុំ (អាងទន្លេមានទំនប់ស្តុកទឹកធំៗ) |
បង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ពីឥទ្ធិពលដ៏ធំធេងនៃប្រតិបត្តិការទំនប់ទៅលើការជួយពន្យារពេលទឹកជំនន់ និងការបញ្ចេញទឹកនារដូវប្រាំង។ | ឥទ្ធិពលនៃការគ្រប់គ្រងទំនប់មានទំហំធំធេងពេក ដែលធ្វើឱ្យឥទ្ធិពលនៃការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី (ការកាប់ព្រៃឈើ) ត្រូវបានបិទបាំងស្ទើរតែទាំងស្រុង និងពិបាកវាស់វែង។ | រកឃើញថា ប្រតិបត្តិការទំនប់ធំៗ (Bhumibol និង Sirikit) មានឥទ្ធិពលគ្របដណ្ដប់ទៅលើរបបលំហូរទឹក ដោយជួយពន្យារចន្លោះពេលកន្លះលំហូរ (HFI) រហូតដល់ជាង ១២០ ថ្ងៃ និងបង្កើនលំហូររដូវប្រាំងបើធៀបនឹងមុនពេលមានទំនប់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារនូវទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្រ្តរយៈពេលវែង ដែលមានភាពជាប់លាប់ខ្ពស់ ដើម្បីអាចធានាបាននូវភាពត្រឹមត្រូវនៃការវិភាគនិន្នាការ (Trend Analysis)។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងអាងទន្លេចៅប្រាយ៉ា និងដៃទន្លេរបស់វាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យពីឆ្នាំ ១៩៥៦ ដល់ ១៩៩៣។ ទោះបីជាមានភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នានឹងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតក្តី ប៉ុន្តែលក្ខណៈសណ្ឋានដី របបទឹកភ្លៀង និងទំហំទំនប់វារីអគ្គិសនីនាសម័យកាលនោះ អាចមានភាពខុសប្លែកពីបរិបទបច្ចុប្បន្ន ដែលមានការប្រែប្រួលអាកាសធាតុស្មុគស្មាញជាងមុន។
វិធីសាស្រ្តវាយតម្លៃប៉ារ៉ាម៉ែត្រពេលវេលាលំហូរនេះ គឺមានប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការវាយតម្លៃទម្ងន់នៃឥទ្ធិពលរវាងការបាត់បង់ព្រៃឈើ និងការសាងសង់ទំនប់វារីអគ្គិសនី។
ការអនុវត្តវិធីសាស្រ្តសាមញ្ញតែមានប្រសិទ្ធភាពនេះ នឹងជួយស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធនៅកម្ពុជា ក្នុងការធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្តផ្អែកលើទិន្នន័យជាក់ស្តែង (Data-driven decision making) ពាក់ព័ន្ធនឹងប្រតិបត្តិការទំនប់ និងការអភិរក្សព្រៃឈើដើមទឹក។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Streamflow Regime (របបលំហូរទឹក) | លំនាំនៃបម្រែបម្រួលបរិមាណទឹកហូរនៅក្នុងទន្លេ ឬស្ទឹងតាមពេលវេលា (ឧទាហរណ៍ តាមរដូវកាល ឬប្រចាំឆ្នាំ) ដែលរងឥទ្ធិពលពីអាកាសធាតុ ស្ថានភាពដី និងការអភិវឌ្ឍន៍ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ។ | ដូចជាកាលវិភាគធម្មជាតិរបស់ទន្លេ ដែលប្រាប់ថានៅខែណាមានទឹកហូរខ្លាំង ហើយខែណាមានទឹកហូរខ្សោយរៀងរាល់ឆ្នាំ។ |
| Quarter flow interval / QFI (ចន្លោះពេលលំហូរត្រីមាស) | ចំនួនថ្ងៃខ្លីបំផុតក្នុងរដូវវស្សាដែលបរិមាណទឹកហូរសរុបស្មើនឹង ១/៤ (២៥%) នៃបរិមាណទឹកហូរប្រចាំឆ្នាំទាំងមូល។ វាត្រូវបានប្រើដើម្បីវាស់ស្ទង់ពីល្បឿននៃការប្រមូលផ្ដុំទឹកជំនន់ដំបូងនារដូវវស្សា។ | ដូចជាការវាស់ថាតើត្រូវចំណាយពេលប៉ុន្មានថ្ងៃនៃរដូវវស្សា ទើបចាក់ទឹកបំពេញបានមួយភាគបួននៃធុងទឹកសរុបប្រចាំឆ្នាំ។ |
| Half-flow interval / HFI (ចន្លោះពេលកន្លះលំហូរ) | ចំនួនថ្ងៃខ្លីបំផុតក្នុងរដូវវស្សាដែលបរិមាណទឹកហូរសរុបស្មើនឹងពាក់កណ្តាល (៥០%) នៃបរិមាណទឹកហូរប្រចាំឆ្នាំ។ ចន្លោះពេលកាន់តែខ្លី បង្ហាញពីលំហូរទឹកជំនន់កាន់តែគំហុក និងលឿន។ | ដូចជាការរាប់ចំនួនថ្ងៃដែលភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងបំផុត រហូតដល់ទន្លេហូរទម្លាក់ទឹកបានពាក់កណ្តាលនៃទឹកសរុបពេញមួយឆ្នាំ។ |
| Cumulative flow (លំហូរប្រមូលផ្ដុំ) | ការបូកសរុបបរិមាណទឹកដែលហូរកាត់ស្ថានីយណាមួយជាបន្តបន្ទាប់ពីមួយខែទៅមួយខែ រហូតគ្រប់ពេញមួយឆ្នាំ (១០០%) ដើម្បីសិក្សាពីនិន្នាការនៃការបែងចែកទឹក និងគណនាពេលវេលាលំហូរ (Flow timing)។ | ដូចជាការសន្សំប្រាក់ក្នុងកូនជ្រូក ដោយបូកលុយដែលដាក់ចូលរាល់ថ្ងៃបន្តបន្ទាប់គ្នា ដើម្បីដឹងថានៅខែណាទើបសន្សំបាន ៥០% នៃគោលដៅ។ |
| Low-flow interval (ចន្លោះពេលលំហូរទាប) | ចំនួនថ្ងៃវែងបំផុត (ជាទូទៅក្នុងរដូវប្រាំង) ដែលបរិមាណទឹកហូរសរុបមានត្រឹមតែ ៥% (5%FI) ឬ ១% (1%FI) នៃទឹកប្រចាំឆ្នាំ។ វាជួយប្រាប់ពីភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃគ្រោះរាំងស្ងួត ឬកង្វះខាតទឹកក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទន្លេ។ | ដូចជារយៈពេលដែលយើងត្រូវសន្សំសំចៃទឹកក្នុងក្អមចុងក្រោយឲ្យបានយូរបំផុតក្នុងរដូវប្រាំង រហូតដល់រដូវវស្សាមកដល់។ |
| Catchment / Watershed (អាងរងទឹកភ្លៀង / ទីជម្រាលទឹក) | ផ្ទៃដីសរុបដែលរងទឹកភ្លៀង ហើយបង្ហូរទឹកទាំងអស់នោះប្រមូលផ្តុំគ្នាចូលទៅកាន់ស្ទឹង ទន្លេ ឬបឹងតែមួយ។ | ដូចជាចានដែកផ្ងារធំមួយ ដែលពេលមានភ្លៀងធ្លាក់មក ទឹកទាំងអស់នឹងហូរប្រមូលចុះមកប្រហោងកណ្តាលតែមួយ។ |
| Consumptive use (ការប្រើប្រាស់ទឹកអស់ពីប្រព័ន្ធ) | បរិមាណទឹកដែលរុក្ខជាតិស្រូបយកពីដី ហើយបញ្ចេញទៅក្នុងបរិយាកាសវិញតាមរយៈការរំហួតញើស (Evapotranspiration) ដែលធ្វើឱ្យទឹកនោះបាត់បង់ និងមិនអាចហូរចូលទន្លេបាន។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនបូមទឹកតូចៗ (ដើមឈើ) ដែលបូមទឹកពីដីយកទៅប្រើប្រាស់ចិញ្ចឹមដើម ហើយបញ្ចេញចោលទៅលើអាកាស។ |
| Infiltration (ការជ្រាបទឹកចូលដី) | ដំណើរការដែលទឹកភ្លៀងជ្រាបចូលទៅក្នុងដី ជាជាងហូរជន់ជោរលើផ្ទៃដី។ ព្រៃឈើមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការជួយពង្រីកសមត្ថភាពជ្រាបទឹកនេះ ដើម្បីរក្សាទឹកទុកក្នុងដី និងបញ្ចេញបន្តិចម្តងៗនៅរដូវប្រាំង។ | ដូចជាអេប៉ុងដែលស្រូបទឹកទុកនៅពេលយើងចាក់ទឹកពីលើ ជាជាងទុកឱ្យទឹកហូររហាចចេញមកក្រៅភ្លាមៗ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
