បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះវាយតម្លៃលើតុល្យភាពប្រចាំឆ្នាំនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (Greenhouse gas emissions) ដែលបណ្តាលមកពីការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីនៅក្នុងតំបន់អាម៉ាហ្សូនរបស់ប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយបញ្ជាក់ពីការគណនាដែលមិនបានរាប់បញ្ចូលការពុកផុយនៃជីវម៉ាស។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ទិន្នន័យពីផ្ទៃដីកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងម៉ូដែលប៉ាន់ស្មានជីវម៉ាស ដើម្បីគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នតាមសេណារីយ៉ូកម្រិតទាបនិងខ្ពស់។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Annual balance of net emissions ការគណនាតុល្យភាពប្រចាំឆ្នាំនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នសរុប |
ផ្តល់នូវរង្វាស់ភ្លាមៗនៃលំហូរឧស្ម័នក្នុងឆ្នាំជាក់លាក់ណាមួយ ដែលមានប្រយោជន៍សម្រាប់ការធ្វើសារពើភ័ណ្ឌជាតិ និងការរាយការណ៍អន្តរជាតិ។ វាបានរាប់បញ្ចូលទាំងការបញ្ចេញឧស្ម័នភ្លាមៗនិងការបញ្ចេញដែលបន្សល់ទុកពីមុន (Inherited emissions)។ | មិនបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីផលវិបាកនាពេលអនាគតនៃការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើដែលកើតឡើងក្នុងឆ្នាំនោះទេ ដូចជាការពុកផុយរយៈពេលវែងនៃផលិតផលឈើជាដើម។ | បានប៉ាន់ស្មានការបញ្ចេញឧស្ម័ន CO2 ចំនួន ១២៤៥-១២៤៨ លានតោនក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ (៧៤% មកពីការពុកផុយនៃជីវម៉ាសពីមុន)។ |
| Net committed emissions ការបញ្ចេញឧស្ម័នសរុបដែលបានប្តេជ្ញាចិត្ត |
បង្ហាញពីផលប៉ះពាល់ចុងក្រោយ (Ultimate impact) នៃការផ្លាស់ប្តូរទេសភាពព្រៃឈើទៅជាការប្រើប្រាស់ដីផ្សេងទៀត ដោយផ្តល់នូវទិដ្ឋភាពរួមនៃឥទ្ធិពលរយៈពេលវែង។ | មានការលំបាកក្នុងការចាត់ចែងការបញ្ចេញឧស្ម័នទៅតាមឆ្នាំនីមួយៗ ដែលធ្វើឱ្យពិបាកក្នុងការតាមដានគោលដៅកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នប្រចាំឆ្នាំ។ | នៅក្នុងបរិបទនៃការថយចុះអត្រាកាប់ព្រៃឈើ តម្លៃនេះគឺទាបជាងការគណនាតុល្យភាពប្រចាំឆ្នាំ។ |
| Official INPE Estimate ការប៉ាន់ស្មានផ្លូវការរបស់វិទ្យាស្ថាន INPE ប្រេស៊ីល |
ងាយស្រួលក្នុងការគណនាដោយផ្តោតតែលើការបញ្ចេញឧស្ម័នដោយផ្ទាល់ពីការដុតព្រៃឈើភ្លាមៗ។ | វាយតម្លៃទាបពេកនូវទំហំនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នពិតប្រាកដ ដោយមិនបានរាប់បញ្ចូលការពុកផុយនៃសំណល់ឈើ និងការដុតព្រៃទីពីរ។ | បង្ហាញតួលេខទាបជាងលទ្ធផលនៃការសិក្សានេះដល់ទៅ ៣ ដង។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារឱ្យមានការប្រមូលទិន្នន័យពីចម្ងាយ (Remote Sensing) ទិន្នន័យពីការចុះវាស់វែងផ្ទាល់ក្នុងព្រៃ និងម៉ូដែលវិភាគអត្រាពុកផុយដ៏ស្មុគស្មាញ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ព្រៃអាម៉ាហ្សូននៃប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយប្រើប្រាស់ទិន្នន័យជំរឿនព្រៃឈើពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០-១៩៧០ និងរូបភាពផ្កាយរណបពីឆ្នាំ ១៩៩០។ ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ដោយសារកម្ពុជាក៏ជាប្រទេសតំបន់ត្រូពិចដែលមានបញ្ហាកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើស្រដៀងគ្នា ហើយចាំបាច់ត្រូវយល់ពីឥទ្ធិពលនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នបន្សល់ទុក (Inherited emissions) ។
វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃនិងគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័ននេះ មានប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការរៀបចំគោលនយោបាយបរិស្ថាននៅកម្ពុជា។
ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រដ៏ជាក់លាក់នេះ នឹងជួយឱ្យកម្ពុជាមានទិន្នន័យច្បាស់លាស់ក្នុងការចរចាស្វែងរកមូលនិធិអាកាសធាតុ (Climate Finance) និងការពង្រឹងគម្រោងឥណទានកាបូន (REDD+)។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Annual balance of net emissions | ការគណនាសរុបនៃបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដែលត្រូវបានបញ្ចេញទៅក្នុងបរិយាកាស និងឧស្ម័នដែលត្រូវបានស្រូបយកវិញដោយរុក្ខជាតិ (Sinks) ក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំពេញ ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងការបញ្ចេញពីសកម្មភាពភ្លាមៗ និងការបញ្ចេញពីការពុកផុយនៃសំណល់ពីឆ្នាំមុនៗ។ | ដូចជាការធ្វើបញ្ជីគណនេយ្យប្រចាំឆ្នាំដែលបូកសរុបប្រាក់ចំណូល (ឧស្ម័នដែលព្រៃស្រូបយក) និងប្រាក់ចំណាយ (ឧស្ម័នដែលបញ្ចេញ) ដើម្បីមើលថាតើចុងឆ្នាំបរិយាកាសយើងខាតឬចំណេញកាបូនប៉ុន្មាន។ |
| Net committed emissions | ការប៉ាន់ស្មានបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សរុបទាំងអស់ដែលនឹងត្រូវបញ្ចេញទៅក្នុងបរិយាកាសនាពេលអនាគតជាលទ្ធផលនៃការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីនៅថ្ងៃនេះ ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងការពុកផុយនៃសំណល់ឈើដែលទាមទារពេលវេលាច្រើនឆ្នាំ។ | ដូចជាការជំពាក់បំណុលធនាគារ ទោះបីជាយើងខ្ចីលុយត្រឹមថ្ងៃនេះ ក៏យើងត្រូវបន្តសងការប្រាក់ (បញ្ចេញឧស្ម័ន) ជារៀងរាល់ខែរហូតដល់អស់បំណុលនៅថ្ងៃអនាគត។ |
| Inherited emissions | បរិមាណឧស្ម័នដែលភាយចេញពីការពុកផុយ ឬការឆេះសាជាថ្មីនៃសំណល់ជីវម៉ាស (គល់ឈើ មែកឈើ) ដែលត្រូវបានកាប់រំលំក្នុងឆ្នាំមុនៗ ប៉ុន្តែបន្តបញ្ចេញឧស្ម័នមកក្នុងឆ្នាំបច្ចុប្បន្ន។ | ដូចជាសំរាមដែលយើងចោលកាលពីខែមុន ប៉ុន្តែវានៅតែបន្តធុំក្លិនស្អុយមករំខានយើងរហូតដល់ខែនេះ។ |
| Biomass | ទម្ងន់សរុបនៃសារពាង្គកាយមានជីវិត (ដូចជាដើមឈើ ស្លឹក ឫស) នៅក្នុងតំបន់ណាមួយ ដែលផ្ទុកទៅដោយកាបូន។ នៅពេលវាឆេះ ឬពុកផុយ កាបូនទាំងនោះនឹងក្លាយជាឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់។ | ដូចជាទម្ងន់សាច់និងឆ្អឹងទាំងអស់របស់សត្វមួយក្បាល; ជីវម៉ាសគឺជា "ទម្ងន់សាច់" របស់ព្រៃឈើទាំងមូលដែលផ្ទុកទៅដោយកាបូន។ |
| Trace gas scenario | ម៉ូដែលនៃការគណនាដែលផ្តោតលើបរិមាណឧស្ម័នផ្សេងៗទៀតក្រៅពីកាបូនឌីអុកស៊ីត (CO2) ដូចជាមេតាន (CH4) ឬនីត្រាតអុកស៊ីត (N2O) ដែលទោះបីជាមានបរិមាណតិចតួច តែមានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្នុងការធ្វើឱ្យភពផែនដីឡើងកម្តៅ។ | ដូចជាការដាក់ម្ទេសក្នុងសម្ល ទោះបីជាដាក់ក្នុងបរិមាណតិចតួចបំផុតក៏ដោយ ក៏វាអាចធ្វើឱ្យសម្លនោះហិលខ្លាំងបានដែរ។ |
| Secondary forest | ព្រៃឈើដែលដុះឡើងវិញនៅលើតំបន់ដីដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេកាប់ឆ្ការសម្រាប់ធ្វើកសិកម្ម ឬវាលស្មៅចិញ្ចឹមសត្វពីមុនមក។ វាមានតួនាទីស្រូបយកកាបូនវិញ ប៉ុន្តែក្នុងអត្រាខុសពីព្រៃដើមដែលមានអាយុកាលរាប់រយឆ្នាំ។ | ដូចជាសក់ដែលដុះមកវិញបន្ទាប់ពីយើងបានកោរវាចេញ; វាត្រូវការពេលវេលាដើម្បីលូតលាស់ និងមានសភាពមិនសូវក្រាស់ដូចសក់ដើមទាំងស្រុងនោះទេ។ |
| Markov matrix | តារាងគណិតវិទ្យាដែលប្រើប្រាស់អត្រាប្រូបាប៊ីលីតេ (Probability) ពីទិន្នន័យអតីតកាល ដើម្បីទស្សន៍ទាយពីការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពពីមួយទៅមួយទៀត ដូចជាការផ្លាស់ប្តូរពីដីព្រៃទៅជាដីកសិកម្ម ក្នុងទិដ្ឋភាពរួមនៃលំហអនាគត។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់កំណត់ត្រាអាកាសធាតុឆ្នាំមុនៗ ដើម្បីទាយថាតើខែក្រោយមានឱកាសភ្លៀងប៉ុន្មានភាគរយ។ |
| Graphitic particulate carbon | ទម្រង់មួយនៃកាបូនដែលមិនងាយឆេះ រលាយ ឬពុកផុយឡើយ (ដូចជាភាគល្អិតផេះម៉ត់ៗ ឬធូលីក្រាហ្វីត) ដែលនៅសេសសល់ក្រោយពេលភ្លើងឆេះព្រៃ។ វាដើរតួជា "កន្លែងផ្ទុកអចិន្ត្រៃយ៍" សម្រាប់កាបូនដែលមិនភាយទៅបរិយាកាសវិញទេ។ | ដូចជាផេះខ្មៅៗដែលសល់បាតចង្ក្រានបន្ទាប់ពីដុតអុសរួច ដែលវាមិនហុយទៅណាទៀតទេ ហើយនៅទ្រឹងក្នុងដី។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
