បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការគំរាមកំហែងដល់តំបន់អភិរក្សជនជាតិដើមភាគតិច និងសហគមន៍ (ICCAs) នៅកម្ពុជា ដោយសារការអភិវឌ្ឍន៍ឆាប់រហ័ស សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច និងកង្វះការទទួលស្គាល់សិទ្ធិស្របច្បាប់លើការគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិតាមបែបប្រពៃណី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះផ្អែកលើការអង្កេតនិងការពិភាក្សាផ្ទាល់ជាមួយសហគមន៍មូលដ្ឋាន ដើម្បីវាយតម្លៃពីបញ្ហាប្រឈម និងសក្តានុពលនៃការអភិរក្ស។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Community Protected Areas (CPAs) / Community Forestry ការគ្រប់គ្រងតំបន់ការពារសហគមន៍ (CPA) និងសហគមន៍ព្រៃឈើ |
មានក្របខ័ណ្ឌច្បាប់គាំទ្រស្រាប់ និងផ្តល់សិទ្ធិមួយផ្នែកដល់សហគមន៍ក្នុងការចូលប្រើប្រាស់ធនធាន និងអនុផលព្រៃឈើ (ឧ. ការប្រមូលផ្លែគូលែនព្រៃ)។ | កម្មសិទ្ធិដីធ្លីនៅតែមានភាពផុយស្រួយ ងាយរងការបំបែកដោយរដ្ឋ ឬត្រូវរំលោភបំពានដោយការផ្តល់សម្បទាននានាពីថ្នាក់លើ។ | សហគមន៍នៅឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនអាចការពារព្រៃបានខ្លះ ប៉ុន្តែសហគមន៍នៅរតនគិរីនៅតែបាត់បង់សិទ្ធិគ្រប់គ្រងលើតំបន់ព្រៃសក្ការៈរបស់ខ្លួន។ |
| ICCA Recognition / Community Patrimony Agreements ការទទួលស្គាល់តំបន់អភិរក្សជនជាតិដើមភាគតិច និងសហគមន៍ (ICCA) ឬ កិច្ចព្រមព្រៀងបេតិកភណ្ឌសហគមន៍ |
ធានាបាននូវកម្មសិទ្ធិសមូហភាពយូរអង្វែង គោរពតាមការគ្រប់គ្រងនិងជំនឿតាមបែបប្រពៃណី និងមិនអាចត្រូវបែងចែកលក់ដូរបានឡើយ។ | ទាមទារឲ្យមានការកែសម្រួលច្បាប់បច្ចុប្បន្ន និងប្រឈមមុខនឹងការរារាំងពីសំណាក់អ្នកមានអំណាចនិងក្រុមហ៊ុនដែលមានផលប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ច។ | ជាជម្រើសគោលនយោបាយដែលត្រូវបានណែនាំដើម្បីធានាបាននូវការអភិរក្សជីវចម្រុះ និងរក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ប្រកបដោយចីរភាពនៅកម្ពុជា។ |
| State Control and Private Economic Concessions ការគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋរួមផ្សំនឹងការផ្តល់សម្បទានសេដ្ឋកិច្ចឯកជន |
ត្រូវបានជំរុញដោយរដ្ឋាភិបាលក្នុងគោលបំណងទាញយកអត្ថប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ច ការរុករករ៉ែ និងការអភិវឌ្ឍវិស័យទេសចរណ៍។ | ធ្វើឲ្យសហគមន៍មូលដ្ឋានបាត់បង់ដីធ្លីនិងធនធាន បង្កជម្លោះសង្គម បំផ្លាញព្រៃឈើ និងលុបបំបាត់វប្បធម៌ជំនឿប្រពៃណី។ | តំបន់សក្ការៈដូចជាភ្នំយោល ត្រូវបានប្រគល់ឱ្យក្រុមហ៊ុនឯកជន ធ្វើឱ្យប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សហគមន៍ទំពួន និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ឯកសារនេះមិនបានបញ្ជាក់ពីការចំណាយថវិកា ឬធនធានកុំព្យូទ័រនោះទេ ប៉ុន្តែបានសង្កត់ធ្ងន់លើតម្រូវការចាំបាច់នៃធនធានមនុស្ស ពេលវេលា និងជំនាញគោលនយោបាយដើម្បីគាំទ្រដល់ដំណើរការនេះ។
ការសិក្សានេះផ្តោតសំខាន់ទៅលើសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិច និងតំបន់ព្រៃសក្ការៈនៅក្នុងខេត្តរតនគិរី (ជនជាតិកាវែត និង ទំពួន) ខេត្តសៀមរាប (ភ្នំគូលែន) និងខេត្តកំពង់ធំ។ ទិន្នន័យនេះមានភាពពាក់ព័ន្ធនិងមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារវាឆ្លុះបញ្ចាំងពីបញ្ហាជាក់ស្តែងនៃជម្លោះដីធ្លី ការបាត់បង់ព្រៃឈើ និងឥទ្ធិពលនៃការផ្តល់សម្បទានសេដ្ឋកិច្ច ដែលកំពុងគំរាមកំហែងដល់ប្រជាជនដែលពឹងផ្អែកលើធម្មជាតិ។
ជម្រើសគោលនយោបាយនេះមានសក្តានុពលខ្ពស់ និងជាការចាំបាច់ក្នុងការយកមកអនុវត្តដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះធនធានធម្មជាតិនៅកម្ពុជា។
ការទទួលស្គាល់ ICCA និងការបង្កើតប្រព័ន្ធកម្មសិទ្ធិសមូហភាពស្របច្បាប់ គឺជាមាគ៌ាដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតដើម្បីធានាបាននូវការអភិរក្សជីវចម្រុះផង និងការពារសិទ្ធិព្រមទាំងជីវភាពរស់នៅរបស់សហគមន៍មូលដ្ឋាននៅកម្ពុជាផង។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Indigenous Peoples’ and Community Conserved Territories and Areas (ICCAs) | តំបន់អភិរក្សជនជាតិដើមភាគតិច និងសហគមន៍ គឺជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីធម្មជាតិដែលត្រូវបានការពារ គ្រប់គ្រង និងថែរក្សាយ៉ាងសកម្មដោយសហគមន៍មូលដ្ឋានតាមរយៈច្បាប់ទម្លាប់ប្រពៃណី ដើម្បីរក្សាទាំងគុណតម្លៃជីវចម្រុះនិងវប្បធម៌។ | ដូចជាការដែលអ្នកភូមិរួបរួមគ្នាធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះមើលថែព្រៃរួមរបស់ភូមិ ដោយមានច្បាប់វិន័យប្រពៃណីផ្ទាល់ខ្លួនដើម្បីទប់ស្កាត់មិនឱ្យនរណាម្នាក់មកបំផ្លាញ។ |
| Bio-cultural diversity | ភាពចម្រុះនៃជីវវប្បធម៌ សំដៅលើទំនាក់ទំនងដែលមិនអាចបំបែកបាន និងការវិវត្តរួមគ្នារវាងភាពចម្រុះនៃធម្មជាតិ (រុក្ខជាតិ សត្វ ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី) និងភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌មនុស្ស (ភាសា ជំនឿ និងចំណេះដឹងប្រពៃណី)។ | ដូចជាមុខម្ហូបប្រពៃណីមួយមុខដែលមិនត្រឹមតែមានគ្រឿងផ្សំពីធម្មជាតិចម្រុះមុខប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបង្កប់នូវសិល្បៈនៃការចម្អិននិងជំនឿដែលបន្សល់ទុកពីដូនតា។ |
| Community Protected Areas (CPAs) | តំបន់ការពារសហគមន៍ គឺជាផ្នែកមួយនៃតំបន់ការពារធម្មជាតិរបស់រដ្ឋ ដែលត្រូវបានកំណត់និងប្រគល់សិទ្ធិឱ្យសហគមន៍មូលដ្ឋានចូលរួមគ្រប់គ្រង និងប្រើប្រាស់ធនធានប្រកបដោយនិរន្តរភាព ដើម្បីគាំទ្រដល់ជីវភាពរស់នៅរបស់ពួកគេ។ | ដូចជាការដែលរដ្ឋាភិបាលអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកភូមិធ្វើជាឆ្មាំការពារតំបន់ព្រៃក្បែរភូមិរបស់ពួកគេ ដោយអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេបេះផ្លែឈើ ឬរកផ្សិតបាន ប៉ុន្តែហាមមិនឱ្យកាប់បំផ្លាញឈើធំៗ។ |
| Common property resources | ធនធានកម្មសិទ្ធិរួម គឺជាធនធានធម្មជាតិ (ដូចជា ព្រៃឈើ បឹង ទន្លេ) ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រង និងប្រើប្រាស់រួមគ្នាដោយក្រុមមនុស្ស ឬសហគមន៍ណាមួយ ដោយមានការកំណត់សិទ្ធិចូលប្រើប្រាស់និងវិន័យច្បាស់លាស់ មិនមែនជាកម្មសិទ្ធិឯកជនរបស់បុគ្គលណាម្នាក់ឡើយ។ | ដូចជាអណ្តូងទឹកប្រចាំភូមិដែលអ្នកភូមិទាំងអស់មានសិទ្ធិដងទឹកប្រើប្រាស់ ប៉ុន្តែគ្រប់គ្នាត្រូវចូលរួមថែរក្សានិងគោរពច្បាប់មិនឱ្យធ្វើឱ្យទឹកកខ្វក់។ |
| Shifting agriculture | កសិកម្មពនេចរ ឬ ការដាំដុះចម្ការវិលជុំ គឺជាប្រព័ន្ធកសិកម្មប្រពៃណី (ច្រើនអនុវត្តដោយជនជាតិដើមភាគតិច) ដែលពួកគេកាប់ឆ្ការនិងដុតព្រៃតូចៗដើម្បីដាំដុះរយៈពេលខ្លី រួចទុកទីតាំងនោះចោលឱ្យព្រៃដុះស្តារឡើងវិញរយៈពេលយូរ ទើបត្រឡប់មកដាំដុះម្តងទៀត។ | ដូចជាការដែលយើងឱ្យដីសម្រាកប៉ូវកម្លាំងតាមបែបធម្មជាតិ ដោយផ្លាស់ប្តូរកន្លែងដាំដុះពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយទៀតជារង្វង់។ |
| Green grabbing | ការទន្ទ្រានយកដីក្រោមលេសពណ៌បៃតង គឺជាសកម្មភាពដែលស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល អង្គការ ឬក្រុមហ៊ុនឯកជន ដកហូតសិទ្ធិគ្រប់គ្រងដីធ្លីនិងធនធានធម្មជាតិពីសហគមន៍មូលដ្ឋាន ដោយប្រើហេតុផលថារឹបអូសដើម្បីធ្វើការអភិរក្ស ឬការពារបរិស្ថាន។ | ដូចជាការដែលក្រុមហ៊ុនរឹបអូសយកសួនច្បាររបស់អ្នកភូមិ ដោយអះអាងថាពួកគេមានសមត្ថភាពថែរក្សាវាឱ្យស្រស់ស្អាតនិងការពារបរិស្ថានបានល្អជាងអ្នកភូមិ។ |
| De facto / De jure capacity | សមត្ថភាពគ្រប់គ្រងក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង (De facto) គឺសហគមន៍មានអំណាចនិងសមត្ថភាពការពារតំបន់របស់ខ្លួនទោះបីគ្មានច្បាប់រដ្ឋទទួលស្គាល់។ ចំណែកឯ សមត្ថភាពតាមផ្លូវច្បាប់ (De jure) គឺការមានសិទ្ធិអំណាចពេញលេញដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយឯកសារផ្លូវច្បាប់ពីរដ្ឋ។ | De facto គឺប្រៀបដូចជាមេកន្ទ្រាញដែលអ្នកភូមិគោរពស្តាប់បង្គាប់តាមទម្លាប់ ចំណែក De jure គឺប្រៀបដូចជាមេឃុំដែលមានត្រានិងសេចក្តីប្រកាសតែងតាំងពីរដ្ឋាភិបាល។ |
| Sacred natural sites | តំបន់ធម្មជាតិសក្ការៈ ឬព្រៃអារក្ស គឺជាទីតាំងធម្មជាតិ (ដូចជាភ្នំ បឹង ឬព្រៃ) ដែលសហគមន៍ជឿថាមានវិញ្ញាណជ្រកកោន ហើយត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងតឹងរ៉ឹងមិនឱ្យមានការកាប់បំផ្លាញដោយសារការគោរពនិងកោតខ្លាច។ | ដូចជាទីតាំងវត្តអារាមនាកណ្តាលព្រៃដែលអ្នកភូមិមិនហ៊ានទៅបរបាញ់ ឬកាប់ឈើផ្តេសផ្តាសឡើយ ព្រោះខ្លាចបាបឬខុសមាត់ខុសកទីសក្ការៈ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
