បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះវាយតម្លៃ និងប្រៀបធៀបប្រសិទ្ធភាពនៃកម្មវិធីលើកទឹកចិត្តដោយផ្ទាល់ និងដោយប្រយោល ក្នុងការអភិរក្សសត្វក្រពើភ្នំ Crocodylus siamensis ដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅតំបន់ជួរភ្នំក្រវាញកណ្តាល។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះប្រើប្រាស់ការចុះស្ទង់មតិគ្រួសារសហគមន៍ និងការវិភាគទិន្នន័យតាមដានសត្វក្រពើភ្នំប្រចាំឆ្នាំ ដើម្បីធ្វើការប្រៀបធៀបលទ្ធផលរវាងឃុំចំនួនពីរ (ឃុំជំនាប់ និងឃុំអូរសោម)។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Direct Incentive-Based Programme គម្រោងលើកទឹកចិត្តដោយផ្ទាល់ |
ផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ចផ្ទាល់ដល់សហគមន៍ (ដូចជាការផ្តល់ប្រាក់កម្រៃសម្រាប់ការល្បាត) មានភាពងាយស្រួលយល់ និងមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការកែប្រែឥរិយាបថរយៈពេលខ្លី។ | អាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាអំណោយសង្គម ពិបាករក្សាបានយូរអង្វែងបើគ្មានការផ្តល់ប្រាក់បន្ត និងទាមទារការចំណាយថវិកាប្រចាំឆ្នាំខ្ពស់ជាង។ | រក្សាចំនួនសត្វក្រពើភ្នំបានយ៉ាងល្អ និងបញ្ឈប់ការបរបាញ់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៤។ ចំណាយជាមធ្យម ១៧,៦២៣ ដុល្លារ ក្នុងមួយឆ្នាំ (នៅឃុំជំនាប់)។ |
| Indirect Incentive-Based Programme គម្រោងលើកទឹកចិត្តដោយប្រយោល |
ផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍជំនាញកសិកម្ម និងផ្តល់ជម្រើសមុខរបរយូរអង្វែងដែលមិនពឹងផ្អែកលើការទាញយកធនធានធម្មជាតិ និងជួយកសាងសមត្ថភាពសហគមន៍។ | ផ្អែកលើការស្ម័គ្រចិត្តច្រើនជាងមុន និងមានការលំបាកក្នុងការផាកពិន័យបុគ្គលណាមួយដែលបំពានច្បាប់អភិរក្ស ព្រោះអត្ថប្រយោជន៍ភាគច្រើនផ្តល់ជារួម។ | រក្សាចំនួនសត្វក្រពើភ្នំបានយ៉ាងល្អ និងបញ្ឈប់ការបរបាញ់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៤ ព្រមទាំងធ្វើឲ្យជីវភាពប្រជាជនប្រសើរឡើង។ ចំណាយជាមធ្យម ១៣,៥១០ ដុល្លារ ក្នុងមួយឆ្នាំ (នៅឃុំអូរសោម)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តគម្រោងលើកទឹកចិត្តទាំងពីរនេះ ទាមទារធនធានហិរញ្ញវត្ថុប្រចាំឆ្នាំ ការចូលរួមពីបុគ្គលិកជំនាញ ក៏ដូចជាប្រជាជនសហគមន៍ដោយផ្ទាល់។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឃុំចំនួនពីរ (ជំនាប់ និងអូរសោម) ក្នុងជួរភ្នំក្រវាញ ដោយផ្តោតលើជនជាតិដើមភាគតិច ដែលមានជំនឿសាសនាប្រពៃណីមិនសម្លាប់សត្វក្រពើស្រាប់ទៅហើយ។ នេះមានន័យថា ភាពជោគជ័យនៃការអភិរក្សអាចទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងធំពីជំនឿអរូបីទាំងនេះ ដូច្នេះការយកគម្រោងនេះទៅអនុវត្តនៅតំបន់ផ្សេងទៀតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលមិនមានជំនឿស្រដៀងគ្នានេះ អាចនឹងទទួលបានលទ្ធផលខុសគ្នា ឬមិនមានប្រសិទ្ធភាពស្មើគ្នាឡើយ។
វិធីសាស្ត្រ និងរបកគំហើញនៃការសិក្សានេះ មានតម្លៃយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការរៀបចំគោលនយោបាយអភិរក្សធនធានធម្មជាតិ និងការអភិវឌ្ឍសហគមន៍នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ជារួម ការថ្លឹងថ្លែង ឬការរួមបញ្ចូលគ្នានូវយន្តការលើកទឹកចិត្តទាំងពីរ (ផ្ទាល់ និងប្រយោល) គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏រឹងមាំមួយសម្រាប់ការអភិរក្សជីវចម្រុះ Crocodylus siamensis ព្រមទាំងប្រភេទសត្វកម្រផ្សេងៗទៀតប្រកបដោយចីរភាពនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Direct incentives (ការលើកទឹកចិត្តដោយផ្ទាល់) | ការផ្តល់សំណងជាថវិកា ឬសម្ភារៈដោយផ្ទាល់ដល់បុគ្គល ឬសហគមន៍ ជាថ្នូរនឹងការចូលរួមសកម្មភាពអភិរក្សជាក់លាក់ណាមួយ (ដូចជាការទទួលបានប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ការចុះល្បាតព្រៃជាដើម)។ | ដូចជាការបើកប្រាក់ខែឱ្យយាមផ្ទះដោយផ្ទាល់ ដើម្បីធានាថាគ្មានចោរចូលលួចអីវ៉ាន់។ |
| Indirect incentives (ការលើកទឹកចិត្តដោយប្រយោល) | ការផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដែលមិនមែនជាសាច់ប្រាក់ផ្ទាល់ ដូចជាការជួយអភិវឌ្ឍន៍មុខរបរ ការបណ្តុះបណ្តាលកសិកម្ម ការផ្តល់សត្វពាហនៈ ឬហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ដើម្បីជួយសម្រួលជីវភាព និងកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើការទាញយកធនធានធម្មជាតិដោយខុសច្បាប់។ | ដូចជាការបង្រៀននរណាម្នាក់ឱ្យចេះនេសាទត្រី និងផ្តល់ឧបករណ៍នេសាទ ជាជាងការទិញត្រីឱ្យពួកគេហូបរាល់ថ្ងៃ ដើម្បីកុំឱ្យពួកគេទៅលួចកាប់ព្រៃយកលុយទិញម្ហូប។ |
| Participatory land use planning (ការរៀបចំផែនការប្រើប្រាស់ដីធ្លីដោយមានការចូលរួម) | ដំណើរការដែលសហគមន៍មូលដ្ឋាន អាជ្ញាធរ និងអង្គការនានា ជួបពិភាក្សា និងឯកភាពគ្នាដើម្បីបែងចែកកំណត់តំបន់ច្បាស់លាស់ ដូចជាតំបន់សម្រាប់ធ្វើកសិកម្ម តំបន់លំនៅឋាន និងតំបន់អភិរក្សសត្វព្រៃ។ | ដូចជាការប្រជុំសមាជិកគ្រួសារដើម្បីឯកភាពគ្នាថា បន្ទប់ណាសម្រាប់ដេក បន្ទប់ណាសម្រាប់រៀន និងកន្លែងណាដែលហាមក្មេងៗចូលលេងផ្តេសផ្តាស។ |
| Biological indicators (សូចនាករជីវសាស្ត្រ) | ការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យពីសត្វឬរុក្ខជាតិ (ដូចជាការវាស់ទំហំដានជើងសត្វ ចំនួនលាមក ឬចំនួនកូនញាស់) ដើម្បីវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសុខភាព និងការប្រែប្រួលនៃចំនួនប្រជាសាស្ត្រសត្វនៅក្នុងធម្មជាតិពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំ។ | ដូចជាការវាស់កម្តៅ ឬពិនិត្យឈាម ដើម្បីជាសញ្ញាបញ្ជាក់ថាមនុស្សម្នាក់មានសុខភាពល្អឬអត់ ដោយមិនចាំបាច់វះកាត់មើលខាងក្នុង។ |
| Crocodylus siamensis (ក្រពើភ្នំ ឬ ក្រពើត្រី) | ជាប្រភេទសត្វក្រពើទឹកសាបដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរឈានទៅរកការផុតពូជ (Critically Endangered) នៅលើពិភពលោក ដែលក្នុងនោះប្រទេសកម្ពុជា (ជាពិសេសតំបន់ជួរភ្នំក្រវាញ) ជាទីជម្រកដ៏សំខាន់និងមានសុវត្ថិភាពបំផុតចុងក្រោយរបស់ពួកវា។ | ដូចជាវត្ថុបុរាណដ៏កម្របំផុតនៅលើពិភពលោក ដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានរក្សាទុកភាគច្រើនតែនៅក្នុងផ្ទះរបស់យើង (ប្រទេសកម្ពុជា)។ |
| Statistical significance (កម្រិតអត្ថន័យស្ថិតិ / ភាពខុសគ្នាគួរឱ្យកត់សម្គាល់តាមបែបស្ថិតិ) | ជាលទ្ធផលនៃការវិភាគទិន្នន័យតាមរូបមន្តគណិតវិទ្យា ដែលបញ្ជាក់ថាភាពខុសគ្នាដែលយើងសង្កេតឃើញ (ឧទាហរណ៍ លទ្ធផលរវាងភូមិពីរ) គឺពិតជាមានមែន ដោយសារកត្តាជាក់លាក់ណាមួយ មិនមែនកើតឡើងដោយចៃដន្យឡើយ (ច្រើនប្រើតម្លៃ p < 0.05)។ | ដូចជាការបោះកាក់១០០ដង ហើយចេញរូបក្បាល៩០ដង ដែលធ្វើឱ្យយើងប្រាកដក្នុងចិត្តថាកាក់នោះមានលក្ខណៈពិសេសអ្វីមួយ មិនមែនគ្រាន់តែជារឿងចៃដន្យនោះទេ។ |
| Transect (ខ្សែបន្ទាត់ស្ទង់) | ជាខ្សែបន្ទាត់ ឬគន្លងផ្លូវថេរមួយដែលអ្នកស្រាវជ្រាវបានកំណត់ច្បាស់លាស់នៅក្នុងព្រៃ ឬតាមមាត់ស្ទឹង ដើម្បីដើរតាមដាន និងកត់ត្រាចំនួនសត្វ ដានជើង ឬលាមកសត្វជារៀងរាល់ឆ្នាំក្នុងទីតាំងដដែលៗ ដើម្បីងាយស្រួលប្រៀបធៀបទិន្នន័យ។ | ដូចជាការដើរតាមផ្លូវចាស់ដដែលៗជារៀងរាល់ព្រឹក ដើម្បីរាប់ចំនួនឡានដែលបើកកាត់ ក្នុងគោលបំណងចង់ដឹងថាចរាចរណ៍កើនឡើងឬថយចុះ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
