Original Title: Diversity and uses of Zingiberaceae in Nam Nao National Park, Chaiyaphum and Phetchabun provinces, Thailand, with a new record for Thailand
Source: dx.doi.org
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

ភាពចម្រុះ និងការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិអំបូរខ្ញី (Zingiberaceae) នៅក្នុងឧទ្យានជាតិណាំណាវ ខេត្តជ័យភូមិ និងខេត្តពេជ្របូរណ៍ ប្រទេសថៃ ជាមួយនឹងកំណត់ត្រាថ្មីមួយសម្រាប់ប្រទេសថៃ

ចំណងជើងដើម៖ Diversity and uses of Zingiberaceae in Nam Nao National Park, Chaiyaphum and Phetchabun provinces, Thailand, with a new record for Thailand

អ្នកនិពន្ធ៖ Surapon Saensouk (Walai Rukhavej Botanical Research Institute, Mahasarakham University), Piyaporn Saensouk (Department of Biology, Faculty of Science, Mahasarakham University), Pattana Pasorn (Walai Rukhavej Botanical Research Institute, Mahasarakham University), Pranom Chantaranothai (Applied Taxonomic Research Center, Khon Kaen University)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2016 (Agriculture and Natural Resources)

វិស័យសិក្សា៖ Plant Taxonomy and Ecology

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះមានគោលបំណងកំណត់អត្តសញ្ញាណ ភាពចម្រុះ ទិន្នន័យអេកូឡូស៊ី ការប្រើប្រាស់ជាប្រពៃណី និងស្ថានភាពអភិរក្សនៃរុក្ខជាតិអំបូរខ្ញី (Zingiberaceae) នៅក្នុងឧទ្យានជាតិណាំណាវ (Nam Nao National Park) ប្រទេសថៃ។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានអនុវត្តឡើងតាមរយៈការស្ទង់មតិប្រមូលសំណាកផ្ទាល់តាមខ្សែផ្លូវចំនួន៥ នៅក្នុងឧទ្យានជាតិ និងមានការចុះសម្ភាសន៍ប្រជាជនក្នុងតំបន់។

ការស្ទង់មតិនិងប្រមូលសំណាករុក្ខជាតិ (Field Survey and Specimen Collection) តាមខ្សែផ្លូវចំនួន៥ ចន្លោះខែមករា ឆ្នាំ២០១២ ដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៣
ការវិភាគវាក្យសម្ព័ន្ធសាស្ត្រ (Morphology and Taxonomy Identification) ដោយផ្អែកលើលក្ខណៈរូបសាស្ត្រ និងការប្រៀបធៀបជាមួយគំរូនៅតាមសាលាគំរូរុក្ខជាតិ
ការវាយតម្លៃស្ថានភាពអភិរក្ស (Conservation Status Evaluation) ផ្អែកលើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យរបស់ IUCN Red List និងបញ្ជីរុក្ខជាតិក្រហមរបស់ប្រទេសថៃ
ការសម្ភាសន៍អ្នកភូមិក្នុងតំបន់ (Local Interviews) ដើម្បីចងក្រងទិន្នន័យនៃការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិជាប្រពៃណីប្រចាំថ្ងៃ

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

បានរកឃើញរុក្ខជាតិអំបូរខ្ញីសរុបចំនួន ៣កុលសម្ព័ន្ធ (Tribes) ១២សណ្ដាន (Genera) និង ៣៨ប្រភេទ (Species) ដែលក្នុងនោះកុលសម្ព័ន្ធ Zingibereae មានភាពចម្រុះច្រើនជាងគេបំផុត។
បានរកឃើញរុក្ខជាតិ Etlingera yunnanensis ជាកំណត់ត្រាថ្មីមួយប្រចាំប្រទេសថៃ និងមានរុក្ខជាតិអំបូរខ្ញីចំនួន ៤ប្រភេទជារុក្ខជាតិដែលមានវត្តមានតែនៅក្នុងប្រទេសថៃ (Endemic to Thailand)។
ការប្រើប្រាស់ជាប្រពៃណីដែលពេញនិយមបំផុតសម្រាប់រុក្ខជាតិទាំងនេះគឺ ប្រើជាអាហារ គ្រឿងទេស ឱសថបុរាណ រុក្ខជាតិលម្អ និងប្រើប្រាស់នៅក្នុងពិធីសាសនាផ្សេងៗ។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Field Survey and Specimen Collection ការស្ទង់មតិវាល និងការប្រមូលសំណាក	អនុញ្ញាតឱ្យប្រមូលបានទិន្នន័យជាក់ស្តែងអំពីជម្រក ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ និងស្ថានភាពអេកូឡូស៊ីពិតប្រាកដរបស់រុក្ខជាតិនៅក្នុងព្រៃ។	ទាមទារពេលវេលាយូរ (សិក្សាពេញ២ឆ្នាំ) ប្រើប្រាស់កម្លាំងពលកម្មច្រើន និងអាចជួបប្រទះការលំបាកក្នុងការធ្វើដំណើរតាមខ្សែផ្លូវព្រៃ។	ប្រមូលបានសំណាករុក្ខជាតិអំបូរខ្ញីសរុបចំនួន ៣៨ប្រភេទ ក្នុង ១២សណ្ដាន ពីប្រភេទព្រៃចំនួន៤ផ្សេងគ្នា។
Morphology and Taxonomy Identification ការវិភាគរូបសាស្ត្រ និងការចាត់ថ្នាក់រុក្ខសាស្ត្រ	ផ្តល់ភាពច្បាស់លាស់កម្រិតខ្ពស់ក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណរុក្ខជាតិ ដោយផ្អែកលើការពិនិត្យលម្អិត និងការប្រៀបធៀបជាមួយគំរូស្តង់ដារ។	តម្រូវឱ្យមានអ្នកជំនាញរុក្ខសាស្ត្រដែលមានបទពិសោធន៍ខ្ពស់ និងត្រូវពឹងផ្អែកលើឧបករណ៍ពិនិត្យ ព្រមទាំងសាលាគំរូរុក្ខជាតិធំៗ។	អាចបង្កើតសោរវិនិច្ឆ័យ (Identification key) យ៉ាងលម្អិត និងបានរកឃើញកំណត់ត្រាថ្មី Etlingera yunnanensis សម្រាប់ប្រទេសថៃ។
Ethnobotanical Interviews ការសម្ភាសន៍ផ្នែកជាតិពន្ធុរុក្ខសាស្ត្រ	ជួយចងក្រងចំណេះដឹងជាប្រពៃណីដ៏មានតម្លៃពីសហគមន៍មូលដ្ឋាន ដែលអាចបាត់បង់នាពេលអនាគត។	ភាពត្រឹមត្រូវនៃទិន្នន័យអាចមានកម្រិត និងអាស្រ័យលើការចងចាំ ព្រមទាំងការយល់ដឹងពីប្រភេទរុក្ខជាតិរបស់អ្នកភូមិផ្ទាល់។	កំណត់បានទម្រង់នៃការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិជា អាហារ គ្រឿងទេស ឱសថបុរាណ គ្រឿងលម្អ និងសម្រាប់ពិធីសាសនា។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវរុក្ខសាស្ត្រ រួមមានឧបករណ៍ចុះវាល ឧបករណ៍ពិសោធន៍ និងការចូលប្រើប្រាស់ទិន្នន័យសាលាគំរូរុក្ខជាតិ។

Hardware: ទូសម្ងួត (Oven) សម្រាប់សម្ងួតសំណាកនៅសីតុណ្ហភាព ៦០°C និងមីក្រូទស្សន៍ (Stereo microscope) សម្រាប់ពិនិត្យលក្ខណៈរូបសាស្ត្រ។
Materials: អាល់កុលកំហាប់ ៧០% សម្រាប់ត្រាំរក្សាទុកសំណាកផ្កា និងផ្នែកផ្សេងៗរបស់រុក្ខជាតិ។
Data / Facility: ការអនុញ្ញាតឱ្យចូលប្រើប្រាស់ និងប្រៀបធៀបសំណាកនៅសាលាគំរូរុក្ខជាតិ (Herbaria) ធំៗចំនួន៦ នៅក្នុងប្រទេសថៃ (ដូចជា BKF, CMU, QBG)។
Expertise: អ្នកជំនាញផ្នែករុក្ខសាស្ត្រ (Botanist) និងអ្នកចាត់ថ្នាក់រុក្ខជាតិ (Taxonomist) ដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណ។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ទិន្នន័យ និងសំណាករុក្ខជាតិត្រូវបានប្រមូលផ្តុំតែនៅក្នុងតំបន់ឧទ្យានជាតិណាំណាវ ចន្លោះខែមករា ឆ្នាំ២០១២ ដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៣ រួមជាមួយនឹងចំណេះដឹងរបស់អ្នកភូមិនៅតំបន់នោះប៉ុណ្ណោះ។ កត្តានេះអាចធ្វើឱ្យទិន្នន័យមិនតំណាងឱ្យភាពចម្រុះនៃរុក្ខជាតិអំបូរខ្ញីនៅទូទាំងប្រទេស ឬនៅតំបន់ដែលមានអាកាសធាតុខុសគ្នាឡើយ។ សម្រាប់កម្ពុជា ការយល់ដឹងពីចំណុចនេះបញ្ជាក់ថា យើងចាំបាច់ត្រូវមានការចុះសិក្សាផ្ទាល់នៅតាមតំបន់ព្រៃស្រោងរបស់យើង ដោយមិនអាចពឹងផ្អែកតែលើទិន្នន័យប្រទេសជិតខាងទាំងស្រុងនោះទេ។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

វិធីសាស្ត្រនៃការសិក្សាស្រាវជ្រាវនេះមានសក្តានុពល និងអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការសិក្សា និងអភិរក្សជីវចម្រុះនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។

ឧទ្យានជាតិជួរភ្នំក្រវាញ និងតំបន់ព្រៃឡង់ (Cardamom Mountains & Prey Lang): អាចយកគំរូតាមការវាយតម្លៃអេកូឡូស៊ីដោយចុះដើរតាមខ្សែផ្លូវព្រៃ (Transect walks) ដើម្បីធ្វើជំរឿន និងស្វែងរកប្រភេទរុក្ខជាតិអំបូរខ្ញីថ្មីៗ ដែលអាចមានវត្តមានតែនៅក្នុងតំបន់ព្រៃស្រោងរបស់កម្ពុជា។
ក្រសួងបរិស្ថាន និងរដ្ឋបាលព្រៃឈើ (MoE & Forestry Administration): អាចប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃស្ថានភាពអភិរក្សដោយផ្អែកលើស្តង់ដារ IUCN ដែលប្រើក្នុងឯកសារនេះ ដើម្បីយកមករៀបចំធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពបញ្ជីរុក្ខជាតិក្រហម (Red Data Book) ប្រចាំកម្ពុជា។
សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ (RUPP - ផ្នែកជីវសាស្ត្រ): សាស្ត្រាចារ្យ និងនិស្សិតអាចយកវិធីសាស្ត្រចាត់ថ្នាក់រូបសាស្ត្រ (Morphology identification) មកអនុវត្តជាការពិសោធន៍ផ្ទាល់ ដើម្បីបណ្តុះបណ្តាលនិស្សិតជំនាន់ក្រោយឱ្យចេះបង្កើតសោរវិនិច្ឆ័យរុក្ខជាតិ។
សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចនៅភូមិភាគឦសាន (Indigenous Communities in Northeast): អាចប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រសម្ភាសន៍ជាតិពន្ធុរុក្ខសាស្ត្រ ដើម្បីកត់ត្រា និងអភិរក្សចំណេះដឹងប្រពៃណីរបស់ជនជាតិដើមភាគតិច (ដូចជា ព្នង ទំពួន) លើការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិព្រៃជាឱសថ និងអាហារ មុនពេលចំណេះដឹងទាំងនេះបាត់បង់។

ការបន្សាំវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវនេះមកប្រើនៅកម្ពុជា នឹងជួយពង្រឹងទិន្នន័យជីវចម្រុះថ្នាក់ជាតិ និងលើកកម្ពស់ការគ្រប់គ្រងធនធានរុក្ខជាតិបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

សិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះពីរូបសាស្ត្ររុក្ខជាតិ: ចាប់ផ្តើមស្វែងយល់ពីលក្ខណៈរូបសាស្ត្ររបស់រុក្ខជាតិអំបូរខ្ញី (Zingiberaceae) ដូចជាទម្រង់មើម ស្លឹក ផ្កា និងកញ្ចុំផ្កា ដោយអានឯកសារណែនាំ ឬប្រើប្រាស់មូលដ្ឋានទិន្នន័យអនឡាញដូចជា Flora of Thailand ឬ Plants of the World Online។
រៀបចំផែនការចុះប្រមូលសំណាកវាល: កំណត់ខ្សែផ្លូវសម្រាប់ការចុះសិក្សានៅតំបន់គោលដៅ (ឧទាហរណ៍៖ ឧទ្យានជាតិគិរីរម្យ ឬឧទ្យានជាតិបូកគោ) ដោយត្រៀមឧបករណ៍ចាំបាច់ដូចជា កន្ត្រៃកាត់មែក ថង់ប្លាស្ទិក សៀវភៅកត់ត្រាវាល និងឧបករណ៍ GPS សម្រាប់កត់ត្រានិយាមកាទីតាំង។
អនុវត្តបច្ចេកទេសរក្សាទុកសំណាករុក្ខជាតិ: ហ្វឹកហាត់ពីរបៀបសម្ងួតសំណាកនៅក្នុងទូសម្ងួតនៅសីតុណ្ហភាព ៦០អង្សាសេ ព្រមទាំងការត្រាំផ្កា និងផ្នែកទន់ៗរបស់រុក្ខជាតិទៅក្នុងអាល់កុល ៧០% ដើម្បីរៀបចំជាសំណាកស្តង់ដាររក្សាទុកនៅ Herbarium។
ការប្រើប្រាស់មីក្រូទស្សន៍ និងការកំណត់អត្តសញ្ញាណ: អនុវត្តការប្រើប្រាស់ Stereo microscope ដើម្បីពិនិត្យមើលលក្ខណៈល្អិតៗនៃកេសរផ្កា និងប្លោកកេសរ រួចធ្វើការប្រៀបធៀបជាមួយឯកសារយោង ដើម្បីសរសេររៀបចំជា Identification key ប្រចាំតំបន់សិក្សា។
ការសម្ភាសន៍សហគមន៍ និងការវាយតម្លៃស្ថានភាពអភិរក្ស: ចុះសម្ភាសន៍ប្រជាជននៅតំបន់នោះពីរបៀបប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ រួចប្រើប្រាស់លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យរបស់ IUCN Red List ដើម្បីវាយតម្លៃថាប្រភេទរុក្ខជាតិណាដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែង និងត្រូវការការអភិរក្សបន្ទាន់។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Pseudostem (ដើមបញ្ឆោត)	ដើមរុក្ខជាតិដែលមើលទៅដូចជាដើមពិត ប៉ុន្តែតាមពិតវាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយស្រទាប់ធាងស្លឹកដែលរុំខ្ចប់គ្នាណែន (ដូចជាដើមចេក ឬដើមខ្ញី) មិនមានសាច់ឈើពិតប្រាកដទេ។	ដូចជាការយកក្រដាសច្រើនសន្លឹកមករមូរចូលគ្នាឱ្យតឹងដើម្បីបង្កើតជារាងសសរមួយអញ្ចឹង។
Inflorescence (កញ្ចុំផ្កា)	ការរៀបចំ ឬបណ្តុំនៃផ្កាជាច្រើននៅលើទងផ្កាតែមួយ ដែលដុះចេញពីប្រព័ន្ធមែកធាងនៃរុក្ខជាតិ។	ដូចជាភួងទំពាំងបាយជូរ ដែលមានផ្លែតូចៗជាច្រើនប្រមូលផ្តុំគ្នានៅលើទងតែមួយ។
Rhizome (មើម ឬដើមក្រោមដី)	ដើមដែលដុះផ្ដេកនៅក្រោមដី មានផ្ទុកសារធាតុចិញ្ចឹម និងអាចបន្តពូជបង្កើតជាដើមថ្មីបាន (ជាលក្ខណៈពិសេសរបស់អំបូរខ្ញី រមៀត ក្រូចសើច)។	ដូចជាឃ្លាំងស្តុកទឹកនិងអាហារលាក់ក្រោមដី ដែលរុក្ខជាតិអាចប្រើដើម្បីពន្លកកូនថ្មីបានគ្រប់ពេល ទោះបីជាដើមខាងលើងាប់ក៏ដោយ។
Endemic species (ប្រភេទរុក្ខជាតិមានវត្តមានតែក្នុងតំបន់)	ប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិដែលមានប្រភព និងរស់នៅតាមធម្មជាតិតែនៅក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រណាមួយជាក់លាក់ប៉ុណ្ណោះ មិនមានដុះនៅកន្លែងផ្សេងទៀតលើពិភពលោកឡើយ។	ដូចជានំបញ្ចុកទឹកប្រហុកដែលមានលក់និងពេញនិយមតែនៅស្រុកខ្មែរ មិនមានអ្នកស្គាល់ឬធ្វើលក់នៅប្រទេសអឺរ៉ុបឡើយ។
Bract (ស្លឹកទ្រនាប់ផ្កា)	ស្លឹកដែលប្រែប្រួលរូបរាង ដុះនៅគល់នៃទងផ្កា ឬកញ្ចុំផ្កា ដើម្បីការពារផ្កាដែលកំពុងលូតលាស់ (ជារឿយៗមានពណ៌ស្រស់ស្អាតទាក់ទាញ)។	ដូចជាអាវក្រោះការពារគ្រាប់ពូជ ឬផ្កាខ្ចីៗពីសត្វល្អិត និងអាកាសធាតុ។
Phenology (បាតុភូតសាស្ត្ររុក្ខជាតិ)	ការសិក្សាអំពីវដ្តជីវិតរបស់រុក្ខជាតិឬសត្វដែលផ្លាស់ប្តូរទៅតាមរដូវកាល ដូចជាពេលវេលានៃការចេញផ្កា ការផ្តល់ផ្លែ ឬការជ្រុះស្លឹក។	ដូចជាប្រតិទិនការងារប្រចាំឆ្នាំ ដែលប្រាប់ថារដូវណាត្រូវធ្វើអ្វី ឧទាហរណ៍ខែណាផ្កាត្រូវរីក ខែណាផ្លែត្រូវទុំ។
Staminode (កេសរឈ្មោលស្វិត)	កេសរឈ្មោលដែលបាត់បង់មុខងារបង្កើតលម្អង (គ្មានលទ្ធភាពបង្កកំណើត) ប៉ុន្តែជារឿយៗវាប្រែប្រួលរូបរាងធំមានពណ៌ស្រស់ស្អាតដូចជាត្របកផ្កាដើម្បីទាក់ទាញសត្វល្អិត។	ដូចជាតួសម្តែងជំនួស ដែលមិនមានតួនាទីនិយាយស្តី ប៉ុន្តែស្លៀកពាក់ស្អាតដើម្បីទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ទស្សនិកជន។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖