បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមក្នុងការវាយតម្លៃផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចលើសេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើដែលមិនមែនជាទីផ្សារ (ដូចជាជីវចម្រុះ ការគ្រប់គ្រងអាកាសធាតុ និងការកម្សាន្ត) ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេវាយតម្លៃទាបជាងទំនិញទីផ្សារដូចជាឈើ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកនិពន្ធបានធ្វើការពិនិត្យឡើងវិញយ៉ាងទូលំទូលាយអំពីវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីវាយតម្លៃគុណតម្លៃប្រើប្រាស់ និងមិនប្រើប្រាស់នៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Contingent Valuation (CV) ការវាយតម្លៃតាមការបញ្ជាក់ពីតម្លៃដែលហ៊ានចំណាយ (Contingent Valuation) |
អាចចាប់យកតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចសរុប (ទាំងតម្លៃប្រើប្រាស់ និងមិនប្រើប្រាស់) និងមានភាពបត់បែនខ្ពស់ក្នុងការវាយតម្លៃទំនិញដែលគ្មានទីផ្សារ។ អាចវាយតម្លៃលក្ខណៈព្រៃឈើនីមួយៗតាមរយៈការវាស់វែងពី 'ឆន្ទៈក្នុងការចំណាយ' (Willingness to Pay)។ | ទាមទារការចំណាយថវិកានិងពេលវេលាច្រើន។ ដោយសារវាផ្អែកលើអាកប្បកិរិយាដែលមិនបានសង្កេតឃើញផ្ទាល់ (សេណារីយ៉ូសម្មតិកម្ម) វាអាចងាយមានភាពលម្អៀងក្នុងការឆ្លើយតប។ | វាស់វែងតម្លៃមិនមានទីផ្សារ (Non-market goods) ដូចជា ការការពារជីវចម្រុះ សោភ័ណភាពទេសភាព និងការទប់ស្កាត់ទឹកជំនន់។ |
| Choice Experiment (CE) ការធ្វើពិសោធន៍លើជម្រើស (Choice Experiment) |
ផ្តល់ទិន្នន័យដែលមានភាពរឹងមាំខាងស្ថិតិ និងអាចទាញយកព័ត៌មានបន្ថែមអំពីចំណូលចិត្តរបស់អ្នកឆ្លើយតបបានយ៉ាងលម្អិត។ ចាប់យកតម្លៃប្រើប្រាស់ និងមិនប្រើប្រាស់បានល្អ។ | ទាមទារការខិតខំប្រឹងប្រែងគិតគូរ និងការវិភាគច្រើនពីអ្នកឆ្លើយតប ព្រមទាំងចំណាយថវិកានិងពេលវេលាច្រើនក្នុងការរៀបចំ។ | ទទួលបានការវាយតម្លៃលម្អិតលើលក្ខណៈព្រៃឈើដែលភ្ញៀវឱ្យតម្លៃ (ឧទាហរណ៍ ភាពកម្រនៃប្រភេទសត្វ ឬភាពធម្មជាតិនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី)។ |
| Travel Cost Method (TCM) វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃតាមការចំណាយលើការធ្វើដំណើរ (Travel Cost Method) |
ផ្អែកលើអាកប្បកិរិយាជាក់ស្តែងរបស់អ្នកទេសចរ និងរាប់បញ្ចូលការចំណាយពិតប្រាកដ (ដូចជាសោហ៊ុយធ្វើដំណើរ) ធ្វើឱ្យទិន្នន័យមានភាពប្រាកដប្រជា។ | វាស់វែងបានតែតម្លៃប្រើប្រាស់ (Use values) ប៉ុណ្ណោះ។ មានការលំបាកក្នុងការបែងចែកចំណែកនៃការចំណាយ ប្រសិនបើអ្នកធ្វើដំណើរទៅកាន់គោលដៅច្រើនក្នុងពេលតែមួយជើង។ | កំណត់តម្លៃសេដ្ឋកិច្ចនៃសេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដែលបម្រើដល់សកម្មភាពកម្សាន្ត និងទេសចរណ៍។ |
| Hedonic Pricing Method (HPM) វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃតាមតម្លៃអចលនទ្រព្យ (Hedonic Pricing) |
វាយតម្លៃដោយផ្អែកលើទិន្នន័យទីផ្សារជាក់ស្តែង និងជម្រើសបច្ចុប្បន្នរបស់អ្នកប្រើប្រាស់ (ឧទាហរណ៍ ការទិញផ្ទះនៅជិតតំបន់ធម្មជាតិមានខ្យល់បរិសុទ្ធ)។ | ត្រូវការមូលដ្ឋានទិន្នន័យទីផ្សារធំ នីតិវិធីវិភាគស្ថិតិស្មុគស្មាញ និងពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យតម្លៃអចលនទ្រព្យដែលពេលខ្លះមិនមានភាពសុក្រឹត។ | វាស់វែងតម្លៃសេវាកម្មដូចជា ការគ្រប់គ្រងអាកាសធាតុ កម្រិតសម្លេងរំខាន និងសោភ័ណភាពទេសភាព ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយៈតម្លៃទីផ្សារ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការវាយតម្លៃសេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ជាពិសេសវិធីសាស្ត្រផ្អែកលើការស្ទង់មតិ (CV, CE) និងទីផ្សារ (HPM) ទាមទារការវិនិយោគខ្ពស់លើពេលវេលា ថវិកាប្រមូលទិន្នន័យ និងអ្នកជំនាញស្ថិតិ។
ការសិក្សានេះគឺជាការពិនិត្យឡើងវិញនូវវិធីសាស្ត្រ ដោយពឹងផ្អែកភាគច្រើនលើបរិបទនិងទិន្នន័យប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍នៅអឺរ៉ុប (ដូចជាប៉ូឡូញ និងហ្វាំងឡង់)។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការវាស់វែងពី 'ឆន្ទៈក្នុងការចំណាយ' (Willingness to Pay) អាចមិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពទាំងស្រុងទេ ដោយសារប្រជាជននៅតំបន់ជនបទពឹងផ្អែកផ្ទាល់លើព្រៃឈើដើម្បីរស់ ជាជាងមានលទ្ធភាពចំណាយប្រាក់ដើម្បីអភិរក្សវាជាការកម្សាន្ត។
ទោះជាយ៉ាងណា វិធីសាស្ត្រក្នុងឯកសារនេះមានសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងការបង្ហាញពីតម្លៃពិតប្រាកដនៃព្រៃឈើ ដើម្បីតស៊ូមតិប្រឆាំងនឹងការកាប់បំផ្លាញសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍរយះពេលខ្លី។
ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ចបរិស្ថានទាំងនេះ នឹងផ្តល់ភស្តុតាងជាតួលេខច្បាស់លាស់ដល់អ្នកធ្វើគោលនយោបាយកម្ពុជា ក្នុងការសម្រេចចិត្តរក្សាតុល្យភាពរវាងកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងការអភិរក្សធនធានធម្មជាតិ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Natural capital | គឺជាទស្សនាទានសេដ្ឋកិច្ចដែលចាត់ទុកធនធានធម្មជាតិ (ដូចជា ដី ខ្យល់ ទឹក ព្រៃឈើ និងជីវចម្រុះ) ថាជាទ្រព្យសម្បត្តិដែលអាចផ្តល់លំហូរនៃអត្ថប្រយោជន៍ និងសេវាកម្មដល់មនុស្សជាតិ។ វាសង្កត់ធ្ងន់ថាការបំផ្លាញបរិស្ថានគឺជាការបាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្តិជាតិដ៏ធំ។ | ប្រៀបដូចជាគណនីប្រាក់សន្សំនៅក្នុងធនាគារអញ្ចឹងដែរ ដែលធម្មជាតិគឺជាប្រាក់ដើម ហើយសេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី (ខ្យល់បរិសុទ្ធ ទឹកស្អាត) គឺជាការប្រាក់ដែលយើងទទួលបានរាល់ថ្ងៃដោយឥតគិតថ្លៃ។ |
| Non-market values | គុណតម្លៃនៃទំនិញ ឬសេវាកម្មបរិស្ថាន (ដូចជាខ្យល់បរិសុទ្ធ សោភ័ណភាពទេសភាព ឬការការពារទឹកជំនន់ពីព្រៃឈើ) ដែលមិនមានការទិញលក់ និងមិនមានតម្លៃជាប្រាក់ជាក់លាក់នៅលើទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចទូទៅ។ | ប្រៀបដូចជាក្តីស្រលាញ់របស់ឪពុកម្តាយអញ្ចឹងដែរ ទោះបីជាគ្មានអ្នកណាយកទៅលក់នៅផ្សារនិងដាក់តម្លៃជាលុយ ក៏វានៅតែមានតម្លៃមហាសាលដែលមិនអាចខ្វះបាន។ |
| Willingness to pay (WTP) | ជារង្វាស់សេដ្ឋកិច្ចដែលបង្ហាញពីចំនួនប្រាក់អតិបរមាដែលបុគ្គលម្នាក់ៗស្ម័គ្រចិត្ត ឬហ៊ានចំណាយដើម្បីទទួលបាននូវទំនិញបរិស្ថានណាមួយ ឬដើម្បីកែលម្អគុណភាពនៃធនធានធម្មជាតិដែលពួកគេមិនធ្លាប់ទិញពីមុនមក។ | ដូចជាការដែលយើងហ៊ានបង់លុយ១ដុល្លារទិញសំបុត្រចូលសួនច្បារសាធារណៈ ដើម្បីជួយរដ្ឋរក្សាភាពបៃតងនិងភាពស្អាតរបស់វា។ |
| Contingent Valuation (CV) | គឺជាវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃដោយផ្ទាល់តាមរយៈការស្ទង់មតិ ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវបង្កើតទីផ្សារសម្មតិកម្ម (ស្ថានភាពសន្មត) រួចសួរមនុស្សផ្ទាល់ថាតើពួកគេហ៊ានចំណាយប្រាក់ប៉ុន្មាន (WTP) ដើម្បីអភិរក្សធនធានណាមួយ ឬទាមទារប្រាក់សងជំងឺចិត្តប៉ុន្មាន (WTA) បើសិនជាធនធាននោះត្រូវបាត់បង់។ | ដូចជាការដើរសួរអ្នកភូមិផ្ទាល់ថា តើពួកគាត់ម្នាក់ៗហ៊ានរៃអង្គាសលុយគ្នាប៉ុន្មានដើម្បីការពារព្រៃសហគមន៍កុំឱ្យគេកាប់បំផ្លាញ។ |
| Travel Cost Method (TCM) | ជាវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចនៃទីតាំងកម្សាន្តធម្មជាតិ (ដូចជាឧទ្យានជាតិ) ដោយប្រមូលទិន្នន័យពីការចំណាយជាក់ស្តែងរបស់អ្នកទេសចរក្នុងការធ្វើដំណើរ (សោហ៊ុយឡាន ថ្លៃហូបចុក ពេលវេលា) យកមកធ្វើជាតម្លៃប៉ាន់ស្មាននៃទីតាំងនោះ។ | បើយើងសុខចិត្តចំណាយលុយ១០០ដុល្លារនិងពេល២ថ្ងៃជិះឡានទៅលេងទឹកធ្លាក់ នោះមានន័យថាទឹកធ្លាក់នោះមានតម្លៃយ៉ាងហោចណាស់ស្មើនឹងលុយនិងពេលដែលយើងបានចំណាយ។ |
| Hedonic Pricing Method (HPM) | គឺជាការប៉ាន់ស្មានតម្លៃនៃសេវាកម្មបរិស្ថានដោយសង្កេតមើលពីឥទ្ធិពលរបស់វាទៅលើតម្លៃទំនិញទីផ្សារជាក់ស្តែង ជាពិសេសគឺតម្លៃអចលនទ្រព្យ។ វាវាស់វែងថាតើខ្យល់ស្អាត ឬទេសភាពស្អាត ធ្វើឱ្យតម្លៃដីឬផ្ទះឡើងថ្លៃកម្រិតណា។ | ផ្ទះពីរមានទំហំដូចគ្នា ប៉ុន្តែផ្ទះដែលនៅជាប់មាត់សមុទ្រលក់បានថ្លៃជាងផ្ទះនៅក្បែរកន្លែងចាក់សំរាម ដូច្នេះតម្លៃខុសគ្នានោះគឺជាតម្លៃនៃបរិស្ថានជុំវិញផ្ទះ។ |
| Benefit Transfer (BT) | វិធីសាស្ត្រក្នុងការវាយតម្លៃបរិស្ថាននៅទីតាំងមួយ ដោយយកទិន្នន័យនិងលទ្ធផលនៃការសិក្សាដែលគេធ្លាប់បានធ្វើរួចហើយនៅទីតាំងផ្សេងទៀត (ដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា) មកប្រើប្រាស់ប្រៀបធៀប ដើម្បីសន្សំពេលវេលានិងថវិកាក្នុងការស្រាវជ្រាវថ្មី។ | ដូចជាការយកតម្លៃប៉ាន់ស្មាននៃការចំណាយធ្វើផ្ទះនៅខេត្តបាត់ដំបង មកធ្វើជាមូលដ្ឋានគ្រឹះក្នុងការគណនាថ្លៃធ្វើផ្ទះម៉ូតដូចគ្នានៅខេត្តសៀមរាបអញ្ចឹងដែរ។ |
| Choice Experiment (CE) | ជាវិធីសាស្ត្រស្ទង់មតិដែលតម្រូវឱ្យអ្នកចូលរួមធ្វើការជ្រើសរើសរវាងសេណារីយ៉ូបរិស្ថានខុសៗគ្នា ដោយសេណារីយ៉ូនីមួយៗមានលក្ខណៈប្លែកៗគ្នា (ឧទាហរណ៍ ចំនួនសត្វព្រៃ ទំហំព្រៃ និងតម្លៃពន្ធដែលត្រូវបង់) ដើម្បីវិភាគដោយប្រើយន្តការស្ថិតិថាតើលក្ខណៈមួយណាដែលមនុស្សឱ្យតម្លៃបំផុត។ | ដូចជាការឱ្យអតិថិជនរើសរវាងកញ្ចប់ទូរស័ព្ទពីរ៖ មួយថោកតែអត់មានអ៊ីនធឺណិត និងមួយទៀតថ្លៃតែមានអ៊ីនធឺណិត ដើម្បីគណនាថាតើមុខងារអ៊ីនធឺណិតមានតម្លៃប៉ុន្មានសម្រាប់ពួកគេ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
