បញ្ហា (The Problem)៖ ការធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងនៃចំនួនសត្វត្រយងចង្កំកស (Pseudibis davisoni) នៅក្នុងព្រៃធម្មជាតិ ដែលទាមទារឱ្យមានការបង្កើតកម្មវិធីបង្កាត់ពូជអភិរក្សក្រៅជម្រកធម្មជាតិ (Ex situ conservation breeding) ដើម្បីជួយទប់ស្កាត់ការផុតពូជ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះរៀបរាប់ពីការគ្រប់គ្រងសត្វត្រយងចង្កំកសចំនួន ៩ ក្បាលនៅក្នុងទ្រុងបង្កាត់ពូជ ដោយផ្តោតលើការរៀបចំរបបអាហារ ការផ្តល់សម្ភារៈធ្វើសំបុក និងជម្រើសគូ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Previous Breeding Management (Restricted Mate Choice & Standard Diet) ការគ្រប់គ្រងការបង្កាត់ពូជរដូវកាលមុន (ការកំណត់គូ និងរបបអាហារធម្មតា) |
កាត់បន្ថយហានិភ័យនៃការឈ្លានពានគ្នារវាងសត្វបក្សីពេញវ័យ តាមរយៈការបំបែកគូឱ្យនៅទ្រុងដាច់ដោយឡែក។ | ការផ្លាស់ប្តូរទ្រុងធ្វើឱ្យសត្វមានអារម្មណ៍មិនសុវត្ថិភាព ព្រមទាំងខ្វះការជំរុញចំណង់តាមរយៈរបបអាហារ។ | សត្វបានត្រឹមតែចាប់ផ្តើមធ្វើសំបុកតូចតាច ប៉ុន្តែមិនមានការពង ឬញាស់កូនឡើយ។ |
| 2022-2023 Adaptive Breeding Management (Free Mate Choice & Seasonal Diet) ការគ្រប់គ្រងការបង្កាត់ពូជបែបសម្របសម្រួលឆ្នាំ២០២២-២០២៣ (ជម្រើសគូដោយសេរី និងរបបអាហារតាមរដូវ) |
ជួយជំរុញឱ្យសត្វមានសភាវគតិចង់បង្កាត់ពូជ ដោយសារការផ្តល់ចំណីត្រាប់តាមរដូវកាលធម្មជាតិ និងមានសេរីភាពជ្រើសរើសគូ។ | ជម្រើសគូដោយសេរីបណ្តាលឱ្យមានការឈ្លានពានរហូតដល់សត្វ២ក្បាលងាប់ ហើយរបបអាហារមានប្រូតេអ៊ីនខ្ពស់ខ្លាំងបណ្តាលឱ្យកូនសត្វមួយមានភាពមិនប្រក្រតីនៃស្លាប។ | ទទួលបានជោគជ័យកម្រិតពិភពលោកក្នុងការញាស់ និងចិញ្ចឹមកូនសត្វចំនួន ២ ក្បាលឱ្យធំធាត់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តកម្មវិធីបង្កាត់ពូជអភិរក្សនេះ ទាមទារការវិនិយោគធនធានខ្ពស់ទៅលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទ្រុង ការចិញ្ចឹមចំណីរស់ និងការថែទាំពេទ្យសត្វជាប្រចាំ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតែនៅមជ្ឈមណ្ឌលអង្គរសម្រាប់ការអភិរក្សជីវចម្រុះ (ACCB) ក្នុងខេត្តសៀមរាប ជាមួយនឹងចំនួនសត្វត្រឹមតែ ៩ ក្បាលប៉ុណ្ណោះ ដែលសុទ្ធសឹងតែជាសត្វសង្គ្រោះពីការជួញដូរ និងរងរបួស។ ទោះបីជាមានទំហំសំណាកតូច ប៉ុន្តែទិន្នន័យនេះមានតម្លៃខ្លាំងណាស់ ព្រោះកម្ពុជាគឺជាជម្រកចម្បងចុងក្រោយនៃសត្វត្រយងចង្កំកសនៅលើពិភពលោក (ផ្ទុកប្រមាណ ៨៧-៩៥% នៃចំនួនសរុប)។
ការរកឃើញពីវិធីសាស្ត្របង្កាត់ពូជក្រៅជម្រកធម្មជាតិ (Ex situ) នេះ មានសារៈសំខាន់ និងអាចយកទៅអនុវត្តបានយ៉ាងទូលំទូលាយសម្រាប់កម្មវិធីអភិរក្សបក្សីនៅកម្ពុជា។
ជារួម មេរៀនដែលទទួលបានពីការសិក្សានេះ គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏សំខាន់សម្រាប់ជួយការពារសត្វបក្សីដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំងនៅកម្ពុជា មិនឱ្យឈានដល់ការផុតពូជ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Ex situ conservation | ការអភិរក្សក្រៅជម្រកធម្មជាតិ គឺជាការនាំយកប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែង មកថែរក្សា និងបង្កាត់ពូជនៅកន្លែងមានសុវត្ថិភាព ដូចជាសួនសត្វ ឬមជ្ឈមណ្ឌលអភិរក្ស ដើម្បីការពារពួកវាពីការផុតពូជ។ | ដូចជាការយកគ្រាប់ពូជរុក្ខជាតិកម្រមកដាំក្នុងផ្ទះកញ្ចក់ ឬយកសត្វមកចិញ្ចឹមក្នុងមជ្ឈមណ្ឌល ដើម្បីជួយសង្គ្រោះពួកវាមុនពេលវាបាត់បង់អស់ពីព្រៃធម្មជាតិ។ |
| Valgus deformity ('angel wings') | ភាពមិនប្រក្រតីនៃរចនាសម្ព័ន្ធឆ្អឹងស្លាប ដែលធ្វើឱ្យរោមស្លាបដុះលៀនចេញមកក្រៅរាងកាយ។ វាមិនមែនជាជំងឺឆ្លងទេ ប៉ុន្តែច្រើនកើតលើកូនបក្សីដែលកំពុងលូតលាស់ ដោយសារការស៊ីចំណីដែលមានកម្រិតប្រូតេអ៊ីនខ្ពស់ពេក។ | ប្រៀបដូចជាការដែលក្មេងតូចៗញ៉ាំអាហារប៉ូវខ្លាំងពេក រហូតធ្វើឱ្យឆ្អឹងលូតលាស់មិនទាន់សាច់ ហើយបណ្តាលឱ្យខូចទ្រង់ទ្រាយរាងកាយ។ |
| Assurance population | ចំនួនសត្វមួយក្រុមដែលត្រូវបានរក្សាទុក និងបង្កាត់ពូជនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលអភិរក្ស ដើម្បីធ្វើជាកម្លាំងបម្រុង ឬជាការធានារ៉ាប់រង ក្នុងករណីដែលសត្វប្រភេទនេះត្រូវផុតពូជ ឬធ្លាក់ចុះខ្លាំងនៅក្នុងព្រៃធម្មជាតិ។ | ដូចជាការថតចម្លងឯកសារសំខាន់ៗទុកជាការបម្រុង (Backup) ក្រែងលោឯកសារច្បាប់ដើមត្រូវបាត់បង់ឬខូចខាត។ |
| Free mate choice | ការអនុញ្ញាតឱ្យសត្វមានសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើសគូស្រករដោយខ្លួនឯង ជំនួសឱ្យការចាប់គូដោយបង្ខំពីសំណាក់អ្នកថែរក្សា ដែលវិធីនេះអាចជួយបង្កើនអត្រាជោគជ័យក្នុងការបង្កាត់ពូជ។ | ប្រៀបដូចជាការទុកសិទ្ធិឱ្យយុវជនជ្រើសរើសគូស្រករដោយខ្លួនឯង ជាជាងការរៀបការតាមការចាត់ចែងរបស់ចាស់ទុំ ដែលជួយឱ្យពួកគេមានភាពចុះសម្រុងគ្នាល្អជាង។ |
| One Plan Approach | យុទ្ធសាស្ត្រអភិរក្សដែលរួមបញ្ចូលគ្នានូវការការពារសត្វនៅក្នុងព្រៃធម្មជាតិ (in situ) និងការបង្កាត់ពូជក្រៅជម្រកធម្មជាតិ (ex situ) ឱ្យដំណើរការស្របគ្នា ដើម្បីធានាប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុតក្នុងការសង្គ្រោះប្រភេទសត្វណាមួយ។ | ដូចជាការសង្គ្រោះអ្នកជំងឺធ្ងន់ធ្ងរ ដែលទាមទារទាំងការវះកាត់នៅមន្ទីរពេទ្យផង និងការប្រើថ្នាំថែទាំនៅផ្ទះផង ដើរទន្ទឹមគ្នាដើម្បីឱ្យជាសះស្បើយទាំងស្រុង។ |
| Capture myopathy | ជាជំងឺសាច់ដុំស្រួចស្រាវដែលកើតឡើងលើសត្វព្រៃ នៅពេលពួកវាភ័យស្លន់ស្លោ ឬតានតឹងខ្លាំង (Stress) អំឡុងពេលត្រូវគេចាប់ ឬឃុំឃាំង ដែលអាចបណ្តាលឱ្យខ្វិន ឬងាប់បានដោយសារការបញ្ចេញជាតិពុលក្នុងសាច់ដុំ។ | ដូចជាពេលដែលមនុស្សភ័យរន្ធត់ខ្លាំងពេករហូតដល់គាំងបេះដូង ឬទន់ដៃទន់ជើងធ្វើចលនាលែងរួច។ |
| Seasonal diet | របបអាហារដែលត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ និងរៀបចំឡើងដើម្បីឱ្យស្រដៀងទៅនឹងអ្វីដែលសត្វអាចរកស៊ីបានតាមរដូវកាលនីមួយៗនៅក្នុងធម្មជាតិ ដែលជួយជំរុញសភាវគតិបង្កាត់ពូជរបស់ពួកវា។ | ដូចជាមនុស្សយើងដែលនិយមហូបអំបុកតែក្នុងរដូវបុណ្យអុំទូក ឬហូបផ្លែឈើតាមរដូវ ដើម្បីឲ្យស្របតាមទម្លាប់ធម្មជាតិប្រចាំឆ្នាំ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
