បញ្ហា (The Problem)៖ ការថយចុះយ៉ាងខ្លាំងនៃជីវម៉ាសសត្វស៊ីរុក្ខជាតិព្រៃដោយសារការបរបាញ់ អាចប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ភាពចម្រុះនៃជម្រកខ្នាតតូចរបស់ត្រពាំងទឹកតាមរដូវក្នុងព្រៃល្បោះនៃប្រទេសកម្ពុជា ដែលជាទីជម្រកដ៏សំខាន់សម្រាប់សត្វស្លាបកំពុងរងការគំរាមកំហែងជាសកល ដូចជាសត្វត្រយងយក្ស និងត្រយងចង្កំកស។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានធ្វើការពិសោធន៍ដោយប្រើប្រាស់ក្របីស្រុកដើម្បីស៊ីស្មៅនៅតាមត្រពាំងទឹក និងប្រៀបធៀបលទ្ធផលជាមួយត្រពាំងដែលមិនមានការស៊ីស្មៅ ក្នុងរដូវប្រាំងចំនួនបីរដូវចាប់ពីឆ្នាំ ២០១៤ ដល់ ២០១៧។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Experimental Grazing (High and Low Intensity) ការពិសោធន៍ការស៊ីស្មៅ (កម្រិតខ្ពស់ និងកម្រិតទាប) |
មានភស្តុតាងខ្លះៗបង្ហាញថា វាអាចជួយរក្សាទឹក និងភក់សើម (Saturated mud) ដែលជាជម្រកដ៏សំខាន់សម្រាប់សត្វត្រយង ឱ្យនៅបានយូរជាងបន្តិចនៅក្នុងរដូវប្រាំង។ | ទាមទារការចំណាយខ្ពស់លើការទិញ ថែទាំសត្វ និងការដំឡើងរបងអគ្គិសនី។ ដង់ស៊ីតេនៃចំនួនក្របី (៨-១៦ ក្បាល) គឺតិចតួចពេក ដែលមិនអាចបង្កើតការផ្លាស់ប្តូររូបរាងត្រពាំងឱ្យមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងនោះទេ។ | មិនមានភាពខុសគ្នាយ៉ាងច្បាស់លាស់ ឬស៊ីសង្វាក់គ្នាផ្នែករចនាសម្ព័ន្ធជម្រកខ្នាតតូច (F = 1.55, p = 0.20) បើធៀបនឹងត្រពាំងត្រួតពិនិត្យ។ |
| Control Waterholes ត្រពាំងត្រួតពិនិត្យ (គ្មានការចិញ្ចឹមក្របីពិសោធន៍) |
មិនមានការចំណាយលើការថែទាំសត្វ ឬរៀបចំរបងអគ្គិសនីពាក់ព័ន្ធនឹងការពិសោធន៍ឡើយ។ | ប្រឈមនឹងការរីងស្ងួតលឿនជាងមុន និងខ្វះទីជម្រកភក់សើមសម្រាប់សត្វព្រៃរកចំណីនៅពេលរដូវប្រាំងឈានចូលមកដល់។ | ទំហំផ្ទៃទឹក និងទីជម្រកភក់មានការថយចុះយ៉ាងលឿនទៅតាមលក្ខណៈធម្មជាតិនៃរដូវប្រាំង។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានច្រើនគួរសម ទាំងការទិញ និងថែទាំសត្វពាហនៈ ក៏ដូចជាឧបករណ៍បច្ចេកទេសសម្រាប់ការវាស់វែងទិន្នន័យតាមរដូវកាល។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅដែនជម្រកសត្វព្រៃសៀមប៉ាង ភាគឦសាននៃប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លទ្ធផលអាចរងឥទ្ធិពលពីចំនួនក្របីដែលប្រើប្រាស់មានកម្រិតទាប (៨ ទៅ ១៦ ក្បាល) ដោយសារមានការងាប់បាត់បង់ដោយគ្រោះរាំងស្ងួត El Niño ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ក៏ដូចជាការចូលមកស៊ីស្មៅដោយសេរីពីសត្វស្រុកផ្សេងទៀតនៅត្រពាំងត្រួតពិនិត្យ។ កត្តានេះធ្វើឱ្យទិន្នន័យអាចមិនទាន់ឆ្លុះបញ្ចាំងពេញលេញពីឥទ្ធិពលនៃដង់ស៊ីតេសត្វព្រៃស៊ីស្មៅក្នុងបរិមាណច្រើនតាមប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ។
ទោះបីជាលទ្ធផលមិនទាន់បង្ហាញភាពខុសគ្នាខ្លាំងខាងស្ថិតិ ប៉ុន្តែអភិក្រមនៃការសិក្សានេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ការគ្រប់គ្រង និងអភិរក្សនៅកម្ពុជា។
ការប្រើប្រាស់ក្របីស្រុកដើម្បីត្រាប់តាមសកម្មភាពសត្វព្រៃធំៗដែលបានបាត់បង់ អាចជារបៀបវារៈដ៏មានសក្តានុពលមួយក្នុងការថែរក្សាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីត្រពាំងទឹកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រសិនបើមានការប្រើប្រាស់ដង់ស៊ីតេសត្វគ្រប់គ្រាន់។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Deciduous dipterocarp forest (DDF) | ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើដែលសម្បូរទៅដោយដើមឈើប្រភេទគ្រួសារ Dipterocarpaceae ដែលជ្រុះស្លឹកនៅរដូវប្រាំង។ វាមានលក្ខណៈបើកចំហ មានពន្លឺថ្ងៃចូលដល់ដីច្រើន មានស្មៅដុះខាងក្រោម និងងាយរងការឆេះនៅរដូវក្តៅ។ | ដូចជាចម្ការឈើដែលមានដើមឃ្លាតៗពីគ្នា ហើយសំបូរស្មៅនៅខាងក្រោម ដែលស្លឹករបស់វាតែងតែជ្រុះអស់នៅពេលខែប្រាំង។ |
| Microhabitat | បរិស្ថានតូចៗ ឬតំបន់ជាក់លាក់មួយដែលមានលក្ខណៈរូប និងគីមីប្លែកពីតំបន់ជុំវិញ ដែលស័ក្តិសមសម្រាប់សត្វ ឬរុក្ខជាតិណាមួយរស់នៅ ឬរកចំណី (ឧទាហរណ៍៖ ភក់សើម កន្លែងទឹករាក់ ឬគែមត្រពាំង)។ | ដូចជាបន្ទប់ផ្សេងៗគ្នានៅក្នុងផ្ទះមួយ ដែលបន្ទប់នីមួយៗ (ផ្ទះបាយ បន្ទប់គេង) មានបរិយាកាស និងមុខងារខុសៗគ្នាសម្រាប់ទាក់ទាញមនុស្សឱ្យចូលប្រើប្រាស់។ |
| Ungulates | ក្រុមថនិកសត្វធំៗដែលដើរដោយប្រើចុងម្រាមជើងដែលមានក្រចកក្រាស់ (ចចាម ឬ ក្រចកជើងចំពាម) ដូចជា គោ ក្របី ប្រើស និងជ្រូកព្រៃ ជាដើម ដែលភាគច្រើនជាសត្វស៊ីរុក្ខជាតិជាអាហារ និងដើរតួសំខាន់ក្នុងការរក្សាលំនឹងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ | សត្វទាំងឡាយណាដែលមានពាក់ "ស្បែកជើងកវែងធម្មជាតិ" ធ្វើពីក្រចកដ៏រឹងមាំនៅចុងជើងរបស់វា ដូចជាសេះ ឬក្របី។ |
| Wallowing | សកម្មភាពរបស់សត្វ (ដូចជាក្របីស្រុក Bubalus bubalis ឬជ្រូកព្រៃ) ដែលននៀល ឬត្រាំនៅក្នុងភក់ ឬទឹករាក់ ដើម្បីបញ្ចុះកម្តៅរាងកាយ កម្ចាត់សត្វល្អិតចង្រៃ និងជួយរូសរើដីបង្កើតជាជម្រកភក់សើមសម្រាប់សត្វស្លាបរកចំណី។ | ដូចជាការលាបឡេការពារកម្តៅថ្ងៃ ឬការត្រាំទឹកអាងនៅរដូវក្តៅរបស់មនុស្ស ដើម្បីឱ្យត្រជាក់ខ្លួន និងការពារស្បែកពីកម្តៅថ្ងៃ។ |
| Spatiotemporal variation | ការផ្លាស់ប្តូរនៃបាតុភូត ឬលក្ខណៈអ្វីមួយដែលកើតឡើងទាំងនៅទីតាំងខុសៗគ្នា (Spatial) និងនៅពេលវេលាខុសៗគ្នា (Temporal)។ ក្នុងបរិបទនេះ គឺការប្រែប្រួលទំហំនិងសំណើមត្រពាំងទឹកពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយ និងពីខែវស្សាទៅខែប្រាំង។ | ដូចជាចរាចរណ៍នៅលើដងផ្លូវ ដែលមានការកកស្ទះខុសៗគ្នា អាស្រ័យលើថាអ្នកនៅផ្លូវណា (ទីតាំង) និងម៉ោងប៉ុន្មាន (ពេលវេលា)។ |
| Multivariate analysis of variance (MANOVA) | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិកម្រិតខ្ពស់ដែលប្រើសម្រាប់សាកល្បង ឬប្រៀបធៀបភាពខុសគ្នារវាងក្រុមពីរ ឬច្រើន ដោយពិនិត្យមើលលើអថេរឆ្លើយតប (Response variables) ជាច្រើនក្នុងពេលតែមួយ ថាតើវាមានទំនាក់ទំនងគ្នាឬយ៉ាងណា។ | ដូចជាការប្រៀបធៀបសិស្សពីរក្រុមដោយមិនមែនមើលតែពិន្ទុគណិតវិទ្យាមួយមុខនោះទេ តែមើលទាំងពិន្ទុគណិត វិទ្យាសាស្ត្រ និងអក្សរសាស្ត្រក្នុងពេលតែមួយ ដើម្បីវាយតម្លៃភាពខុសគ្នាជារួម។ |
| Re-wilding | សកម្មភាពអភិរក្សខ្នាតធំដែលផ្តោតលើការស្តារប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីឱ្យត្រលប់ទៅរកស្ថានភាពដើមវិញ ជាពិសេសតាមរយៈការនាំយកប្រភេទសត្វសំខាន់ៗ (ដូចជាសត្វស៊ីស្មៅធំៗ ឬសត្វខ្លា Panthera tigris) ដែលធ្លាប់ផុតពូជពីតំបន់នោះ ឱ្យត្រលប់មករស់នៅទីនោះវិញ។ | ដូចជាការជួសជុលម៉ាស៊ីនចាស់មួយឱ្យដំណើរការល្អឡើងវិញ ដោយយកគ្រឿងបន្លាស់សំខាន់ៗ (សត្វព្រៃ) ដែលបានបាត់បង់ មកបំពាក់បញ្ចូលកន្លែងដើមវិញ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
