បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាការខ្វះខាតទិន្នន័យ និងការវាយតម្លៃជាយុទ្ធសាស្ត្រដើម្បីកំណត់ថាប្រភេទសត្វស្លាបកម្ពុជាដែលរងការគំរាមកំហែងមួយណា ដែលត្រូវការការសង្គ្រោះនិងអភិរក្សនៅក្រៅជម្រកធម្មជាតិ (Ex-situ management) បន្ទាន់ជាងគេ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃកម្រិតអាទិភាពយ៉ាងរហ័ស (Rapid first-cut priority assessment) លើប្រភេទសត្វស្លាបដែលបង្កាត់ពូជនៅកម្ពុជានិងរងការគំរាមកំហែងចំនួន ៤៨ ប្រភេទ ដោយផ្អែកលើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យចំនួនបួនសំខាន់ៗ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| IUCN 5-step evaluation process for ex-situ management ដំណើរការវាយតម្លៃ ៥ ជំហានរបស់អង្គការ IUCN |
ផ្តល់ការវាយតម្លៃយ៉ាងលម្អិត និងស៊ីជម្រៅលើគ្រប់ទិដ្ឋភាពនៃការគ្រប់គ្រងក្រៅជម្រកធម្មជាតិសម្រាប់ប្រភេទសត្វនីមួយៗ។ | ទាមទារពេលវេលាយូរ ស្មុគស្មាញ និងពិបាកអនុវត្តសម្រាប់ប្រភេទសត្វរាប់រយប្រភេទក្នុងពេលតែមួយ។ | មិនត្រូវបានជ្រើសរើសសម្រាប់ការសិក្សានេះទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានលើកឡើងជាស្តង់ដារប្រៀបធៀប។ |
| Rapid first-cut priority assessment ការវាយតម្លៃកម្រិតអាទិភាពជាបឋមយ៉ាងរហ័ស |
សាមញ្ញ ចំណេញពេលវេលា និងអាចជម្រុះប្រភេទសត្វដែលមិនមែនជាអាទិភាពបានលឿន ដើម្បីផ្តោតលើសត្វដែលត្រូវការសង្គ្រោះបន្ទាន់។ | អាចមើលរំលងកត្តាលម្អិតស៊ីជម្រៅមួយចំនួននៃប្រភេទសត្វនីមួយៗ ដោយសារតែភាពរហ័សនៃការវាយតម្លៃ។ | បានវាយតម្លៃសត្វស្លាប ៤៨ ប្រភេទ ដោយរកឃើញ ៥ ប្រភេទជាអាទិភាពខ្ពស់ ៥ ជាអាទិភាពមធ្យម និង ៣៨ ជាអាទិភាពទាប។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការរៀបចំកម្មវិធីគ្រប់គ្រងក្រៅជម្រកធម្មជាតិ (Ex-situ management) ទាមទារការវិនិយោគយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់លើពេលវេលា ជំនាញ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងថវិកា។
ការសិក្សានេះផ្តោតតែលើប្រភេទសត្វស្លាបចំនួន ៤៨ ប្រភេទ ដែលបង្កាត់ពូជនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងស្ថិតក្នុងបញ្ជីក្រហមរបស់ពពួកសត្វរងការគំរាមកំហែង (CR, EN, VU, NT)។ ប្រភេទសត្វដែលគ្រាន់តែធ្វើចលនាឆ្លងកាត់ ឬមិនរងការគំរាមកំហែង (Least Concern) ត្រូវបានសន្មតថាមានសុវត្ថិភាពជាសកល និងមិនត្រូវបានវាយតម្លៃនោះទេ ដែលនេះអាចធ្វើឱ្យការអភិរក្សមើលរំលងហានិភ័យបាត់បង់ប្រភេទសត្វក្នុងស្រុកមួយចំនួន។
វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃនេះមានភាពជាក់ស្តែង និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការកំណត់ទិសដៅអភិរក្សនៅកម្ពុជា។
ការវាយតម្លៃនេះផ្តល់នូវផែនទីចង្អុលផ្លូវដ៏ច្បាស់លាស់មួយសម្រាប់ស្ថាប័នអភិរក្សក្នុងស្រុក ក្នុងការបែងចែកធនធានដែលកំពុងមានកម្រិតទៅសង្គ្រោះប្រភេទសត្វដែលប្រឈមនឹងការផុតពូជខ្ពស់បំផុតមុនគេ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Ex-situ management | ការគ្រប់គ្រងនិងអភិរក្សនៅក្រៅជម្រកធម្មជាតិ។ ដំណើរការនៃការនាំយកប្រភេទសត្វព្រៃដែលរងការគំរាមកំហែងទៅថែរក្សា បង្កាត់ពូជ និងគ្រប់គ្រងនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលអភិរក្ស សួនសត្វ ឬទីតាំងសុវត្ថិភាពផ្សេងទៀតដែលមិនមែនជាជម្រកធម្មជាតិរបស់វា ដើម្បីការពារកុំឱ្យផុតពូជ។ | ដូចជាការយកគ្រាប់ពូជរុក្ខជាតិកម្រទៅដាំថែទាំក្នុងផ្ទះកញ្ចក់ ដើម្បីការពារកុំឱ្យវាស្លាប់ផុតពូជនៅពេលមានគ្រោះរាំងស្ងួតឬភ្លើងឆេះព្រៃ។ |
| Founder stock | សត្វពូជដើម ឬសត្វស្ថាបនិក។ សត្វមួយចំនួនតូចដែលត្រូវបានចាប់ពីព្រៃធម្មជាតិ ឬប្រមូលពីកន្លែងផ្សេងៗ (ឧទាហរណ៍៖ ការប្រមូលពងសត្វពីសម្បុកក្នុងព្រៃ) ដើម្បីយកមកធ្វើជាឪពុកម្តាយដើមសម្រាប់ចាប់ផ្តើមកម្មវិធីបង្កាត់ពូជនៅក្រៅជម្រកធម្មជាតិ។ | ដូចជាក្រុមស្ថាបនិកក្រុមហ៊ុន ដែលជាអ្នកចាប់ផ្តើមបោះទុន និងបង្កើតដំបូងគេបង្អស់ ដើម្បីឱ្យក្រុមហ៊ុននោះរីកចម្រើនកើនសមាជិកតទៅមុខ។ |
| Inbreeding depression | ការថយចុះគុណភាពហ្សែនដោយសារការបង្កាត់ជាន់ឈាម។ បាតុភូតដែលកូនសត្វកើតមកមានសុខភាពខ្សោយ ងាយឆ្លងជំងឺ ឬមានអាយុខ្លី ដោយសារតែឪពុកម្តាយរបស់វាមានខ្សែស្រឡាយហ្សែនជិតស្និទ្ធនឹងគ្នាពេក (ដូចជាបងប្អូន ឬសាច់ញាតិបង្កាត់ពូជជាមួយគ្នា)។ | ដូចជាការរៀបការជាមួយបងប្អូនឯងក្នុងសាច់ញាតិតែមួយ ដែលធ្វើឱ្យកូនកើតមកងាយមានជំងឺតំណពូជ ឬមិនសូវរឹងមាំ។ |
| Capture myopathy | ជំងឺខូចសាច់ដុំដោយសារការភ័យខ្លាច។ អាការៈជំងឺធ្ងន់ធ្ងរមួយដែលឧស្សាហ៍កើតមានចំពោះសត្វព្រៃ (ឧទាហរណ៍៖ ក្ងោក) ដែលបណ្តាលមកពីភាពតានតឹង (Stress) និងការប្រឹងប្រែងខ្លាំងហួសហេតុពេលត្រូវមនុស្សដេញចាប់ ដែលធ្វើឱ្យសាច់ដុំរបស់វាខូចខាត និងអាចឈានដល់ការងាប់។ | ដូចជាមនុស្សដែលភ័យរន្ធត់តក់ស្លុតខ្លាំងរហូតដល់គាំងបេះដូង ឬទន់ដៃទន់ជើងពេលមានគេដេញចាប់។ |
| Augmentation translocation | ការផ្លាស់ទីដើម្បីបង្កើនចំនួនប្រជាសាស្ត្រ។ ការយកសត្វដែលបានបង្កាត់ ឬថែទាំនៅក្រៅជម្រកធម្មជាតិ ទៅលែងចូលក្នុងតំបន់ព្រៃណាមួយដែលមានសត្វប្រភេទនេះកំពុងរស់នៅស្រាប់ ដើម្បីជួយបង្កើនចំនួនសត្វនៅទីនោះឱ្យកាន់តែច្រើន និងការពារការផុតពូជក្នុងតំបន់។ | ដូចជាការបញ្ជូនទាហានថ្មីៗបន្ថែមទៅក្នុងកងទ័ពដែលកំពុងខ្វះកម្លាំង ដើម្បីឱ្យកងទ័ពនោះមានភាពរឹងមាំអាចតស៊ូបានយូរអង្វែង។ |
| Passive acoustic monitoring | ការតាមដានដោយឧបករណ៍ថតសំឡេងអកម្ម។ ការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ថតសំឡេងលាក់ទុកនៅតាមទីតាំងផ្សេងៗក្នុងព្រៃ ដើម្បីថតសំឡេងសត្វយំដោយស្វ័យប្រវត្តិ ដែលជួយអ្នកស្រាវជ្រាវដឹងពីវត្តមានរបស់សត្វកម្រដោយមិនចាំបាច់ចុះទៅរំខានពួកវាផ្ទាល់។ | ដូចជាការដាក់កាមេរ៉ាសុវត្ថិភាព (CCTV) តែផ្លាស់ប្តូរមកជាការថតសំឡេងជំនួសវិញ ដើម្បីចាំស្តាប់ថាតើមានសត្វណាមកក្បែរទីនោះដែរឬទេ។ |
| Evolutionary significant unit | ឯកតាវិវត្តន៍ដ៏មានសារៈសំខាន់។ ក្រុមសត្វមួយក្រុមដែលមានលក្ខណៈហ្សែនប្លែកពីគេ និងមានការវិវត្តដាច់ដោយឡែកពីក្រុមផ្សេងទៀតយូរលង់ណាស់មកហើយ ដែលទាមទារឱ្យមានការអភិរក្សជាពិសេសដើម្បីរក្សាភាពចម្រុះនៃហ្សែនរបស់វា។ | ដូចជារូបមន្តធ្វើម្ហូបប្រចាំគ្រួសារមួយដែលប្លែកពីគេ ដែលបើយើងមិនថែរក្សាវាទេ រសជាតិពិសេសនេះនឹងបាត់បង់ជារៀងរហូត។ |
| Single nucleotide polymorphisms (SNPs) | បម្រែបម្រួលនីក្លេអូទីតទោល។ ចំណុចខុសគ្នាតូចតាចបំផុតនៅក្នុងខ្សែសង្វាក់ DNA របស់សត្វនីមួយៗ ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើប្រាស់ជាសញ្ញាសម្គាល់ (Markers) ដើម្បីសិក្សាពីភាពចម្រុះនៃហ្សែន និងវាយតម្លៃហានិភ័យនៃការបង្កាត់ជាន់ឈាម។ | ដូចជាការពិនិត្យមើលស្នាមម្រាមដៃរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ដើម្បីដឹងពីអត្តសញ្ញាណ និងទំនាក់ទំនងសាច់ញាតិ ទោះបីជាពួកគេមើលទៅស្រដៀងគ្នាក៏ដោយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
