បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះមានគោលបំណងវាយតម្លៃពីភាពចម្រុះនៃប្រភេទត្រី និងរចនាសម្ព័ន្ធបណ្តុំរបស់វានៅក្នុងតំបន់ដីសើមតាមរដូវកាល ក្នុងតំបន់ព្រៃល្បោះនៃដែនជម្រកសត្វព្រៃគូលែនព្រហ្មទេព ខណៈដែលធនធានតំបន់ដីសើមនៅកម្ពុជាកំពុងរងសម្ពាធកើនឡើង។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃរហ័ស (Rapid sampling methods) ដោយប្រមូលទិន្នន័យនៅរដូវវស្សាដើមទី រដូវវស្សា និងរដូវប្រាំង ក្នុងចន្លោះឆ្នាំ២០១៥-២០១៦។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Active Sampling (Backpack Electrofishing & Seine Netting) ការប្រមូលសំណាកដោយសកម្ម (ការឆក់ត្រីស្ពាយខ្នង និងការអូសអួន) |
អាចប្រមូលទិន្នន័យបានលឿននិងគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងរយៈពេលខ្លី (១ម៉ោងក្នុងមួយតំបន់)។ ស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់តំបន់ដីសើមរាក់ៗ។ | ពិបាកប្រើប្រាស់នៅតំបន់ដីសើមដែលមានជម្រៅជ្រៅ ឬមានរុក្ខជាតិទឹកដុះច្រើនជំពាក់ស្មុកស្មាញ។ | ចាប់បានត្រីភាគច្រើន (ប្រភេទភាគច្រើន) និងត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ការវិភាគចម្បងនៃភាពចម្រុះនិងរចនាសម្ព័ន្ធបណ្តុំត្រីក្នុងតំបន់សិក្សា។ |
| Passive Sampling (Gill nets & Minnow Traps) ការប្រមូលសំណាកដោយអសកម្ម (ការដាក់មង និងលប) |
អាចចាប់ត្រីនៅតំបន់ដែលមានជម្រៅជ្រៅជាង ៣០សង់ទីម៉ែត្រ និងមិនត្រូវការកម្លាំងមនុស្សចាំប្រចាំការជាប់ជាប្រចាំ។ | ត្រូវការពេលវេលាយូរក្នុងការត្រាំទុកក្នុងទឹក (យ៉ាងហោចណាស់ ៣០នាទី) និងមិនអាចប្រើប្រាស់បានគ្រប់ទីតាំងដោយសារបញ្ហាពេលវេលា។ | ជួយបំពេញបន្ថែមនូវទិន្នន័យវត្តមានប្រភេទត្រី ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានប្រើក្នុងការវិភាគស៊ីជម្រៅដោយសារការអនុវត្តមិនបានស្មើគ្នានៅគ្រប់ទីតាំង។ |
| Repeated Sampling & Species Accumulation Curves (Proposed Improvement) ការប្រមូលសំណាកច្រំដែល និងការប្រើប្រាស់ខ្សែខ្សែកោងកើនឡើងនៃប្រភេទ |
អាចប៉ាន់ស្មានភាពសម្បូរបែបនៃប្រភេទត្រីបានកាន់តែសុក្រឹត និងជួយកាត់បន្ថយកំហុសដោយសារទំហំទីតាំងខុសគ្នា។ | ត្រូវការពេលវេលាច្រើន និងកម្លាំងពលកម្មខ្ពស់ក្នុងការចុះប្រមូលទិន្នន័យដដែលៗនៅទីតាំងតែមួយ។ | ត្រូវបានលើកឡើងជាអនុសាសន៍សម្រាប់ការសិក្សានាពេលអនាគត ដើម្បីធ្វើឱ្យការវាយតម្លៃតំបន់ដីសើមតូចៗកាន់តែមានភាពច្បាស់លាស់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារឧបករណ៍ចុះវាលជាក់លាក់ កម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ការវិភាគទិន្នន័យ និងកម្លាំងមនុស្សដែលមានជំនាញច្បាស់លាស់។
ការសិក្សានេះធ្វើឡើងនៅដែនជម្រកសត្វព្រៃគូលែនព្រហ្មទេព ខេត្តព្រះវិហារ ដែលផ្តោតជាសំខាន់លើតំបន់ដីសើមតាមរដូវកាលដែលមានជម្រៅរាក់។ វិធីសាស្ត្រប្រមូលទិន្នន័យមានភាពលម្អៀងទៅលើប្រភេទត្រីដែលរស់នៅស្រទាប់លើ និងទឹករាក់ ( shallow waters) ខណៈដែលតំបន់ទឹកជ្រៅមិនត្រូវបានយកសំណាកពេញលេញឡើយ និងមានការប្រមូលសំណាកមិនស្មើគ្នាតាមរដូវកាលនីមួយៗ។ នេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះការសន្និដ្ឋានអាចនឹងមើលរំលងប្រភេទត្រីសំខាន់ៗមួយចំនួនដែលពឹងផ្អែកលើជម្រៅទឹកជ្រៅ ឬបណ្តាលឱ្យការវាយតម្លៃអត្ថប្រយោជន៍តំបន់ដីសើមមានភាពចន្លោះប្រហោង។
វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃរហ័សនេះមានអត្ថប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការត្រួតពិនិត្យជីវចម្រុះ និងការអភិរក្សនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ការយល់ដឹងពីទំនាក់ទំនងរវាងជម្រៅទឹក កត្តាបរិស្ថាន និងភាពចម្រុះនៃប្រភេទត្រី នឹងជួយដល់អ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់អភិរក្សរបស់កម្ពុជា ក្នុងការរៀបចំផែនការអភិរក្សប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Assemblage structure | សំដៅលើការរៀបចំ លក្ខណៈ និងការប្រមូលផ្តុំនៃប្រភេទត្រី ឬសត្វផ្សេងៗគ្នាដែលរស់នៅក្នុងបរិស្ថានតែមួយរួមគ្នា ព្រមទាំងចំនួនសមាមាត្ររបស់ពួកវាធៀបនឹងប្រភេទដទៃទៀត។ | ដូចជាការពិនិត្យមើលសង្គមរស់នៅក្នុងភូមិមួយ ដើម្បីដឹងថាមានមនុស្សប៉ុន្មាននាក់ មានមុខរបរអ្វីខ្លះ និងមានទំនាក់ទំនងរស់នៅជាមួយគ្នាយ៉ាងដូចម្តេចខ្លះ។ |
| Non-metric multidimensional scaling (NMDS) | ជាវិធីសាស្ត្រវិភាគស្ថិតិមួយប្រភេទប្រើដើម្បីគូសផែនទី ឬរៀបចំទិន្នន័យជីវសាស្ត្រដ៏ស្មុគស្មាញ (ដូចជាវត្តមានប្រភេទត្រីច្រើនប្រភេទនៅទីតាំងផ្សេងៗ) ឲ្យទៅជាទម្រង់ក្រាហ្វិកងាយមើល ដោយបង្ហាញពីកម្រិតនៃភាពស្រដៀងគ្នា ឬខុសគ្នារវាងទីតាំងនីមួយៗតាមរយៈចម្ងាយនៅលើចំណុចក្រាហ្វិក។ | ដូចជាការរៀបចំកន្លែងអង្គុយឱ្យសិស្សក្នុងថ្នាក់ ដោយដាក់អ្នកដែលមានចំណង់ចំណូលចិត្តដូចគ្នាឱ្យអង្គុយជិតគ្នា និងអ្នកដែលចូលចិត្តខុសគ្នាឱ្យអង្គុយឆ្ងាយពីគ្នា។ |
| Shannon-Weiner diversity index | ជារង្វាស់គណិតវិទ្យាដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រអេកូឡូស៊ី ដើម្បីវាស់ស្ទង់ភាពសម្បូរបែបនៃប្រភេទសត្វឬរុក្ខជាតិ ដោយគិតបញ្ចូលទាំងចំនួនប្រភេទសរុប (Species richness) និងភាពស្មើគ្នានៃចំនួនសត្វក្នុងប្រភេទនីមួយៗ (Evenness) ក្នុងពេលតែមួយ។ | ដូចជាការវាយតម្លៃសួនច្បារមួយថាស្រស់ស្អាតប៉ុណ្ណា ដោយមិនត្រឹមតែរាប់ចំនួនមុខផ្កាទេ តែមើលថាតើផ្កានីមួយៗមានចំនួនដើមដុះស្មើៗគ្នាឬអត់ (មិនមែនមានតែផ្កាកុលាបដុះគ្របដណ្តប់ទាំងស្រុងនោះទេ)។ |
| Binomial generalized linear models | ជាម៉ូដែលស្ថិតិប្រើសម្រាប់ទស្សន៍ទាយលទ្ធផលដែលមានជម្រើសតែពីរយ៉ាង (ឧទាហរណ៍៖ មាន ឬ គ្មាន វត្តមានប្រភេទត្រីណាមួយ) ដោយធ្វើការផ្អែកលើកត្តាជម្រុញផ្សេងៗទៀតដូចជា ជម្រៅទឹក ទំហំផ្ទៃដី ឬការប្រែប្រួលរដូវកាល។ | ដូចជាការទស្សន៍ទាយថាលទ្ធផលកាក់ធ្លាក់មកគឺ "រូបក្បាល" ឬ "រូបកន្ទុយ" ដោយផ្អែកលើកម្លាំងខ្យល់ និងកម្លាំងបោះកាក់របស់អ្នកលេង។ |
| Backpack electrofishing | ជាវិធីសាស្ត្រចាប់ត្រីសម្រាប់តែគោលបំណងស្រាវជ្រាវ ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវស្ពាយឧបករណ៍បង្កើតចរន្តអគ្គិសនីបញ្ចេញទៅក្នុងទឹកក្នុងកម្រិតស្រាល ដើម្បីធ្វើឲ្យត្រីសន្លប់មួយរយៈខ្លី ដែលងាយស្រួលក្នុងការចាប់យកមកវាស់វែងកត់ត្រាទិន្នន័យ រួចលែងពួកវាឲ្យរស់ចូលទៅក្នុងទឹកវិញ។ | ដូចជាការប្រើថ្នាំសន្លប់កម្រិតស្រាលទៅលើសត្វព្រៃ ដើម្បីចាប់យកមកពិនិត្យសុខភាពដោយមិនបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់អាយុជីវិតរបស់វានោះទេ។ |
| Hydro-period | រយៈពេលវេលា ឬវដ្តជលសាស្ត្រដែលតំបន់ដីសើមមួយមានផ្ទុកទឹក ឬត្រូវជន់លិចទឹកក្នុងរង្វង់មួយឆ្នាំ ដែលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការកំណត់ថា តើប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិណាខ្លះដែលអាចមានសមត្ថភាពរស់នៅទីនោះបាន។ | ដូចជារដូវកាលនៃអាងហែលទឹកមួយ ដែលមានទឹកឲ្យគេហែលត្រឹមតែ៣ខែក្នុងមួយឆ្នាំ ដូច្នេះអ្នកដែលមកលេងត្រូវតែចេះទាញអត្ថប្រយោជន៍ប្រើប្រាស់អាងនោះក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីនេះ។ |
| Species richness | ចំនួនសរុបនៃប្រភេទ (Species) ផ្សេងៗគ្នាទាំងអស់ (ឧទាហរណ៍ចំនួនប្រភេទត្រីចំនួន ៥៣ប្រភេទ) ដែលត្រូវបានរកឃើញមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កំណត់ណាមួយ ដោយមិនគិតពីចំនួនក្បាលត្រីសរុបរបស់វានោះទេ។ | ដូចជាការរាប់មុខម្ហូបនៅលើតុ ថាតើមានប៉ុន្មានមុខ (មានសម្ល មានឆា មានស្ងោរ) ដោយមិនខ្វល់ថាម្ហូបមួយចាននោះមានបរិមាណតិចឬច្រើននោះទេ។ |
| Dipterocarp forest | ប្រភេទព្រៃឈើនៅតំបន់ត្រូពិច ឬហៅថាព្រៃល្បោះ ដែលមានរដូវប្រាំងនិងរដូវវស្សាច្បាស់លាស់ សម្បូរដោយដើមឈើពូជ Dipterocarpaceae ដែលច្រើនជ្រុះស្លឹកនៅរដូវប្រាំងដើម្បីសន្សំសំចៃជាតិទឹក និងមានស្មៅព្រៃដុះនៅពីក្រោមលាយឡំគ្នាច្រើន។ | ដូចជាចម្ការឈើដែលមានដើមដុះមិនសូវញឹកស្អេកស្កះ អាចឲ្យពន្លឺព្រះអាទិត្យចាំងចូលដល់ដី និងមានស្លឹកជ្រុះរលីងនៅរដូវក្តៅ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
