បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាផលប៉ះពាល់នៃការសាងសង់ទំនប់វារីអគ្គិសនី Pak Mun ទៅលើការធ្វើចំណាកស្រុករបស់មច្ឆាជាតិ និងការធ្លាក់ចុះនៃរបរនេសាទក្នុងទន្លេមូល ប្រទេសថៃ។ វាធ្វើការវាយតម្លៃលើលទ្ធផលនៃការសាកល្បងបើកទ្វារទឹកទំនប់រយៈពេលមួយឆ្នាំ ដើម្បីស្តារធនធានជលផលឡើងវិញ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រប្រមូលទិន្នន័យនៅទីតាំងផ្ទាល់ដោយតាមដានប្រភេទត្រី និងបរិមាណផលនេសាទក្នុងអំឡុងពេលដែលរដ្ឋាភិបាលអនុញ្ញាតឱ្យបើកទ្វារទឹក។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Catch per Unit Effort (CPUE) Analysis ការវិភាគបរិមាណត្រីចាប់បានក្នុងមួយឯកតានៃកិច្ចប្រឹងប្រែងនេសាទ (CPUE) |
ផ្តល់ទិន្នន័យជាក់ស្តែងពីបរិមាណផលនេសាទ និងបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ពីភាពខុសគ្នារវាងតំបន់ខាងលើ និងខាងក្រោមទំនប់។ វាងាយស្រួលយល់សម្រាប់វាយតម្លៃសន្តិសុខស្បៀង។ | អាចមានភាពលម្អៀងដោយសារប្រភេទ និងប្រសិទ្ធភាពនៃឧបករណ៍នេសាទដែលអ្នកនេសាទប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែងក្នុងពេលចុះប្រមូលទិន្នន័យ។ | បរិមាណត្រីចាប់បាន (CPUE) មានចន្លោះពី ០.៣៨ ដល់ ១.៧០ គ.ក (ខាងក្រោមទំនប់) និង ០.៦១ ដល់ ២.៧១ គ.ក (ខាងលើទំនប់) ក្នុងមួយយប់/មួយឧបករណ៍។ |
| Shannon’s Diversity Index (H') & Relative Evenness (J') ការគណនាសន្ទស្សន៍ចម្រុះប្រភេទសត្វ និងសមាមាត្រនៃភាពស្មើគ្នា |
ជួយវាស់ស្ទង់ភាពសម្បូរបែប និងបំរែបំរួលប្រភេទមច្ឆាជាតិក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីបានយ៉ាងច្បាស់លាស់តាមខែនីមួយៗ។ | ទាមទារការកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទត្រី (Taxonomic classification) ដោយអ្នកជំនាញឱ្យបានត្រឹមត្រូវបំផុត បើមិនដូច្នេះទេលទ្ធផលអាចខុសទាំងស្រុង។ | សន្ទស្សន៍ភាពចម្រុះ (H') កើនឡើងរហូតដល់ចំណុចកំពូលនៅខែវិច្ឆិកា ដោយមានតម្លៃចន្លោះពី ១.៩២ ដល់ ៣.១៤ បង្ហាញពីការកើនឡើងប្រភេទត្រីក្រោយបើកទ្វារទឹក។ |
| Socio-economic Analysis (Income Trends & Focus Groups) ការវិភាគសេដ្ឋកិច្ចសង្គម (និន្នាការចំណូល និងការពិភាក្សាក្រុម) |
បង្ហាញពីផលប៉ះពាល់ផ្ទាល់នៃការបើកទ្វារទឹកទៅលើជីវភាពរស់នៅ ការស្តារប្រពៃណី និងការពង្រឹងទំនាក់ទំនងសង្គមរបស់អ្នកនេសាទក្នុងសហគមន៍។ | ទិន្នន័យចំណូលពីអតីតកាល (មុនឆ្នាំ ២០០១) ដែលប្រមូលបានអាចមិនសូវសុក្រឹត ឬពឹងផ្អែកលើការប៉ាន់ស្មានច្រើន។ | ចំណូលពីការនេសាទបានកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដល់ ១៦,៣៦៦ បាតក្នុងមួយគ្រួសារប្រចាំឆ្នាំ ស្របពេលសកម្មភាពប្រពៃណីសហគមន៍បានងើបឡើងវិញ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការប្តេជ្ញាចិត្តខ្ពស់ក្នុងការចុះប្រមូលទិន្នន័យផ្ទាល់នៅមូលដ្ឋានរៀងរាល់ពីរសប្តាហ៍ម្តងពេញមួយឆ្នាំ ក៏ដូចជាការប្រើប្រាស់អ្នកជំនាញដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទត្រី។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅទន្លេមូល (Mun River) ដែលជាដៃទន្លេមេគង្គធំជាងគេនៅប្រទេសថៃ ដោយប្រមូលទិន្នន័យពីស្ថានីយ៍ចំនួន ២៨ ទាំងនៅខាងលើ និងខាងក្រោមទំនប់ Pak Mun។ ទិន្នន័យនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីលក្ខណៈអេកូឡូស៊ីនៃអាងទន្លេមេគង្គផ្ទាល់ ដែលវាមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះប្រព័ន្ធទន្លេនៅកម្ពុជាមានប្រភេទមច្ឆាជាតិធ្វើចំណាកស្រុក (Migratory fishes) ស្រដៀងគ្នា និងកំពុងរងសម្ពាធពីការអភិវឌ្ឍវារីអគ្គិសនីដូចគ្នា។
វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់នៃការបិទ/បើកទ្វារទឹកទំនប់នេះ គឺមានប្រយោជន៍ជាទីបំផុតសម្រាប់កម្ពុជាក្នុងការគ្រប់គ្រង និងស្តារធនធានជលផលនៅតំបន់មានសាងសង់ទំនប់។
ជារួម ការសិក្សានេះផ្តល់ជាគំរូវិទ្យាសាស្ត្រជាក់ស្តែងមួយសម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងការតស៊ូមតិ និងរៀបចំយន្តការគ្រប់គ្រងទំនប់ដែលអាចគាំទ្រដល់និរន្តរភាពនៃធនធានជលផល ដែលជាប្រភពប្រូតេអ៊ីនដ៏សំខាន់របស់ជាតិ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Sluice Gates (ទ្វារទឹក) | ទ្វារដែលអាចបិទឬបើកដើម្បីគ្រប់គ្រងលំហូរទឹកនៃទំនប់ ដែលក្នុងបរិបទនៃការសិក្សានេះ ការបើកទ្វារទឹកជួយបើកផ្លូវឱ្យមច្ឆាជាតិអាចហែលឆ្លងកាត់ឡើងចុះបាន។ | ដូចជាច្រកទ្វារធំៗនៅតាមប្រឡាយឬទំនប់ ដែលគេអាចទាញឡើងដើម្បីបញ្ចេញទឹក និងបើកផ្លូវឱ្យត្រីហែលឆ្លងកាត់បានដោយសេរី។ |
| Catch per unit of fishing effort / CPUE (បរិមាណត្រីចាប់បានក្នុងមួយឯកតានៃកិច្ចប្រឹងប្រែងនេសាទ) | ជារង្វាស់ស្តង់ដារដែលប្រើក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រជលផលដើម្បីវាយតម្លៃភាពសម្បូរនៃប្រភេទត្រី ដោយគណនាបរិមាណត្រីដែលចាប់បានធៀបនឹងកម្រិតនៃការប្រឹងប្រែងនេសាទ (ដូចជា ចំនួនឧបករណ៍នេសាទ និងរយៈពេលដែលបានដាក់)។ | ដូចជាការវាស់ស្ទង់ថា តើអ្នកនេសាទម្នាក់អាចរកត្រីបានប៉ុន្មានគីឡូ ប្រសិនបើគាត់ប្រើមងមួយហើយទុកចោលមួយយប់ ដើម្បីដឹងថាទឹកនោះសំបូរត្រីឬអត់។ |
| Shannon’s diversity index (សន្ទស្សន៍ចម្រុះសាននុន) | គឺជារូបមន្តគណិតវិទ្យាប្រើសម្រាប់វាស់ស្ទង់កម្រិតនៃភាពសម្បូរបែបនៃប្រភេទជីវសាស្ត្រនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីណាមួយ ដោយគិតបញ្ចូលទាំងចំនួនប្រភេទត្រីសរុប និងសមាមាត្រនៃត្រីនីមួយៗដែលចាប់បាន។ | ដូចជាការដាក់ពិន្ទុវាយតម្លៃសួនសត្វមួយថាមានសត្វច្រើនប្រភេទប៉ុណ្ណា ហើយសត្វនីមួយៗមានចំនួនប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ឬមានប្រភេទណាមួយច្រើនដាច់គេ។ |
| Potamodromous (ឥរិយាបថផ្លាស់ទីក្នុងទឹកសាប) | ជាទម្លាប់ ឬអាកប្បកិរិយារបស់ប្រភេទត្រីដែលធ្វើចំណាកស្រុក (ហែលផ្លាស់ទី) តែនៅក្នុងប្រព័ន្ធទឹកសាបទាំងស្រុង (ដូចជាពីទន្លេមេទៅដៃទន្លេ ឬបឹង) ដើម្បីបន្តពូជ ឬស្វែងរកចំណី ដោយមិនចេញទៅសមុទ្រឡើយ។ | ដូចជាសត្វស្លាបដែលហោះហើរផ្លាស់ទីពីខេត្តមួយទៅខេត្តមួយតាមរដូវកាល ដើម្បីរកចំណី និងពងកូន ដោយមិនហោះចេញក្រៅប្រទេស។ |
| Rheophilic (បរិស្ថានទឹកហូរ) | សំដៅលើប្រភេទត្រី ឬភាវៈរស់ដែលចូលចិត្ត និងអាចរស់នៅបានយ៉ាងល្អក្នុងបរិស្ថានទឹកដែលមានចរន្តហូរលឿន និងមានអុកស៊ីហ្សែនច្រើន ដូចជាទឹកទន្លេ ឬអូរតាមជួរភ្នំ។ | ដូចជាប្រភេទរុក្ខជាតិដែលដុះលូតលាស់បានល្អតែនៅតំបន់ដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំង និងអាកាសធាតុត្រជាក់។ |
| Limnophilic (បរិស្ថានទឹកនឹង) | សំដៅលើប្រភេទត្រី ឬភាវៈរស់ដែលចូលចិត្ត និងសម្របខ្លួនរស់នៅបានល្អក្នុងបរិស្ថានទឹកនឹង ឬហូរយឺតៗ ដូចជាទឹកក្នុងបឹង ស្រះ ឬក្នុងអាងស្តុកទឹកនៃទំនប់វារីអគ្គិសនី។ | ដូចជាប្រភេទត្រីដែលចូលចិត្តរស់នៅកន្លែងទឹកស្ងប់ស្ងាត់ មិនសូវមានចរន្តទឹកហូរខ្លាំង។ |
| Fish ladder (ជណ្តើរត្រីឆ្លង) | ជារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវទឹកសិប្បនិម្មិតដែលមានរាងជាកាំជណ្តើរថ្នាក់ៗ ដែលគេសាងសង់ជាប់ទំនប់ ដើម្បីជួយឱ្យត្រីអាចហែលលោតផ្លោះបញ្ច្រាសទឹកឡើងទៅផ្នែកខាងលើនៃទំនប់សម្រាប់ការបន្តពូជ។ | ដូចជាកាំជណ្តើរសម្រាប់មនុស្សដើរឡើងអាគារខ្ពស់ តែនេះគឺជារចនាសម្ព័ន្ធសម្រាប់ត្រីហែលលោតឡើងឆ្លងកាត់ទំនប់ទឹកខ្ពស់ៗ។ |
| Extirpate (ការបាត់បង់ពូជពីតំបន់ណាមួយ) | ស្ថានភាពដែលប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិណាមួយបានផុតពូជ ឬបាត់ស្រមោលទាំងស្រុងពីតំបន់ភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍ ក្នុងទន្លេមូល) ប៉ុន្តែអាចនៅមានរស់រានមានជីវិតនៅកន្លែងផ្សេងទៀត។ | ដូចជាសត្វខ្លាធំដែលលែងមានវត្តមាននៅក្នុងព្រៃប្រទេសកម្ពុជាទៀតហើយ តែនៅមានរស់រានរាប់ពាន់ក្បាលនៅប្រទេសឥណ្ឌាជាដើម។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
