ប្រធានបទ (Topic)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមក្នុងការវិភាគ និងគ្រប់គ្រងធនធានទឹកក្នុងទីជម្រាលទឹក ដោយសារភាពស្មុគស្មាញនៃទិន្នន័យភូមិសាស្ត្រ និងតម្រូវការក្នុងការធ្វើគំរូជលសាស្ត្រឱ្យបានច្បាស់លាស់។
រចនាសម្ព័ន្ធ (Structure)៖ ឯកសារនេះបង្ហាញពីការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធព័ត៌មានភូមិសាស្ត្រ (GIS) ដើម្បីប្រមូល វិភាគ និងបំប្លែងទិន្នន័យលំហអាកាសសម្រាប់បញ្ចូលទៅក្នុងគំរូជលសាស្ត្រ។
ចំណុចសំខាន់ៗ (Key Takeaways)៖
បន្ទាប់ពីអានឯកសារនេះ អ្នកគួរអាច៖
ជំពូកនេះផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការយល់ដឹងពីការអនុវត្តប្រព័ន្ធ GIS ក្នុងការកំណត់លក្ខណៈ និងធ្វើគំរូទីជម្រាលទឹក ជាពិសេសសម្រាប់ការធ្វើគំរូជលសាស្ត្រ។ វាគ្របដណ្តប់លើប្រវត្តិ គំរូទិន្នន័យ ការទទួលបានទិន្នន័យ មាត្រដ្ឋាន និងទម្រង់នៃការធ្វើសមាហរណកម្មរវាង GIS និងគំរូជលសាស្ត្រ ដើម្បីគាំទ្រដល់ការវិភាគ និងការគ្រប់គ្រងធនធានទឹកប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។
| គោលគំនិត (Concept) | ការពន្យល់ (Explanation) | ឧទាហរណ៍ (Example) |
|---|---|---|
| Digital Elevation Model (DEM) គំរូកម្ពស់ឌីជីថល (DEM) |
DEM គឺជាទម្រង់ទិន្នន័យ Raster ដែលតំណាងឱ្យកម្ពស់នៃផ្ទៃដីតាមរយៈក្រឡាចត្រង្គ (Grid cells) ដែលមានគម្លាតស្មើៗគ្នា។ វាជាទិន្នន័យគោលដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់វិភាគទិសដៅរំហូរទឹក កំណត់ព្រំប្រទល់ទីជម្រាលទឹក និងស្រង់យកលក្ខណៈសណ្ឋានដី។ | ការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យស្កែនឡាស៊ែរពីលើអាកាស (LiDAR) ដើម្បីបង្កើតគំរូ DEM ដែលមានគុណភាពខ្ពស់ សម្រាប់ធ្វើគំរូទឹកជំនន់ ឬគូសវាសបណ្តាញផ្លូវទឹកឱ្យបានច្បាស់លាស់។ |
| Geocomputation ការគណនាភូមិសាស្ត្រ (Geocomputation) |
នេះគឺជាសិល្បៈ និងវិទ្យាសាស្ត្រនៃការដោះស្រាយបញ្ហាលំហអាកាសដ៏ស្មុគស្មាញដោយប្រើប្រាស់កុំព្យូទ័រ។ វាពឹងផ្អែកលើការវិភាគទិន្នន័យធំៗ (Big Data) បញ្ញាសិប្បនិម្មិត (AI) និងការសរសេរកូដកុំព្យូទ័រ ដើម្បីធ្វើការវិភាគលើសពីសមត្ថភាពកំណត់របស់កម្មវិធី GIS ស្តង់ដារធម្មតា។ | ការប្រើប្រាស់បច្ចេកទេស Machine Learning ដើម្បីចាត់ថ្នាក់ប្រភេទនៃការប្រើប្រាស់ដី (Land cover classification) ពីរូបភាពថតពីលើអាកាសដែលមានគុណភាពច្បាស់ខ្លាំងដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ |
| Model Coupling (Loose vs. Tight) ការតភ្ជាប់គំរូ (Loose coupling និង Tight coupling) |
វាគឺជាវិធីសាស្ត្រនៃការបញ្ចូលគ្នារវាងប្រព័ន្ធ GIS និងកម្មវិធីធ្វើគំរូជលសាស្ត្រ។ Loose coupling គឺការនាំចេញទិន្នន័យពី GIS ជាទម្រង់ឯកសារ ទៅដាក់ក្នុងកម្មវិធីគំរូជលសាស្ត្រ ចំណែកឯ Tight coupling គឺការដំណើរការមុខងារធ្វើគំរូដោយផ្ទាល់នៅខាងក្នុងកម្មវិធី GIS តែម្តង។ | ការប្រើប្រាស់កម្មវិធីជំនួយ Arc Hydro Tools នៅក្នុង ArcGIS ដែលជាឧទាហរណ៍នៃ Tight coupling សម្រាប់ទាញយកបណ្តាញផ្លូវទឹកដោយស្វ័យប្រវត្តិ ដោយមិនបាច់ប្តូរកម្មវិធី។ |
| Scale and Resolution មាត្រដ្ឋាន និងគុណភាពបង្ហាញ (Scale and Resolution) |
មាត្រដ្ឋានផែនទីសំដៅលើសមាមាត្រចម្ងាយផែនទីធៀបនឹងដីជាក់ស្តែង ចំណែកឯគុណភាពបង្ហាញ (Resolution) សំដៅលើទំហំភីកសែល (Pixel size) នៃទិន្នន័យ។ ការជ្រើសរើសទំហំ Pixel ត្រឹមត្រូវ (ឧទាហរណ៍ ៣០ម៉ែត្រ ទល់នឹង ១ម៉ែត្រ) មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើភាពត្រឹមត្រូវនៃលទ្ធផលធ្វើគំរូ។ | ការគណនាផ្ទៃដីមិនជ្រាបទឹក (Impervious area) ដូចជាដំបូលផ្ទះ និងផ្លូវកៅស៊ូ ដោយប្រើរូបភាពផ្កាយរណប Landsat ទំហំ 30m អាចមើលមិនឃើញលម្អិត ខុសពីការប្រើរូបភាពថតពីដ្រូន (UAS) ទំហំ 1m ដែលផ្តល់ភាពច្បាស់លាស់ខ្ពស់។ |
ការយល់ដឹងអំពីប្រព័ន្ធ GIS និងការធ្វើគំរូទីជម្រាលទឹកមានសារៈសំខាន់បំផុតសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងបញ្ហាប្រែប្រួលអាកាសធាតុ គ្រោះទឹកជំនន់ និងការគ្រប់គ្រងធនធានទឹកនៅតាមដងទន្លេមេគង្គ និងបឹងទន្លេសាប។
ចំណេះដឹងនេះផ្តល់ឱ្យនិស្សិត និងអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជានូវឧបករណ៍វិភាគលំហអាកាសដ៏មានអានុភាព ដើម្បីចូលរួមដោះស្រាយបញ្ហាធនធានទឹក ធានាសុវត្ថិភាពសង្គម និងរៀបចំផែនការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព។
លំហាត់ និងសកម្មភាពសិក្សាដើម្បីពង្រឹងការយល់ដឹង៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស (English) | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Digital Elevation Model (DEM) | គំរូកម្ពស់ឌីជីថល (DEM) គឺជាទម្រង់ទិន្នន័យ Raster ដែលតំណាងឱ្យកម្ពស់នៃផ្ទៃដីនៅលើកុំព្យូទ័រ ដែលប្រើជាទិន្នន័យមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់វិភាគទិសដៅរំហូរទឹក កំណត់បណ្តាញផ្លូវទឹក និងគូសវាសព្រំប្រទល់ទីជម្រាលទឹក។ | វាដូចជាការយកសន្លឹកក្រដាសមកខ្ទប់ពីលើកូនភ្នំខ្សាច់តូចៗ រួចវាស់កម្ពស់គ្រប់ចំណុចរាប់លានកន្លែង ដើម្បីដឹងថាកន្លែងណាទាប កន្លែងណាខ្ពស់ ហើយអាចទស្សន៍ទាយថាពេលភ្លៀងធ្លាក់ទឹកនឹងហូរទៅតាមផ្លូវណា។ |
| Geocomputation | ការគណនាភូមិសាស្ត្រ គឺជាការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាកុំព្យូទ័រកម្រិតខ្ពស់ (ដូចជា បញ្ញាសិប្បនិម្មិត និងទិន្នន័យធំ Big Data) ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាលំហអាកាសដ៏ស្មុគស្មាញ ដែលហួសពីសមត្ថភាព ឬដែនកំណត់នៃកម្មវិធី GIS ធម្មតា។ | វាដូចជាការជួលអ្នកគណិតវិទ្យាដ៏ពូកែម្នាក់មកសរសេរកូដកុំព្យូទ័រជួយគិតលេខស្មុគស្មាញរាប់លានខ្ទង់ក្នុងពេលតែមួយ ដើម្បីទស្សន៍ទាយពីទីតាំងដែលអាចលិចលង់ពេលមានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ |
| Watershed | ទីជម្រាលទឹក ឬអាងទន្លេ គឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រធម្មជាតិមួយដែលកំណត់ដោយខ្សែបន្ទាត់កំពូលភ្នំឬទីទួល ដែលប្រមូលផ្តុំទឹកភ្លៀងទាំងអស់ពីតំបន់ខ្ពស់ ហើយហូរឆ្ពោះទៅកាន់ច្រកបញ្ចេញទឹក (Outlet) រួមមួយ ដូចជាស្ទឹង ទន្លេ ឬសមុទ្រ។ | ស្រមៃមើលចានដែកធំមួយ ពេលយើងចាក់ទឹកចូល មិនថាទឹកធ្លាក់ចំកន្លែងណានៃផ្ទៃចាននោះទេ វានឹងហូរប្រមូលផ្តុំគ្នាទៅរកបាតចានជានិច្ច ទីជម្រាលទឹកគឺប្រៀបបាននឹងផ្ទៃចាននោះឯង។ |
| Hydrologic Response Units (HRU) | ឯកតាឆ្លើយតបជលសាស្ត្រ (HRU) គឺជាការបែងចែកផ្ទៃដីក្នុងទីជម្រាលទឹកជាផ្នែកតូចៗនៅក្នុងគំរូជលសាស្ត្រ ដោយចាត់ថ្នាក់ផ្អែកលើលក្ខណៈដូចគ្នានៃប្រភេទដី ការប្រើប្រាស់ដី និងសណ្ឋានដី ដើម្បីងាយស្រួលគណនាបរិមាណទឹកហូរ។ | ដូចជាការបែងចែកសិស្សក្នុងសាលាជាក្រុមៗតាមកម្រិតចំណេះដឹង និងចំណង់ចំណូលចិត្តដូចគ្នា ដើម្បីឱ្យគ្រូងាយស្រួលបង្រៀន និងអាចទាយដឹងថាពួកគេនឹងទទួលបានលទ្ធផលបែបណា។ |
| Flow Accumulation | ការប្រមូលផ្តុំរំហូរ គឺជាដំណើរការវិភាគនៅក្នុង GIS ដែលរាប់ចំនួនក្រឡាចត្រង្គ (Cells) ទាំងអស់នៃផ្ទៃដីដែលហូរចូលមកកាន់ក្រឡាចត្រង្គគោលដៅនីមួយៗ ដើម្បីកំណត់ទីតាំងដែលបណ្តាញផ្លូវទឹក ឬស្ទឹងនឹងកកើតឡើង។ | វាដូចជាការរាប់ចំនួនតំណក់ទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់ពីលើក្បឿងដំបូលផ្ទះ ហើយហូរប្រមូលផ្តុំគ្នាបន្តិចម្តងៗតាមបំពង់ទឹកស្ទូច មុននឹងធ្លាក់ចុះមកដីជាចរន្តទឹកធំមួយ។ |
| Light Detection and Ranging (LiDAR) | បច្ចេកវិទ្យា LiDAR គឺជាឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាដែលប្រើប្រាស់ពន្លឺឡាស៊ែរដើម្បីវាស់ចម្ងាយពីឧបករណ៍ (ដូចជាយន្តហោះ ឬដ្រូន) ទៅកាន់ផ្ទៃដី ដែលអាចបង្កើតបានជាទិន្នន័យចំណុចត្រីមាត្រ (3D Point Cloud) យ៉ាងច្បាស់លាស់សម្រាប់បង្កើតគំរូ DEM ដែលមានគុណភាពខ្ពស់។ | វាដូចជាសត្វប្រចៀវដែលបញ្ចេញរលកសំឡេងដើម្បីស្វែងរកផ្លូវក្នុងទីងងឹត ប៉ុន្តែទីនេះអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើពន្លឺឡាស៊ែរបាញ់ពីលើយន្តហោះដើម្បីគូសប្លង់ដី ទោះជាដីនោះត្រូវព្រៃក្រាស់បាំងក៏ដោយ។ |
| Model Coupling | ការតភ្ជាប់គំរូ គឺជាវិធីសាស្ត្រនៃការភ្ជាប់គ្នារវាងកម្មវិធី GIS និងកម្មវិធីធ្វើគំរូជលសាស្ត្រ។ វាអាចជា Loose coupling (ការទាញទិន្នន័យពី GIS ចេញជាឯកសារដើម្បីដាក់ចូលកម្មវិធីគំរូផ្សេង) ឬ Tight coupling (ការមានមុខងារធ្វើគំរូដំណើរការនៅក្នុងកម្មវិធី GIS តែម្តង)។ | Loose coupling ដូចជាការចម្អិនម្ហូបនៅផ្ទះមួយ រួចវិចខ្ចប់យកទៅញ៉ាំនៅផ្ទះមួយទៀត ចំណែកឯ Tight coupling គឺដូចជាការចម្អិន និងញ៉ាំនៅក្នុងផ្ទះបាយតែមួយតែម្តងដោយមិនបាច់រើកន្លែង។ |
| Spatial Data Uncertainty | ភាពមិនប្រាកដប្រជានៃទិន្នន័យលំហអាកាស សំដៅលើកំហុស ឬភាពមិនសុក្រឹតដែលអាចកើតមានក្នុងទិន្នន័យ GIS ដោយសារដែនកំណត់នៃឧបករណ៍វាស់វែង ការកំណត់មាត្រដ្ឋាន (Scale) ឬដំណើរការបំប្លែងទិន្នន័យ ដែលកំហុសទាំងនេះអាចប៉ះពាល់ផ្ទាល់ដល់ភាពត្រឹមត្រូវនៃលទ្ធផលគំរូ។ | វាដូចជាការប្រើខ្សែម៉ែត្រចាស់ដែលយារនិងលុបលេខខ្លះដើម្បីវាស់ប្រវែងដី បើទិន្នន័យដើមដែលវាស់បានខុសហើយ លទ្ធផលគូសប្លង់ផ្ទះ ឬសាងសង់ក៏នឹងខុសជារោងបន្តបន្ទាប់គ្នា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
