បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការវាយតម្លៃមិនច្បាស់លាស់អំពីការទទួលខុសត្រូវលើអាកាសធាតុ ដោយធ្វើការវិភាគស៊ីជម្រៅលើការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សកលដែលបណ្តាលមកពីខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់កសិកម្ម និងការប្រើប្រាស់ផលិតផលក្នុងប្រទេសអូទ្រីស។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវិភាគធាតុចូល-លទ្ធផលពហុតំបន់ដែលពង្រីកបរិស្ថាន ដោយរួមបញ្ចូលទិន្នន័យរូបវន្ត និងរូបិយវត្ថុដើម្បីតាមដានខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់សកល។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Territorial Assessment (Production-based) ការវាយតម្លៃផ្អែកលើទឹកដី (ការបំភាយឧស្ម័នក្នុងស្រុក) |
ងាយស្រួលក្នុងការវាស់វែង និងប្រមូលទិន្នន័យដោយផ្អែកលើសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចដែលកើតឡើងក្នុងព្រំដែនប្រទេស។ | មើលរំលងការបំភាយឧស្ម័នដែលកើតឡើងនៅបរទេសតាមរយៈការនាំចូល (Carbon Leakage) ដែលធ្វើឱ្យការវាយតម្លៃមិនឆ្លុះបញ្ចាំងពីការទទួលខុសត្រូវពិតប្រាកដ។ | រកឃើញថាការបំភាយឧស្ម័នកសិកម្មក្នុងស្រុករបស់អូទ្រីសមានត្រឹមតែ ៥.៩ MtCO2e (ស្មើនឹង ៣៦% នៃដានកាបូនសរុប)។ |
| Hybrid EE-MRIO Model (FABIO + EXIOBASE) គំរូវិភាគធាតុចូល-លទ្ធផលពហុតំបន់ដែលពង្រីកបរិស្ថានបែបកូនកាត់ |
អាចតាមដានទាំងលំហូររូបវន្ត (ជីវម៉ាស) និងលំហូររូបិយវត្ថុតាមខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់សកល ដោយលុបបំបាត់ចន្លោះប្រហោងនៃការវាយតម្លៃ។ | ត្រូវការទិន្នន័យធំមហិមា ស្មុគស្មាញក្នុងការគណនា និងពឹងផ្អែកលើការបែងចែកទិន្នន័យជាមធ្យមដែលប្រហែលជាមិនច្បាស់លាស់១០០%។ | រកឃើញដានកាបូនសរុបចំនួន ១៦.៥ MtCO2e ដោយបញ្ជាក់ថា ៦៤% នៃការបំភាយឧស្ម័នកើតឡើងនៅក្រៅប្រទេសអូទ្រីស។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះទាមទារធនធានទិន្នន័យសកលទំហំធំ និងសមត្ថភាពកុំព្យូទ័រក្នុងការគណនាម៉ាទ្រីសគណិតវិទ្យាស្មុគស្មាញ។
ការសិក្សានេះផ្តោតលើប្រទេសអូទ្រីស ដែលជាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍មានចំណូលខ្ពស់ និងនាំចូលផលិតផលកសិកម្មពីបរទេសយ៉ាងច្រើន។ ទិន្នន័យប្រើប្រាស់គឺចន្លោះឆ្នាំ ១៩៩៥-២០១៣។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា បរិបទគឺផ្ទុយគ្នា ដោយកម្ពុជាជាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដែលពឹងផ្អែកលើការផលិតនិងនាំចេញកសិផល ដែលមានន័យថាកម្ពុជាអាចជាអ្នករងគ្រោះ ឬជាអ្នកផ្ទុកការបំភាយឧស្ម័ន (Carbon Leakage) ជំនួសប្រទេសអ្នកទិញ។
វិធីសាស្ត្រ EE-MRIO នេះមានសារៈប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់កម្ពុជាក្នុងការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រអាកាសធាតុ និងពាណិជ្ជកម្ម។
ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះនឹងជួយកម្ពុជាឱ្យមានតុល្យភាពរវាងកំណើនសេដ្ឋកិច្ចតាមរយៈពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ និងការអនុវត្តការប្តេជ្ញាចិត្តកាត់បន្ថយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ប្រកបដោយតម្លាភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Environmentally extended multi-regional input-output (EE-MRIO) | ជាគំរូវិភាគសេដ្ឋកិច្ចដែលតាមដានលំហូរទំនិញ និងសេវាកម្មរវាងប្រទេសជាច្រើន ហើយផ្សារភ្ជាប់លំហូរទាំងនោះទៅនឹងផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន (ដូចជាការបំភាយកាបូន) តាមបណ្តោយខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ទាំងមូល។ | ប្រៀបដូចជាប្រព័ន្ធតាមដានមួយដែលអាចប្រាប់យើងថាតើការទិញអាវមួយនៅកម្ពុជា បង្កើតការបំពុលប៉ុន្មាននៅរោងចក្រកាត់ដេរនៅចិន និងចម្ការកប្បាសនៅឥណ្ឌា។ |
| carbon leakage | ជាបាតុភូតដែលកើតឡើងនៅពេលប្រទេសមួយអនុវត្តច្បាប់បរិស្ថានតឹងរ៉ឹង ធ្វើឱ្យក្រុមហ៊ុនផលិតផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅប្រទេសផ្សេងដែលមានច្បាប់ធូររលុង ដែលបណ្តាលឱ្យការបំភាយឧស្ម័នសកលនៅតែដដែល ឬកើនឡើង គ្រាន់តែប្តូរទីកន្លែង។ | ដូចជាការបោសសំរាមពីផ្ទះរបស់យើងទៅទម្លាក់ចោលនៅមុខផ្ទះអ្នកជិតខាង ដែលធ្វើឱ្យភូមិទាំងមូលនៅតែកខ្វក់ដដែល។ |
| enteric fermentation | ជាដំណើរការរំលាយអាហារនៅក្នុងក្រពះរបស់សត្វទំពារអៀង (ដូចជាគោ ក្របី ចៀម) ដែលបញ្ចេញឧស្ម័នមេតាន (CH4) តាមរយៈការភើ ដែលជាឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដ៏មានឥទ្ធិពលក្នុងការបង្កើនកម្តៅផែនដី។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិនៅក្នុងពោះសត្វគោ ដែលបញ្ចេញឧស្ម័នពុលទៅក្នុងបរិយាកាសរាល់ពេលដែលវាភើ។ |
| Leontief inverse | ជារូបមន្តគណិតវិទ្យាក្នុងការវិភាគធាតុចូល-លទ្ធផល ដែលប្រើដើម្បីគណនាតម្រូវការផលិតកម្មសរុប (ទាំងទំហំផ្ទាល់និងប្រយោលនៅតាមខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់) ដែលចាំបាច់ត្រូវមានដើម្បីបំពេញតម្រូវការចុងក្រោយរបស់អ្នកប្រើប្រាស់។ | ប្រៀបដូចជារូបមន្តមន្តអាគមដែលអាចគណនាដឹងថា ដើម្បីធ្វើនំខេកមួយ តើត្រូវការម្សៅប៉ុន្មាន ស៊ុតប៉ុន្មាន ហើយមាន់ត្រូវស៊ីចំណីប៉ុន្មានទើបអាចពងបាន។ |
| Land use and land use change (LULUC) | ផលប៉ះពាល់បរិស្ថានដែលបណ្តាលមកពីការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពដើមនៃដី ឧទាហរណ៍ ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ ឬការដុតវាលស្មៅដើម្បីយកដីធ្វើកសិកម្ម ដែលធ្វើឱ្យបរិមាណកាបូនដែលផ្ទុកក្នុងដីនិងរុក្ខជាតិភាយចូលបរិយាកាស។ | ដូចជាការវាយកម្ទេចធនាគារលុយ (ព្រៃឈើដែលផ្ទុកកាបូន) ដើម្បីយកកន្លែងសាងសង់រោងចក្រ ធ្វើឱ្យលុយ (កាបូន) ហោះបាត់បង់អស់រលីងចូលទៅក្នុងបរិយាកាស។ |
| consumption-based emissions | ការគណនាការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយផ្អែកលើទំនិញដែលប្រជាជនក្នុងប្រទេសមួយ "ទិញយកមកប្រើប្រាស់" ទោះបីជាទំនិញនោះផលិតនៅប្រទេសផ្សេងក៏ដោយ (ខុសពីការវាយតម្លៃផ្អែកលើតែផលិតកម្មក្នុងស្រុក)។ | ដូចជាការគិតលុយថ្លៃហូបចុក គឺអ្នកហូបជាអ្នកចេញលុយ និងទទួលខុសត្រូវ ទោះបីជាចុងភៅអ្នកផ្សេងជាអ្នកធ្វើម្ហូបនោះក៏ដោយ។ |
| hybrid EE-MRIO framework | ជាវិធីសាស្ត្ររួមបញ្ចូលគ្នាដែលប្រើទាំងទិន្នន័យរូបវន្ត (បរិមាណទំនិញគិតជាតោន ឬគីឡូ) និងទិន្នន័យរូបិយវត្ថុ (តម្លៃលុយ) ដើម្បីតាមដានខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ទំនិញនិងកាត់បន្ថយភាពមិនច្បាស់លាស់ក្នុងការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន។ | ដូចជាការប្រើទាំងជញ្ជីងថ្លឹងទម្ងន់ផង និងម៉ាស៊ីនគិតលុយផង ដើម្បីពិនិត្យមើលឱ្យច្បាស់ពីទំហំពិតនិងតម្លៃពិតនៃទំនិញដែលយើងបានទិញ។ |
| carbon intensity | បរិមាណនៃការបំភាយឧស្ម័នកាបូនដែលបញ្ចេញសម្រាប់ការផលិតទំនិញចំនួនមួយឯកតា (ឧទាហរណ៍៖ ការបញ្ចេញ CO2 ចំនួន ២២.២ គីឡូក្រាម សម្រាប់ការផលិតសាច់គោត្រឹម ១ គីឡូក្រាម)។ | ដូចជាការវាស់កម្រិតស៊ីសាំងរបស់ម៉ូតូ គឺថាតើម៉ូតូត្រូវស៊ីសាំងប៉ុន្មានលីត្រដើម្បីអាចរត់បានចម្ងាយមួយគីឡូម៉ែត្រ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
