Original Title: A GUIDE for CARBON FOOTPRINT ASSESSMENT
Source: www.climatechange.lk
Document Type: Textbook / Educational Material
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original material for complete content.

សៀវភៅណែនាំសម្រាប់ការវាយតម្លៃកម្រិតបញ្ចេញកាបូន

ចំណងជើងដើម៖ A GUIDE for CARBON FOOTPRINT ASSESSMENT

អ្នកនិពន្ធ៖ Ambika Tennakoon (Climate Change Secretariat, Sri Lanka), Dasun Hewapathirana (Climate Change Secretariat, Sri Lanka)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2016, Climate Change Secretariat, Ministry of Mahaweli Development and Environment

វិស័យសិក្សា៖ Environmental Science

១. សេចក្តីសង្ខេប (Overview)

ប្រធានបទ (Topic)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដោយផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះក្នុងការយល់ដឹង និងការវាយតម្លៃបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHGs) ដែលបញ្ចេញដោយសកម្មភាពរបស់មនុស្ស និងប្រតិបត្តិការរបស់ស្ថាប័ននានា។

រចនាសម្ព័ន្ធ (Structure)៖ ការវាយតម្លៃនេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រគណនាផ្អែកលើស្តង់ដារអន្តរជាតិ (GHG Protocol និង ISO 14064) ដោយរួមបញ្ចូលប្រភពនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ និងការគណនាតាមកត្តាជាក់លាក់។

ចំណុចសំខាន់ៗ (Key Takeaways)៖

២. គោលបំណងសិក្សា (Learning Objectives)

បន្ទាប់ពីអានឯកសារនេះ អ្នកគួរអាច៖

  1. យល់ដឹងពីគោលគំនិតនៃការវាយតម្លៃកម្រិតបញ្ចេញកាបូន (Carbon Footprint) និងប្រភេទឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ចម្បងៗ (Greenhouse Gases - GHGs) រួមទាំងសក្តានុពលនៃការឡើងកំដៅផែនដី (Global Warming Potential - GWP)។
  2. អនុវត្តរូបមន្តមូលដ្ឋាន (ទិន្នន័យសកម្មភាព គុណនឹង កត្តាបញ្ចេញ - Activity Data × Emission Factor) ដើម្បីគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ពីប្រភពផ្សេងៗ។
  3. ធ្វើចំណាត់ថ្នាក់និងបែងចែកភាពខុសគ្នានៃការបញ្ចេញឧស្ម័នក្នុងកម្រិតទី១ ទី២ និងទី៣ (Scope 1, 2, and 3 Emissions) នៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌប្រតិបត្តិការរបស់ស្ថាប័ន។
  4. យល់ដឹងពីការអនុវត្តការវាយតម្លៃកាបូនសម្រាប់កម្រិតស្ថាប័ន (Organizational) កម្រិតគម្រោង (Project) និងវដ្តជីវិតផលិតផល (Product Life Cycle)។

សៀវភៅណែនាំនេះបង្ហាញពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការវាយតម្លៃ និងការគណនាកម្រិតបញ្ចេញកាបូន (Carbon Footprint) សម្រាប់ស្ថាប័ន គម្រោង និងផលិតផល។ ឯកសារនេះគ្របដណ្ដប់លើការកំណត់អត្តសញ្ញាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ការប្រើប្រាស់សក្តានុពលនៃការឡើងកំដៅផែនដី (GWP) និងកាបូនឌីអុកស៊ីតសមមូល (CO2e) ព្រមទាំងវិធីសាស្ត្រគណនាដោយប្រើកត្តាបញ្ចេញ (Emission Factors) និងការគ្រប់គ្រងឆ្ពោះទៅរកអព្យាក្រឹតភាពកាបូន (Carbon Neutrality)។

៣. គោលគំនិតសំខាន់ៗ (Key Concepts)

គោលគំនិត (Concept) ការពន្យល់ (Explanation) ឧទាហរណ៍ (Example)
Carbon Dioxide Equivalent (CO2e) & Global Warming Potential (GWP)
កាបូនឌីអុកស៊ីតសមមូល និង សក្តានុពលនៃការឡើងកំដៅផែនដី		 CO2e គឺជារង្វាស់ស្តង់ដារមួយដែលប្រើដើម្បីវាស់វែងបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ផ្សេងៗគ្នា ដោយផ្អែកលើឥទ្ធិពលនៃការឡើងកំដៅផែនដី (GWP) របស់វាធៀបនឹងឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត (CO2)។ ការបំប្លែងនេះជួយឱ្យគេអាចបូកសរុបការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្សេងៗចូលគ្នាជាឯកតាតែមួយ។ ឧស្ម័នមេតាន (CH4) ១គីឡូក្រាម មាន GWP ស្មើនឹង ២៥ ដងនៃ CO2 ដូច្នេះវាអាចត្រូវបានសរសេរជា ២៥គីឡូក្រាមនៃ CO2e (25kg CO2e)។
Emission Factors (EF)
កត្តាបញ្ចេញ ឬ មេគុណបញ្ចេញឧស្ម័ន		 កត្តាបញ្ចេញ (EF) គឺជាតម្លៃមេគុណដែលតំណាងឱ្យបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដែលបានបញ្ចេញទៅក្នុងបរិយាកាស ធៀបនឹងសកម្មភាពជាក់លាក់ណាមួយ (ដូចជាការដុតឥន្ធនៈ ឬការប្រើប្រាស់អគ្គិសនី)។ គេយក 'ទិន្នន័យសកម្មភាព' គុណនឹង 'កត្តាបញ្ចេញ' ដើម្បីស្វែងរកបរិមាណកាបូនសរុប។ ការគុណបរិមាណអគ្គិសនីដែលបានប្រើប្រាស់ (គិតជា kWh) ជាមួយនឹងកត្តាបញ្ចេញនៃបណ្តាញអគ្គិសនីរដ្ឋ (ឧទាហរណ៍ ០.៧២ គីឡូក្រាម CO2/kWh) ដើម្បីគណនាការបញ្ចេញ CO2 សរុប។
Scope 1, 2 & 3 Emissions
ការបញ្ចេញឧស្ម័នតាមវិសាលភាពទី១ ទី២ និងទី៣		 នេះជាក្របខ័ណ្ឌចំណាត់ថ្នាក់តាម GHG Protocol សម្រាប់ស្ថាប័ន៖ Scope 1 គឺជាការបញ្ចេញដោយផ្ទាល់ពីប្រភពដែលស្ថាប័នគ្រប់គ្រង, Scope 2 ជាការបញ្ចេញដោយប្រយោលពីការទិញថាមពលអគ្គិសនីមកប្រើប្រាស់ និង Scope 3 គឺជាការបញ្ចេញដោយប្រយោលផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងខ្សែចង្វាក់តម្លៃ (Value Chain) ទាំងមូល។ ការដុតប្រេងម៉ាស៊ូតក្នុងម៉ាស៊ីនភ្លើងរបស់រោងចក្រគឺជា Scope 1, ការប្រើប្រាស់ភ្លើងរដ្ឋគឺជា Scope 2, ហើយការធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះរបស់បុគ្គលិករោងចក្រគឺជា Scope 3។
Product Life Cycle Assessment (Cradle-to-Grave / Cradle-to-Gate)
ការវាយតម្លៃវដ្តជីវិតផលិតផល (ពីអង្រឹងដល់ផ្នូរ / ពីអង្រឹងដល់ខ្លោងទ្វារ)		 ការវាយតម្លៃកម្រិតបញ្ចេញកាបូនរបស់ផលិតផលត្រូវគិតបញ្ចូលគ្រប់ដំណាក់កាលនៃជីវិតរបស់វា ចាប់តាំងពីការទាញយកវត្ថុធាតុដើម ការផលិត ការចែកចាយ ការប្រើប្រាស់ដោយអតិថិជន រហូតដល់ការបោះចោល ឬកែច្នៃឡើងវិញ។ ការគណនាកម្រិតកាបូនរបស់សម្លៀកបំពាក់មួយកំប្លេ ដោយរាប់បញ្ចូលតាំងពីការដាំកប្បាស ការកាត់ដេរនៅរោងចក្រ ការដឹកជញ្ជូនទៅកាន់ហាង និងចុងក្រោយការបោះចោលនៅទីលានចាក់សំរាម (Cradle-to-Grave)។
Carbon Neutrality & Carbon Offsetting
អព្យាក្រឹតភាពកាបូន និងការទូទាត់សំណងការបញ្ចេញកាបូន		 អព្យាក្រឹតភាពកាបូន គឺជាការកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនឱ្យនៅកម្រិតទាបបំផុត រួចធ្វើការទូទាត់សំណងបរិមាណដែលនៅសេសសល់ ដោយការទិញឥណទានកាបូន (Carbon Credits) ពីគម្រោងដែលជួយស្រូបយក ឬកាត់បន្ថយកាបូនពីបរិយាកាសវិញ។ ក្រុមហ៊ុនមួយមិនអាចកាត់បន្ថយការបញ្ចេញកាបូនរបស់ខ្លួនដល់សូន្យបានទេ ដូច្នេះពួកគេបានវិនិយោគលុយទៅក្នុងគម្រោងដាំដើមឈើឡើងវិញ ឬគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញ ដើម្បីប៉ះប៉ូវ (Offset) ការបញ្ចេញកាបូនដែលនៅសល់របស់ពួកគេ។

៤. ភាពពាក់ព័ន្ធសម្រាប់កម្ពុជា (Cambodia Relevance)

ស្របពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាកំពុងមានការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងងាយរងគ្រោះដោយសារការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ការយល់ដឹងពីការវាយតម្លៃកម្រិតបញ្ចេញកាបូន (Carbon Footprint Assessment) គឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព និងការអនុលោមតាមស្តង់ដារបរិស្ថានអន្តរជាតិ។

ការអនុវត្ត (Applications)៖

សម្រាប់និស្សិតកម្ពុជា ការពង្រឹងចំណេះដឹងលើវិធីសាស្ត្រគណនា និងរាយការណ៍ពីបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នេះ នឹងបង្កើតឱកាសការងារដ៏មានសក្តានុពលជាច្រើនដូចជា អ្នកប្រឹក្សាយោបល់បរិស្ថាន អ្នកគ្រប់គ្រងគម្រោងបៃតង និងមន្ត្រីផ្នែកនិរន្តរភាពសាជីវកម្ម (Corporate Sustainability)។

៥. មគ្គុទ្ទេសក៍សិក្សា (Study Guide)

លំហាត់ និងសកម្មភាពសិក្សាដើម្បីពង្រឹងការយល់ដឹង៖

  1. លំហាត់អនុវត្ត៖ ការគណនាកម្រិតកាបូនប្រចាំគ្រួសារ (Household Carbon Footprint): ឱ្យនិស្សិតប្រមូលទិន្នន័យការប្រើប្រាស់អគ្គិសនី (គិតជា kWh តាមវិក្កយបត្រ EDC) និងការចាក់សាំងម៉ូតូ/ឡាន (គិតជាលីត្រ) ប្រចាំខែរបស់គ្រួសារខ្លួន រួចប្រើប្រាស់រូបមន្ត និងកត្តាបញ្ចេញ (Emission Factors) ស្តង់ដារ ដើម្បីគណនាការបញ្ចេញ CO2e សរុបប្រចាំខែ។
  2. ការវិភាគករណីសិក្សា៖ ការកំណត់ Scope 1, 2 និង 3 របស់ក្រុមហ៊ុនក្នុងស្រុក: ជ្រើសរើសក្រុមហ៊ុនផលិតកម្មណាមួយនៅកម្ពុជា (ឧទាហរណ៍៖ រោងចក្រផលិតស្រាបៀរ ឬរោងចក្រកាត់ដេរ)។ ឱ្យនិស្សិតពិភាក្សាជាក្រុម រួចគូសផែនទីបង្ហាញពីប្រភពនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ដោយធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ចូលទៅក្នុង Scope 1 (ការដុតឥន្ធនៈផ្ទាល់), Scope 2 (ភ្លើងរដ្ឋ) និង Scope 3 (ការដឹកជញ្ជូនវត្ថុធាតុដើម និងកាកសំណល់)។
  3. ការវាយតម្លៃវដ្តជីវិតផលិតផល (LCA Mapping Activity): តម្រូវឱ្យនិស្សិតជ្រើសរើសផលិតផលកសិកម្មកម្ពុជាមួយ (ឧទាហរណ៍៖ ម្រេចកំពត ឬអង្ករ) រួចគូសដ្យាក្រាមវដ្តជីវិតផលិតផលតាមបែប 'Cradle-to-Grave' ដោយកំណត់ពីសកម្មភាពដែលអាចបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៅរាល់ដំណាក់កាលនីមួយៗ តាំងពីការដាំដុះ រហូតដល់ការបោះចោលវេចខ្ចប់។
  4. ការស្រាវជ្រាវគម្រោងឥណទានកាបូន (Carbon Offset Project Research): ណែនាំឱ្យនិស្សិតចូលទៅស្វែងរកទិន្នន័យអំពីគម្រោង REDD+ នៅប្រទេសកម្ពុជា តាមរយៈប្រភពឯកសាររបស់ក្រសួងបរិស្ថាន រួចសរសេររបាយការណ៍សង្ខេបអំពីរបៀបដែលគម្រោងទាំងនោះធ្វើការគណនាបរិមាណកាត់បន្ថយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ និងរបៀបទូទាត់សំណងកាបូន (Carbon Offsetting) នៅលើទីផ្សារអន្តរជាតិ។

៦. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស (English) ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Carbon Footprint បរិមាណសរុបនៃឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដែលត្រូវបានបញ្ចេញដោយផ្ទាល់ និងដោយប្រយោលពីសកម្មភាពរបស់បុគ្គល ស្ថាប័ន ព្រឹត្តិការណ៍ ឬផលិតផលណាមួយ។ ដូចជាស្នាមជើងដែលយើងបន្សល់ទុកនៅលើដីរាល់ពេលដើរ — Carbon Footprint គឺជាទំហំនៃស្លាកស្នាមផលប៉ះពាល់ (ឧស្ម័នកាបូន) ដែលសកម្មភាពរបស់យើងបន្សល់ទុកនៅលើបរិស្ថានផែនដី។
Carbon Dioxide Equivalent (CO2e) ខ្នាតរង្វាស់ស្តង់ដារមួយដែលប្រើដើម្បីប្រៀបធៀបបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ផ្សេងៗគ្នា ដោយបំប្លែងឥទ្ធិពលនៃការឡើងកំដៅផែនដីរបស់ពួកវាឱ្យទៅជាបរិមាណស្មើគ្នានៃឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត (CO2) តែមួយ។ ដូចជាការប្តូរលុយដុល្លារ យេន និងបាត ទៅជារូបិយប័ណ្ណប្រាក់រៀលតែមួយដើម្បីងាយស្រួលបូកសរុបចូលគ្នា — CO2e គឺជារូបិយប័ណ្ណរួមសម្រាប់ការវាស់វែងបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ទាំងអស់។
Global Warming Potential (GWP) សន្ទស្សន៍វាស់វែងថាតើឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ណាមួយមានសក្តានុពលធ្វើឱ្យភពផែនដីឡើងកំដៅខ្លាំងកម្រិតណា ធៀបនឹងឥទ្ធិពលរបស់ឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត (CO2) ក្នុងរយៈពេលជាក់លាក់ណាមួយ។ ដូចជាកម្រិតភាពហឹរនៃម្ទេស ដែលម្ទេសខ្លះហឹរជាងម្ទេសធម្មតាដល់ទៅ២០ដង — GWP បង្ហាញថាឧស្ម័នខ្លះ (ដូចជាមេតាន) "ហឹរ" ឬធ្វើឱ្យផែនដីក្តៅជាង CO2 ដល់ទៅ២៥ដងឯណោះ។
Emission Factor (EF) មេគុណតំណាងដែលប្រើសម្រាប់បំប្លែងទិន្នន័យសកម្មភាព (ដូចជាបរិមាណឥន្ធនៈដែលបានដុត ឬអគ្គិសនីដែលបានប្រើ) ទៅជាបរិមាណនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ដោយប្រើរូបមន្ត (ការបញ្ចេញឧស្ម័ន = ទិន្នន័យសកម្មភាព x Emission Factor)។ ដូចជាតម្លៃសាំងក្នុង១លីត្រ ដែលយើងត្រូវយកទៅគុណនឹងចំនួនលីត្រដើម្បីដឹងលុយសរុប — Emission Factor គឺជាតម្លៃកាបូនកើនឡើងក្នុង១ឯកតា ដែលយើងត្រូវគុណនឹងបរិមាណភ្លើងឬសាំងដែលបានប្រើ ដើម្បីដឹងពីកាបូនសរុបដែលបញ្ចេញ។
Scope 1, 2, and 3 Emissions ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ប្រភពបញ្ចេញកាបូនរបស់ស្ថាប័នជា៣កម្រិត៖ Scope 1 ជាការបញ្ចេញផ្ទាល់ពីរោងចក្រ/យានយន្តរបស់ខ្លួន, Scope 2 ជាការបញ្ចេញប្រយោលពីអគ្គិសនីដែលទិញមកប្រើ, និង Scope 3 ជាការបញ្ចេញប្រយោលផ្សេងៗក្នុងខ្សែចង្វាក់តម្លៃ (Value Chain) ទាំងមូល។ ដូចជារង្វង់ផ្ទះបាយយើង៖ Scope 1 គឺសំរាមពីការធ្វើម្ហូបក្នុងផ្ទះដោយផ្ទាល់, Scope 2 គឺសំរាមពីអ្នកជិតខាងដែលយើងពឹងឱ្យដាំបាយឱ្យ, ឯ Scope 3 គឺសំរាមពីអ្នកលក់បន្លែត្រីសាច់ដែលវេចខ្ចប់យកមកលក់ឱ្យយើង។
Carbon Neutrality ស្ថានភាពដែលការបញ្ចេញកាបូនចូលទៅក្នុងបរិយាកាស ស្មើគ្នាបេះបិទនឹងបរិមាណកាបូនដែលត្រូវបានទាញយកចេញពីបរិយាកាសវិញ តាមរយៈការកាត់បន្ថយផ្ទាល់ និងការទិញឥណទានកាបូនដើម្បីទូទាត់សំណង (Carbon Offsetting) នូវការបញ្ចេញដែលនៅសេសសល់។ ដូចជាការជំពាក់បំណុលគេ រួចយើងខិតខំសងដោយផ្ទាល់ខ្លួនឯងខ្លះ និងយកលុយទៅពឹងអ្នកផ្សេងឱ្យជួយដាំដើមឈើសងជំនួសខ្លះរហូតដល់ទូទាត់អស់បំណុល (ស្មើសូន្យ) ។
Product Life Cycle (Cradle-to-Grave) វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃកម្រិតបញ្ចេញកាបូនរបស់ផលិតផលមួយ ដោយគិតរាប់បញ្ចូលគ្រប់ដំណាក់កាលទាំងអស់ តាំងពីការស្រាវយកវត្ថុធាតុដើម ការផលិត ការដឹកជញ្ជូន ការប្រើប្រាស់ដោយអតិថិជន រហូតដល់ការបោះចោលជាកាកសំណល់ចុងក្រោយ។ ដូចជាការតាមដានប្រវត្តិជីវិតរបស់សៀវភៅមួយក្បាល តាំងពីវានៅជាដើមឈើក្នុងព្រៃ ការកាត់យកមកធ្វើជាក្រដាស ការអានរហូតដល់ចាស់រហែក និងចុងក្រោយយកទៅដុតចោលឬកែច្នៃឡើងវិញ។

៧. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖