បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហាកង្វះខាតទិន្នន័យ និងចំណេះដឹងអំពីសត្វកន្ទុំរុយ និងម្ជុលទឹក (Odonata) នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលជាប្រទេសមានការកត់ត្រាតិចតួចបំផុតបើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសជិតខាង។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានធ្វើឡើងតាមរយៈការសង្កេត និងថតរូបដោយចៃដន្យ ក្នុងអំឡុងពេលនៃដំណើរកម្សាន្តមើលសត្វស្លាបរយៈពេលពីរសប្តាហ៍។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Opportunistic Photographic Survey ការអង្កេត និងថតរូបតាមឱកាសកំឡុងពេលទស្សនាចរណ៍ |
ងាយស្រួលអនុវត្ត មិនទាមទារការរៀបចំទ្រង់ទ្រាយធំ និងមិនប៉ះពាល់ដល់សត្វ (non-destructive)។ វាស័ក្តិសមសម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវស្ម័គ្រចិត្ត។ | ពិបាកកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទសត្វដែលស្រដៀងគ្នាតាមរយៈរូបថត និងច្រើនតែរំលងប្រភេទសត្វកម្រដែលរស់នៅទីតាំងដាច់ស្រយាលឬក្នុងព្រៃក្រាស់។ | អាចកត់ត្រារូបភាពសត្វល្អិតបានជាង ៥០០ សន្លឹក និងកំណត់អត្តសញ្ញាណបាន ៣៣ ប្រភេទ (រួមទាំងប្រភេទថ្មីចំនួន ៥ សម្រាប់កម្ពុជា)។ |
| Catch-and-Release with Hand Net ការចាប់ដោយសំណាញ់ដៃតូច រួចលែងវិញ |
អនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវពិនិត្យមើលលក្ខណៈរូបសាស្ត្រលម្អិតនៅនឹងកន្លែង ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណឱ្យកាន់តែច្បាស់លាស់មុននឹងលែង។ | ទាមទារជំនាញក្នុងការចាប់ដោយមិនធ្វើឱ្យសត្វល្អិតរងរបួស និងត្រូវការពេលវេលាច្រើនជាងការគ្រាន់តែថតរូបពីចម្ងាយ។ | ជួយបញ្ជាក់អត្តសញ្ញាណសត្វល្អិតក្នុងករណីដែលរូបថតមិនច្បាស់គ្រប់គ្រាន់ ឬសម្រាប់ប្រភេទសត្វដែលពិបាកបែងចែក។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះមិនទាមទារឧបករណ៍ស្មុគស្មាញ ឬចំណាយថវិកាច្រើននោះទេ ដោយពឹងផ្អែកចម្បងលើឧបករណ៍ថតរូប និងឯកសារយោងជីវចម្រុះ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយចៃដន្យកំឡុងពេលដំណើរកម្សាន្តមើលសត្វស្លាបនៅទីតាំងចំនួន ១៣ ដូច្នេះទីតាំងភាគច្រើនមិនមែនជាជម្រកល្អបំផុតសម្រាប់សត្វ Odonata នោះទេ។ អ្នកស្រាវជ្រាវបានខកខានតំបន់អូរ និងទន្លេក្នុងព្រៃ ជាពិសេសតំបន់ព្រៃស្រោងធំៗនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសកម្ពុជា ដែលបញ្ជាក់ថាទិន្នន័យនេះមិនទាន់តំណាងឱ្យជីវចម្រុះសត្វល្អិតពេញលេញនៅកម្ពុជានៅឡើយទេ។
ទោះបីជាការអង្កេតមានលក្ខណៈចៃដន្យ ប៉ុន្តែវិធីសាស្ត្រនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ការកសាងទិន្នន័យមូលដ្ឋានជីវចម្រុះនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រថតរូបបែបអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រជាពលរដ្ឋ (Citizen science) អាចជួយពង្រីកការស្រាវជ្រាវជីវតំបន់នៅកម្ពុជាបានយ៉ាងទូលំទូលាយដោយចំណាយតិច។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Odonata | ជាលំដាប់ (Order) នៃសត្វល្អិតដែលមានស្លាបបួន និងមានវដ្តជីវិតផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយប្រភពទឹក។ ពួកវាជាសត្វរំពាដែលស៊ីសត្វល្អិតផ្សេងៗទៀតជាអាហារទាំងក្នុងដំណាក់កាលជាដង្កូវក្នុងទឹក និងពេលពេញវ័យមានស្លាប។ | ដូចជា "កងកម្លាំងទ័ពអាកាស" ខ្នាតតូចក្នុងធម្មជាតិ ដែលតែងតែហោះហើរល្បាតចាប់សត្វល្អិតផ្សេងៗនៅតាមមាត់ទឹកដើម្បីស៊ីជាអាហារ។ |
| Anisoptera (dragonflies) | ជាអនុលំដាប់ (Suborder) នៃ Odonata ដែលសំដៅលើសត្វកន្ទុំរុយទូទៅ។ ពួកវាមានលក្ខណៈសម្គាល់ដោយមានដងខ្លួនធំ ភ្នែកធំៗនៅជាប់គ្នា និងមានស្លាបសន្ធឹងទៅសងខាងត្រង់ស្មើនៅពេលវាទំ។ | សត្វកន្ទុំរុយទូទៅដែលយើងឧស្សាហ៍ឃើញហោះលឿនៗ ហើយពេលទំ ស្លាបរបស់វាកន្ធែកចេញទៅសងខាងត្រង់ដូចស្លាបយន្តហោះ។ |
| Zygoptera (damselflies) | ជាអនុលំដាប់ (Suborder) នៃ Odonata ដែលសំដៅលើសត្វម្ជុលទឹក។ ពួកវាមានដងខ្លួនស្តើងតូចឆ្មារ ភ្នែកនៅឃ្លាតពីគ្នាឆ្ងាយបន្តិច ហើយស្លាបរបស់វាបត់ចូលគ្នាបញ្ឈរនៅលើខ្នងនៅពេលវាទំ។ | សត្វល្អិតដែលស្រដៀងកន្ទុំរុយដែរ តែមានរាងតូចឆ្មារ ហើយពេលទំវាបត់ស្លាបបញ្ឈរឡើងលើ ដូចជាម្ជុលដែលគេចាក់ចូលក្នុងទឹក។ |
| Opportunistic observations | ការប្រមូលទិន្នន័យ ឬកត់ត្រាវត្តមានសត្វដែលប្រទះឃើញដោយចៃដន្យ ក្នុងអំឡុងពេលធ្វើសកម្មភាពផ្សេង (ឧទាហរណ៍៖ ការកត់ត្រាសត្វកន្ទុំរុយពេលកំពុងដើរមើលសត្វស្លាប) ដោយមិនមែនជាការចុះអង្កេតតាមបែបបទវិទ្យាសាស្ត្រប្រព័ន្ធច្បាស់លាស់។ | ដូចជាការដើរទៅទិញអីវ៉ាន់នៅផ្សារ ហើយចៃដន្យបានជួបមិត្តភក្តិចាស់ រួចក៏កត់ត្រាទុកថាបានជួបនរណាខ្លះ ដោយមិនបានរៀបចំផែនការទៅជួបមុនឡើយ។ |
| Indicators of environmental health | ប្រភេទសត្វ (ដូចជាសត្វកន្ទុំរុយជាដើម) ដែលវត្តមាន អវត្តមាន ឬការប្រែប្រួលចំនួនរបស់វា អាចជួយឱ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រវាយតម្លៃពីស្ថានភាពគុណភាពទឹក កម្រិតអុកស៊ីសែន ឬការបំពុលនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនោះ។ | ដូចជាអំពូលភ្លើងសញ្ញានៅលើកុងទ័រឡាន ដែលលោតភ្លឺឡើងដើម្បីប្រាប់យើងថាមានបញ្ហាខ្វះប្រេង ឬម៉ាស៊ីនកំពុងមានបញ្ហា។ |
| Indo-Malayan realm | តំបន់ជីវភូមិសាស្រ្ត (Biogeographic realm) ដ៏ធំមួយដែលគ្របដណ្តប់លើអនុទ្វីបឥណ្ឌា អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។ វាជាតំបន់ដែលចែករំលែកប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិដែលមានប្រវត្តិវិវត្តន៍រួមគ្នា។ | ដូចជាការបែងចែកភូមិសាស្ត្រតាមតំបន់វប្បធម៌ ដែលប្រទេសនៅក្នុងតំបន់តែមួយមានទម្លាប់ ឬម្ហូបអាហារស្រដៀងៗគ្នា។ |
| IUCN Red List | បញ្ជីក្រហមរបស់សហភាពអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិរក្សធម្មជាតិ (IUCN) ដែលជាបញ្ជីចំណាត់ថ្នាក់ជាសកលសម្រាប់វាយតម្លៃពីស្ថានភាពនៃការគំរាមកំហែង និងហានិភ័យនៃការផុតពូជរបស់ប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ។ | ដូចជាបញ្ជីឈ្មោះអ្នកជំងឺនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យ ដែលបែងចែកចំណាត់ថ្នាក់ពីកម្រិតស្រាលទៅដល់កម្រិតសង្គ្រោះបន្ទាន់ ដែលត្រូវការការយកចិត្តទុកដាក់ខ្ពស់។ |
| Deciduous dipterocarp forest | ប្រភេទព្រៃល្បោះនៅតំបន់ត្រូពិចដែលមានរដូវប្រាំងច្បាស់លាស់ ដោយដើមឈើភាគច្រើនជ្រុះស្លឹកដើម្បីរក្សាជាតិទឹកនារដូវប្រាំង ហើយងាយនឹងរងគ្រោះដោយភ្លើងព្រៃ។ ព្រៃប្រភេទនេះមានច្រើននៅតំបន់ខ្ពង់រាប និងតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសកម្ពុជា។ | ដូចជាមនុស្សដែលពាក់អាវរងាក្រាស់នៅរដូវរងា ហើយដោះចេញនៅរដូវក្តៅដើម្បីកុំឱ្យហប់អញ្ចឹងដែរ (ដើមឈើទម្លាក់ស្លឹកចោលដើម្បីសន្សំសំចៃទឹកនៅរដូវក្តៅ)។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
