បញ្ហា (The Problem)៖ តំបន់ដីសើមនៅលើខ្ពង់រាបបូកគោត្រូវបានបំផ្លាញភាគច្រើនដោយសារការសាងសង់រមណីយដ្ឋាន មុនពេលជីវចម្រុះនៅទីនោះត្រូវបានសិក្សាពេញលេញ។ ឯកសារនេះបង្ហាញពីលទ្ធផលនៃការអង្កេតយ៉ាងរហ័សដើម្បីកត់ត្រាសត្វកន្ទុំរុយ (Odonata) មុនពេលបាត់បង់ជម្រកសំខាន់ៗទាំងនេះ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះផ្អែកលើការអង្កេតផ្ទាល់នៅទីវាលរយៈពេលសរុប៦ថ្ងៃចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និង ២០១១ ដោយផ្តោតលើជម្រកទឹកផ្សេងៗគ្នានៅលើខ្ពង់រាបបូកគោ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Rapid Daytime Foot Survey with Photographic Documentation ការអង្កេតដោយថ្មើរជើងយ៉ាងរហ័ស និងការថតរូបជាឯកសារ |
ចំណាយពេលតិច មិនប៉ះពាល់ដល់សត្វក្នុងធម្មជាតិ (Non-destructive) និងអាចគ្របដណ្តប់ទីតាំងច្រើនបានរហ័ស ដែលស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់ការវាយតម្លៃបន្ទាន់មុនការបំផ្លាញជម្រក។ | ងាយរងឥទ្ធិពលពីអាកាសធាតុ (ឧទាហរណ៍៖ អ័ព្ទធ្វើឱ្យសត្វមិនសូវចេញ) និងពិបាកក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទសត្វកម្រមួយចំនួនដែលទាមទារការពិនិត្យកាយវិភាគវិទ្យាជាក់ស្តែង។ | អាចកត់ត្រាប្រភេទសត្វកន្ទុំរុយ (Odonata) បានរហូតដល់ចំនួន ៤៥ប្រភេទ ក្នុងរយៈពេលតែ ៦ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ |
| Specimen Collection (Catch-and-examine) ការប្រមូលវត្ថុសំណាក និងការចាប់ពិនិត្យផ្ទាល់ |
ផ្តល់ភាពសុក្រឹតខ្ពស់ក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទសត្វ (Taxonomic identification) និងអនុញ្ញាតឱ្យរកឃើញប្រភេទសត្វថ្មីដែលមិនទាន់មានការពិពណ៌នា។ | ប្រើប្រាស់ពេលវេលាច្រើន ទាមទារជំនាញកម្រិតខ្ពស់ក្នុងការរក្សាវត្ថុសំណាក និងមិនអាចគ្របដណ្តប់ទីតាំងធំទូលាយក្នុងរយៈពេលខ្លី។ | អនុញ្ញាតឱ្យរកឃើញអត្តសញ្ញាណប្រភេទសត្វដែលមិនទាន់បានពិពណ៌នា ដូចជា Hemicordulia sp. និងបញ្ជាក់ពីប្រភេទ Idionyx ?thailandica។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សាផ្នែកបរិស្ថានវិទ្យានេះមិនទាមទារកម្លាំងម៉ាស៊ីនកុំព្យូទ័រឬកម្មវិធីស្មុគស្មាញឡើយ ប៉ុន្តែទាមទារជំនាញបច្ចេកទេសកម្រិតខ្ពស់ពីអ្នកស្រាវជ្រាវផ្ទាល់ និងឧបករណ៍ចុះវាល។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីត្រឹមតែ ៦ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ នារដូវកាល៣ផ្សេងគ្នា (មេសា សីហា ធ្នូ) និងកំណត់ត្រឹមតំបន់ងាយស្រួលចូលទៅដល់នៅខ្ពង់រាបបូកគោដែលកំពុងរងការដ្ឋានសាងសង់រមណីយដ្ឋាន។ អាកាសធាតុចុះអ័ព្ទញឹកញាប់នៅលើខ្ពង់រាបក៏បានរឹតត្បិតសកម្មភាពរបស់សត្វកន្ទុំរុយ ដែលអាចធ្វើឱ្យការកត់ត្រាមិនបានពេញលេញចំពោះប្រភេទសត្វកម្រមួយចំនួន (ឧ. អម្បូរ Gomphidae)។ នេះជាបញ្ហាគួរឱ្យកត់សម្គាល់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍ឆាប់រហ័សកំពុងបំផ្លាញជម្រកដីសើមតូចៗ ដែលជាប្រភពនៃប្រភេទសត្វរស់នៅតំបន់ដាច់ស្រយាល (Endemics) មុនពេលយើងអាចសិក្សាពីពួកវាបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ។
វិធីសាស្ត្រនៃការអង្កេតជីវចម្រុះយ៉ាងរហ័ស (Rapid Biodiversity Survey) នេះមានសារៈសំខាន់និងបន្ទាន់ណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា។
សរុបមក វិធីសាស្ត្រនេះផ្តល់នូវមូលដ្ឋានទិន្នន័យយ៉ាងរហ័សនិងចាំបាច់ដែលជួយដល់អ្នកធ្វើគោលនយោបាយ និងអង្គការអភិរក្សក្នុងការថ្លឹងថ្លែងចាត់វិធានការការពារមុនពេលធនធានធម្មជាតិត្រូវបាត់បង់ទាំងស្រុង។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Odonata | សណ្តាប់ (Order) នៃសត្វល្អិតដែលមានស្លាបបួន រាងទ្រវែង រួមមានសត្វកន្ទុំរុយធំ (Dragonflies) និងកន្ទុំរុយតូច ឬម្ជុលទឹក (Damselflies) ដែលភាគច្រើនរស់នៅ និងបន្តពូជក្បែរប្រភពទឹក។ | ដូចជាក្រុមគ្រួសារធំមួយដែលរួមបញ្ចូលសត្វកន្ទុំរុយគ្រប់ប្រភេទទាំងអស់ដែលយើងតែងតែឃើញហើរជុំវិញបឹង ឬស្ទឹង។ |
| Lentic | ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកនឹង ដូចជា បឹង ត្រពាំង ស្រះ ឬតំបន់ដីសើម ដែលជាជម្រកសត្វល្អិត ឬរុក្ខជាតិដែលចូលចិត្តរស់នៅក្នុងមជ្ឈដ្ឋានទឹកមិនហូរ។ | ដូចជាទឹកនៅក្នុងផ្តិល ឬអាងទឹកដែលនៅស្ងៀម មិនមានចរន្តហូរទៅណាឆ្ងាយ។ |
| Lotic | ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកហូរ ដូចជា ស្ទឹង ទន្លេ ឬអូរ ដែលមានចរន្តទឹកផ្លាស់ទីជានិច្ច ជាជម្រកសម្រាប់ប្រភេទសត្វដែលចូលចិត្តទឹកស្អាត និងមានអុកស៊ីសែនខ្ពស់។ | ដូចជាទឹកទុយោដែលកំពុងបើកហូរជានិច្ច មិនចេះនៅស្ងៀម។ |
| Sphagnum peat-moss bogs | តំបន់ដីសើម ឬភក់ល្បាប់ដែលមានដុះពោរពេញទៅដោយស្លែប្រភេទ Sphagnum ដែលអាចស្តុកទឹកបានច្រើន ងាប់គរលើគ្នាបង្កើតជាបរិស្ថានអាស៊ីត ដែលមានតែរុក្ខជាតិនិងសត្វប្លែកៗមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះអាចរស់នៅបាន។ | ដូចជាអេប៉ុងយក្សស្រូបទឹកដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសើមអញ្ចឹង។ |
| Endemic species | ប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិដែលមានវត្តមានរស់នៅតែក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រណាមួយជាក់លាក់ប៉ុណ្ណោះ មិនអាចរកឃើញនៅកន្លែងផ្សេងទៀតនៅលើពិភពលោកឡើយ។ | ដូចជាផលិតផលពិសេសដែលមានលក់ផ្តាច់មុខតែនៅក្នុងហាងតែមួយគត់ គ្មាននៅកន្លែងណាផ្សេង។ |
| Teneral | ដំណាក់កាលនៃសត្វល្អិត (ដូចជាកន្ទុំរុយ) ដែលទើបតែសកចេញពីសំបក (បកសំបក) ដែលខ្លួននិងស្លាបរបស់វានៅទន់ សម្បុរមិនទាន់ដិតច្បាស់ និងមិនទាន់រឹងមាំអាចហើរបានឆ្ងាយនៅឡើយ។ | ដូចជាទារកដែលទើបនឹងកើតថ្មីៗ ស្បែកនៅទន់ខ្សោយ និងមិនទាន់រឹងប៉ឹងអាចរត់លេងបាន។ |
| Dispersal | ការធ្វើដំណើរ ឬបន្លាស់ទីរបស់សត្វពីទីជម្រកកំណើត (កន្លែងបន្តពូជ) ទៅកាន់តំបន់ថ្មីៗ ដើម្បីស្វែងរកចំណី ឬកន្លែងរស់នៅតាមរដូវកាល។ | ដូចជាយុវជនដែលចាកចេញពីស្រុកកំណើតទៅរស់នៅខេត្តផ្សេងដើម្បីស្វែងរកការងារនិងកសាងជីវិតថ្មី។ |
| Gynochromic | ទម្រង់ ឬលក្ខណៈរបស់សត្វល្អិតញីដែលមានពណ៌សម្បុរធម្មតាដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងសត្វញីទូទៅរបស់ប្រភេទវា ផ្ទុយពី Androchromic ដែលសត្វញីខ្លះមានពណ៌បន្លំខ្លួនដូចសត្វឈ្មោល។ | ដូចជាមនុស្សស្រីដែលស្លៀកពាក់ឬតុបតែងខ្លួនតាមរចនាបថជានារីទូទៅ មិនយកលំនាំតែងខ្លួនតាមបុរសឡើយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
