បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះវាយតម្លៃពីប្រសិទ្ធភាពនៃតំបន់ការពារសមុទ្រសង្សារ (Song Saa MPA) ក្នុងប្រជុំកោះរ៉ុង ក្នុងការអភិរក្សប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិសមុទ្រ និងកំណត់វិធីសាស្ត្រអង្កេតដែលសមស្របសម្រាប់ការត្រួតពិនិត្យ និងគ្រប់គ្រងរយៈពេលវែង។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានធ្វើការប្រៀបធៀបតំបន់ការពារ តំបន់ជុំវិញ និងតំបន់ដាច់ស្រយាល ដោយប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រអង្កេតចម្រុះដើម្បីប្រមូលទិន្នន័យជីវចម្រុះសមុទ្រ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Fish belt transects ការរាប់ចំនួនត្រីតាមខ្សែវាស់ |
អាចគ្របដណ្តប់បរិមាណទឹកបានធំ (១០០០ ម៉ែត្រគូប) ដែលជួយឱ្យរកឃើញចំនួនត្រី និងប្រភេទត្រីចម្រុះបានច្រើន។ | ការហែលតាមខ្សែវាស់អាចបង្កការរំខានដល់ត្រីច្រើនជាងវិធីសាស្ត្រសង្កេតនៅមួយកន្លែងថេរ។ | រកឃើញចំនួនឯកត្តាត្រី និងប្រភេទត្រីច្រើនជាងវិធីសាស្ត្រទីតាំងថេរយ៉ាងមានអត្ថន័យធៀប (P < 0.001)។ |
| Stationary fish plots ការរាប់ត្រីតាមទីតាំងថេរ |
បង្កការរំខានតិចតួចដល់សហគមន៍ត្រីនៅតំបន់អង្កេត ផ្តល់ការសង្កេតបានស្ងប់ស្ងាត់។ | គ្របដណ្តប់ទំហំតូចពេក (ប្រមាណ ១០៩.៨ ម៉ែត្រគូប) ដែលទាមទារការធ្វើម្តងទៀតរហូតដល់ ២០ ដងទើបស្មើនឹងបរិមាណខ្សែវាស់១។ | កត់ត្រាចំនួនសត្វត្រី និងប្រភេទត្រីបានតិចជាងវិធីសាស្ត្រខ្សែវាស់។ |
| Line point transects ខ្សែវាស់ចំណុចសម្រាប់ស្រទាប់បាត |
ជាវិធីសាស្ត្រងាយស្រួលអនុវត្ត លឿន និងអាចគ្របដណ្តប់ទំហំផ្ទៃសមុទ្របានទូលាយ។ | មានទំនោរក្នុងការវាយតម្លៃភាគរយនៃការគ្របដណ្តប់របស់ផ្កាថ្មខ្ពស់ជាងភាពជាក់ស្តែងបន្តិច (Overestimate)។ | កត់ត្រាភាគរយនៃផ្កាថ្មមានជីវិត (៣៣.៥%) និងផ្កាថ្មទើបងាប់ (៧.១២%) ខ្ពស់ជាងវិធីសាស្ត្រថតរូបក្រឡា។ |
| Photo-quadrats ការប្រើប្រាស់ក្រឡាថតរូប |
ផ្តល់ឯកសារជារូបភាពជាអចិន្ត្រៃយ៍សម្រាប់ការផ្ទៀងផ្ទាត់ឡើងវិញ និងការតាមដានការប្រែប្រួលនាពេលអនាគត។ | ត្រូវការចំណាយពេលវិភាគយូរក្នុងកុំព្យូទ័រ ហើយច្រើនតែវាយតម្លៃភាគរយគ្របដណ្តប់ទាបជាងជាក់ស្តែង (Underestimate)។ | រកឃើញផ្កាថ្មមានជីវិតត្រឹម ២១.៧% និងផ្កាថ្មទើបងាប់ ១.៧៧% ដែលមានកម្រិតទាបជាងការវាស់តាមខ្សែចំណុច។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានសម្ភារៈមុជទឹក បច្ចេកទេសអង្កេត និងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ការវិភាគទិន្នន័យ។
ការសិក្សានេះធ្វើឡើងនៅតំបន់ការពារសមុទ្រសង្សារក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ ដែលមានទំហំតូច (៥.៥ ហិកតា) និងទើបតែបង្កើតបាន ៦ ឆ្នាំ ដែលអាចមិនទាន់ឆ្លុះបញ្ចាំងពេញលេញពីការងើបឡើងវិញនៃចំនួនត្រី (ដែលទាមទារពេលពី ១៥ ទៅ ៤០ ឆ្នាំ)។ វត្តមានយ៉ាងច្រើននៃសត្វកាំប្រម៉ាសមុទ្រ Diadema sp. ក៏បានធ្វើឱ្យទិន្នន័យសត្វឥតឆ្អឹងកងមានភាពលម្អៀងផងដែរ។ កត្តានេះជារឿងសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះវាបង្ហាញថាការវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពតំបន់អភិរក្សត្រូវការពេលវេលាយូរ និងត្រូវពិចារណាលើកត្តាជីវសាស្ត្រនៃតំបន់ជាក់លាក់។
វិធីសាស្ត្រ និងការរកឃើញក្នុងការសិក្សានេះ មានអត្ថប្រយោជន៍ និងអាចយកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងតំបន់អភិរក្សសមុទ្រនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការជ្រើសរើសវិធីសាស្ត្រអង្កេតដែលសមស្របនឹងទំហំ ការចំណាយ និងធនធាន គឺជាគន្លឹះឆ្ពោះទៅរកភាពជោគជ័យនៃការអភិរក្សប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីសមុទ្រនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Marine Protected Area (MPA) | តំបន់សមុទ្រដែលត្រូវបានកំណត់ព្រំដែនច្បាស់លាស់ និងការពារដោយច្បាប់ ឬបទប្បញ្ញត្តិ ដើម្បីកម្រិត ឬហាមឃាត់សកម្មភាពរបស់មនុស្ស (ដូចជាការនេសាទ ឬការបោះយុថ្កា) ក្នុងគោលបំណងការពារ និងស្តារធនធានធម្មជាតិ ជីវចម្រុះ និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៅទីនោះ។ | ដូចជាការបង្កើត "ឧទ្យានជាតិ" ឬ "តំបន់អភិរក្ស" នៅលើគោកដែរ ដែលគេហាមមិនឱ្យបរបាញ់ ដើម្បីទុកឱ្យសត្វមានឱកាសបន្តពូជនិងកើនចំនួនឡើងវិញ។ |
| Fish belt transects | វិធីសាស្ត្រអង្កេតជីវសាស្ត្រដែលអ្នកមុជទឹកហែលតាមបណ្តោយខ្សែវាស់ដែលបានទាញត្រង់ (ឧ. ប្រវែង ៥០ម៉ែត្រ) រួចកត់ត្រាចំនួន និងប្រភេទត្រីទាំងអស់ដែលហែលកាត់ក្នុងចន្លោះបរិមាណទឹកដែលបានកំណត់មួយ (ឧ. ទទឹង ៥ម៉ែត្រ សងខាងខ្សែ)។ | ដូចជាការដើរតាមផ្លូវមួយខ្សែប្រវែង១០០ម៉ែត្រ ហើយរាប់ចំនួនឡានដែលបើកកាត់ក្នុងគន្លងផ្លូវនោះ ដើម្បីស្ទង់មើលទំហំចរាចរណ៍។ |
| Stationary fish plots | វិធីសាស្ត្រអង្កេតដែលតម្រូវឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវអណ្តែត ឬនៅស្ងៀមក្នុងចំណុចកណ្តាលនៃរង្វង់ស្រមើស្រមៃមួយក្រោមទឹក ហើយសង្កេតកត់ត្រាប្រភេទនិងចំនួនត្រីទាំងអស់ដែលហែលចូលក្នុងរង្វង់នោះក្នុងរយៈពេលកំណត់ណាមួយដោយមិនសូវបង្កការរំខានដល់ត្រី។ | ដូចជាការឈរនៅស្ងៀមត្រង់ផ្លូវបំបែកជាបួន ហើយរាប់ចំនួនមនុស្សដែលដើរកាត់មុខអ្នកក្នុងរយៈពេល១០នាទី។ |
| Photo-quadrats | ការប្រើប្រាស់ស៊ុមរាងការ៉េ (ឧ. ទំហំ ២៥x២៥ សង់ទីម៉ែត្រ) ដាក់លើបាតសមុទ្រតាមបណ្តោយខ្សែវាស់ រួចថតរូបពីលើដើម្បីយកមកវិភាគនៅក្នុងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រជាក្រោយ ថាតើមានផ្កាថ្ម សារាយ ឬខ្សាច់ ប៉ុន្មានភាគរយនៅក្នុងស៊ុមនោះ។ | ដូចជាការយកស៊ុមរូបថតទៅដាក់លើផ្ទៃស្មៅ រួចថតរូបទុកដើម្បីរាប់ថាតើក្នុងស៊ុមនោះមានស្រមោច ឬប្រភេទស្មៅប៉ុន្មានខ្លះ ជំនួសឱ្យការអង្គុយរាប់ផ្ទាល់នៅទីនោះដែលចំណាយពេលយូរ។ |
| Line point transects | វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃស្ថានភាពស្រទាប់បាតសមុទ្រ ដោយទាញខ្សែវាស់មួយឱ្យត្រង់ រួចអ្នកកត់ត្រានឹងសង្កេតមើលចំណុចនីមួយៗលើខ្សែនោះ (ឧ. រៀងរាល់ ៥០សង់ទីម៉ែត្រ) ថាតើចំណុចនោះចំពីលើផ្កាថ្មមានជីវិត ផ្កាថ្មងាប់ ខ្សាច់ ឬសារាយ ដើម្បីគណនាជាភាគរយនៃការគ្របដណ្តប់រួម។ | ដូចជាការយកបន្ទាត់ទៅដាក់លើសៀវភៅ ហើយកត់ត្រាថាតើនៅរៀងរាល់គម្លាត ១សង់ទីម៉ែត្រ បន្ទាត់នោះកាត់ចំតួអក្សរ គំនូស ឬចន្លោះទំនេរទទេស្អាត។ |
| Nutrient indicator algae (NIA) | ប្រភេទសារាយសមុទ្រដែលដុះលូតលាស់យ៉ាងលឿននៅពេលដែលទឹកសមុទ្រមានផ្ទុកសារធាតុចិញ្ចឹម (ដូចជាជីគីមី កាកសំណល់ទឹកស្អុយ) ច្រើនជ្រុល។ វត្តមានរបស់វាក្នុងបរិមាណច្រើនបញ្ជាក់ថាគុណភាពទឹកចុះខ្សោយ ដែលអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ និងដណ្តើមទីតាំងរបស់ផ្កាថ្មរស់។ | ដូចជាស្មៅចង្រៃដែលដុះលឿនខុសធម្មតានៅពេលយើងចាក់ជី ឬទឹកស្អុយច្រើនពេកក្នុងសួនច្បារ ដែលធ្វើឱ្យដើមផ្កាផ្សេងៗដុះមិនទាន់វា និងអាចងាប់បាន។ |
| Simpson’s Diversity Index | រូបមន្តគណិតវិទ្យាដែលប្រើសម្រាប់វាស់ស្ទង់ភាពសម្បូរបែបនៃជីវចម្រុះនៅក្នុងតំបន់ណាមួយ ដោយគិតបញ្ចូលទាំងចំនួនប្រភេទសត្វសរុប និងសមាមាត្រនៃចំនួនឯកត្តាសត្វនៅក្នុងប្រភេទនីមួយៗ។ តម្លៃសន្ទស្សន៍កាន់តែខិតជិត ១ មានន័យថាជីវចម្រុះនៅទីនោះកាន់តែខ្ពស់។ | ដូចជាការដាក់ពិន្ទុឱ្យចានផ្លែឈើមួយ៖ បើចាននោះមានផ្លែឈើ៥មុខផ្សេងគ្នា និងមានបរិមាណស្មើៗគ្នា វាទទួលបានពិន្ទុខ្ពស់ជាងចានដែលមានផ្លែឈើ៥មុខដូចគ្នា តែមានផ្លែប៉ោមរហូតដល់១០០ផ្លែ ហើយផ្លែផ្សេងទៀតមានតែ១ៗ។ |
| Spill-over effect | គឺជាបាតុភូតដែលកើតចេញពីភាពជោគជ័យនៃការអភិរក្សក្នុងតំបន់ការពារ (MPA) ដែលធ្វើឱ្យចំនួនត្រីកើនឡើងកកកុញ រហូតដល់ពួកវាចាប់ផ្តើមហែលចេញមកក្រៅតំបន់ការពារចូលទៅក្នុងតំបន់ដែនទឹកធម្មតា ដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់អ្នកនេសាទនៅជុំវិញនោះ។ | ដូចជាទឹកដែលហូរហៀរចេញពីអាងស្តុកទឹកនៅពេលដែលវាពេញ ដែលធ្វើឱ្យដីស្រែនៅតំបន់ជុំវិញខាងក្រៅនោះទទួលបានទឹកសម្រាប់ស្រោចស្រពដំណាំរបស់ពួកគេដែរ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
